كٸمدە-كٸم كوممۋنيزمگە قارسى بولسا, سول - ناعىز ادام.
سولجەنيتسىن
ٶتكەن عاسىردا كوممۋنيستٸك يدەيا, ياكي بٸردٸ-ەكٸلٸ كٶرنەكتٸ فيلوسوفتىڭ شەكسٸز ۋتوپييالىق قييالى مەن قىزىل-كٶسەمدەردٸڭ جالاڭاش پايىمى, ٷرەيلٸ ۇر دا جىق ۇراندارى عالامدىق سيپات الىپ, جٷيەگە كٶنۋگە يكەمدٸ حالىقتاردى اجداھاداي جالماعانى راس. كوممۋنيزم ەۋەلگٸ فورماسىندا "بٷكٸل ادامزاتتىڭ بٸرلٸگٸن, حالىقتىڭ تەڭدٸگٸن" باستى كونتسەپتسييا رەتٸندە قاراستىرعانىمەن, دٸڭٸ جوق "قۇدايسىز قوعامنىڭ" سوقىر يدەولوگتارى جارقىن بولاشاققا جەتە المادى ھەم ادامزات ٷشٸن ەرتەگٸدەگٸدەي "ورتاق ەلەم" قۇرا المادى.
ۇلانعايىر ەسكەرٸ مەن جار قايىسقان قولى بولماسا دا, 19 عاسىردىڭ ەكٸنشٸ شيرەگٸندە ليون كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ قۇرساۋىنداعى فرانتسييا كورولدٸگٸنەن باستاۋ الىپ, گراكح بابەف, ەتەن كابەلەر سىندى يدەيالىق جاقتاستاردىڭ قانات قاعۋىمەن, العاشقى تٷسٸنٸكتەر مەن جالقى ويلاردى ودان ەرٸ ٸلٸپ ەكەتكەن ماركس پەن ەنگەلس, دەزامي, لاگوتەر, پييو سىندى ويشىلدار ەم قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ, رەۆوليۋتسيونەرلەردٸڭ قولداۋ-ەسپەتتەۋلەرٸمەن كوممۋنيزمنٸڭ تامىرى تەرەڭگە كەتٸپ, شەكاراسى كەڭەيگەنٸ بەلگٸلٸ. يە, العاشىندا ەلەسٸ ەۋروپانى كەزگەن قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ ەر ەلدەگٸ ٸرٸ ٶكٸلدەرٸ, بەلدٸ تابىنۋشىلارى اتىشۋلى "كوممۋنيستٸك پارتييانىڭ مانيفەستٸ"-نەن رۋح الىپ, "پرولەتاريي ۆسەح ستران, سوەدينيايتەس!" دەگەن ٸلكٸدە ٶزدەرٸ ٷشٸن قاسيەتتٸ ۇرانعا اينالعان جاندى لوزۋنگپەن ەرپٸل-تەرپٸل جۇرتتى رەۆوليۋتسيياعا شاقىرىپ, بۇراتانا حالىقتاردىڭ باسىن ٶزٸنە بۇرىپ, قاندالاداي قانىن سورىپ, كەيٸن تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە بٸرجولاتا سٸڭٸسٸپ الدى. سٸڭٸسكەنٸ سونشالىق, بۇل سەنٸم - قۇدايعا ەم دٸنگە دەگەن سەنٸمنەن جوعارى تۇردى.
سٶيتٸپ, ٸرٸ يدەولوگييا XX عاسىردا بٷكٸل ەلەمدەگٸ كوممۋنيستٸك پارتييالاردىڭ قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزٸنە اينالدى. كوممۋنيستٸك قييالدىڭ ناقتىلى بەلگٸلەرٸنە اسا كٶڭٸل بٶلمەي-اق, كومپارتييالار بيلٸكتٸ باسىپ الۋ مەسەلەسٸنە جەنە تٶڭكەرٸستٸك كٷرەستٸڭ قوزعاۋشى كٷشتەرٸنە بار نازارىن تٸكتٸ. الدىمەن, ولار پرولەتارياتتىڭ بيلٸكتٸ قارۋلى كٷشپەن باسىپ الۋىنا باعىتتالدى, كەيٸننەن 1910 جىلى سوڭىندا ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ كوممۋنيستٸك تٶڭكەرٸستەر جەڭٸلٸس تاپقاننان سوڭ, كومپارتييالاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قارۋلى كٶتەرٸلٸس باعىتىنان باس تارتىپ, كٷرەستٸڭ زاڭدى جولدارىنا (ول مٷمكٸن بولعان كەزدە) كٶشتٸ. II دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن كومپارتييالار زاڭدى جولمەن شىعىس ەۋروپادا بيلٸك باسىنا كەلدٸ. 1950 جىلى سوڭىنا دەيٸن ەلەمدەگٸ كٶپشٸلٸك كومپارتييالار كەڭەستٸك قۇرىلىمدى كوممۋنيستٸك قوعامنىڭ جارقىن ٷلگٸسٸ رەتٸندە قارادى. سٶزسٸز, بٸزدٸڭ بٸلەتٸنٸمٸز دە سول - اسپان استىن تٸتٸرەتكەن تەنتەك وردانىڭ باسقارۋىنداعى قاندى-قاھارلى كەزەڭدەر. ال, بۇل كەزەڭدەر قانداي يدەولوگييانىڭ باستاۋىمەن "ٸلگەرٸ جٷرگەنٸن" قازاقتان ارتىق ەشكٸم بٸلمەس.
اسىلى, تٶڭكەرٸس ارقىلى, حالىقتى بيلەپ-تٶستەپ, ونى قاناۋ ارقىلى ەدٸل قوعام قۇرماق بولعان كوممۋنيستٸك جول بٷكٸل ادامزاتقا قاسٸرەت ەكەلدٸ.
كٷن كٶسەم-قىزىل كٶسەمدەر ٶركەنيەتتەن الىس, سۋباۋماقتا قالعان كەي ۇلتتاردىڭ ينتەللەكتٸدەن, مەدەنيەتتەن, ەتيكادان دا جىراق قالۋ جاعدايىنا ەكەپ تٸرەدٸ.
تەۋەلسٸز زەرتتەۋشٸ قاناعات جٷكەشەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, كوممۋنيستٸك بيلٸك يەلەرٸ ەلەۋمەتتٸك الالاۋ ساياساتىن جٷرگٸزدٸ جەنە ونى بٸرتٸندەپ, ەدٸستەمەلٸ جٷزەگە اسىردى. "ونىڭ مەنٸ: قازاقتاردى, مٷمكٸندٸگٸنشە, اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە شوعىرلاندىرۋ, يندۋسترييادان اۋلاق ۇستاۋ, قالاعا كەلتٸرمەۋ, كەرٸسٸنشە, قالاعا سلاۆيانتەكتٸ جۇرتتار ٶكٸلدەرٸن جايعاستىرۋ. بۇل باعىتتى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمشٸلٸككە قۇپييا نۇسقاۋلار دا بەرٸلدٸ. قالا كەسٸپورىندارىنا كۆاليفيكاتسييالى جۇمىس كٷشٸ قاجەتتٸگٸن جەلەۋ ەتٸپ, كسرو-نىڭ سلاۆيانتەكتٸ حالىقتارى تۇراتىن رەسپۋبليكالاردان ادامدار توپتاپ ەكەلٸنٸپ جاتتى. جايلى پەتەرلەر سولارعا بەرٸلدٸ. وسىلاي, قازاقستان قالالارىندا تۇراتىن سلاۆيانتەكتٸلەردٸڭ ٷلەسٸ ٷزدٸكسٸز ارتىپ وتىردى. ال, اۋىلدان قالاعا كەلۋگە نيەت بٸلدٸرگەن قازاقتارعا ەكٸمشٸلٸك توسقاۋىل قويىلدى. ولاردىڭ قالا تۇرعىنى رەتٸندە تٸركەلۋٸ قيىنعا سوقتى. بۇل قازاقتان شىققان جۇمىسشىلارعا عانا ەمەس, زييالى توبىنا جاتاتىن ادامدارعا دا قاتىستى بولدى. بٸلٸم, عىلىم, كٶركەم شىعارماشىلىق سالالارىندا ۇزاق ۋاقىت بويى جۇمىس اتقارىپ كەلە جاتقان تانىمال ادامداردىڭ كٶبٸنٸڭ الماتىدان پەتەر الۋعا قولى جەتپەدٸ.
وسىلاي, كوممۋنيستٸك بيلٸك يەلەرٸ قازاقتارعا قاتىستى عىلىمي نەگٸزگە سٷيەنٸپ جوبالانعان ەكٸ باعىت ۇستاندى. بٸرٸنشٸسٸ – قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ ٸشٸندەگٸ جەرگٸلٸكتٸ حالىقتىڭ ٷلەسٸن مەيلٸنشە ازايتۋ, ەكٸنشٸسٸ – ولاردىڭ ٶزٸن اۋىلدى ەلدٸ مەكەندەردە شوعىرلاندىرۋ. ەلەۋمەتتٸك-دەموگرافييالىق ساياساتتاعى وسى ەكٸ باعىت بۇدان بىلايعى ۋاقىتتارداعى قازاقتاردىڭ رۋحاني كٷيٸن دە ايقىنداۋشى فاكتورعا اينالدى.
شارۋا تابىنىڭ ەشقاشان ۇلت مٷددەسٸ ٷشٸن كٷرەستە جەڭٸسكە جەتە المايتىنىن تاريحي تەجٸريبەدەن تٷيٸپ, پايدالى قورىتىندى شىعارا بٸلگەن بولشەۆيكتٸك يدەولوگتار ەر كەزدەگٸ قازاق شارۋاسىنىڭ كٶرسەتكەن دٶڭايباتىنان سەسكەنگەن جوق, شارۋامەن ساناسقان دا جوق. شارۋا تاپتى قازاق حالقى كەڭەس ٶكٸمەتٸنە XX عاسىر بويى قۇلاق ەستٸپ, كٶز كٶرمەگەن, جان تٷرشٸگەرلٸك ەلەۋمەتتٸك ەكسپەريمەنتتەر جاساۋعا جول بەردٸ, قىرسا – قىرىلا بەرەتٸن, ٷركٸتسە – قاشا بەرەتٸن حالىق ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. بٸرىڭعاي شارۋا حالقى بولىپ قالعان قازاقتار اۋىلدىق مەشەۋلٸك پەن پاسىقتىقتان ارىلا المادى, ٶزدەرٸن ۇيىمداسىپ قورعاۋعا ساۋاتى جەتپەدٸ, ەر كەزدە بولعان اشتىقتاردا شىبىنشا قىرىلدى, شەت ەلدەرگە قاشتى.
قازٸرگٸ قازاقتار كەڭەس تۇسىنداعى اۋىلىن ٸلتيفاتپەن ەسكە الادى. ول كەزدە ەشكٸم جۇمىسسىز, دەمەك, جالاقىسىز قالمايتىن. بەرٸ ٶلمەستٸڭ كٷنٸ قامتاماسىز ەتٸلەتٸندەي بٸردەڭە الىپ تۇراتىن, مامىراجاي كٷن كەشەتٸن. بٸراق وسى قامتاماسىزدىقتىڭ بۇقارانى ٶزٸنشە ويلاۋدان, ەرەكەت اتاۋلىدان ايىرىپ تاستاعانىن ەشكٸم اڭعارمادى. ول كەزدە كٷلشەلٸ مەمبەت كوممۋنيزمگە تاياپ قالعانىنا ماسايراپ, «قازاق, تٶبەسٸ كٶككە جەتپەي تۇر از-اق» دەپ, «اۋىلىم, اۋىلدا تۋعان باۋىرىم» دەپ ەن سالۋدى عانا بٸلەتٸن. ۇلتتىعى مەن مەملەكەتتٸگٸنٸڭ قابىرعاسى سٶگٸلٸپ بارا جاتقانىن سەزبەيتٸن..."
بٸزدٸڭشە, كوممۋنيزمنٸڭ نەگٸزگٸ مينۋسى - ٶمٸر سٷرۋگە قاۋقارسىزدىعىندا. دەل قازٸر ونداي الىپ بارجانى قايتا قۇرۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ ونىڭ قۇرىلىمىنىڭ ارنايى مودەلٸ جوق. تەك قانا قۇر سٶز, اڭعال سەنٸم جەنە اگرەسسيۆتٸ كٶزقاراس بار.
كوممۋنيزم - جەي عانا ادامدار سٶزگە سەنگەن, دەلەلسٸز عىلىمعا يلانعان ۋاقىتتا تۋعان عاجايىپ ۋتوپييا. سول كەزدەگٸ كٶپشٸلٸك ەۋ باستا "مٸنسٸز قوعام قۇراي الساق, باقۋاتتى كٷن كەشٸپ, ٶسٸپ-ٶركەندەپ, تٷبٸ ەدٸلەتتٸ, شىنشىل ھەم مەيٸرٸمدٸ ورتا قالىپتاستىرامىز" دەپ ەسەپتەدٸ. بٸراق بۇل يلليۋزيياعا سەنۋمەن بٸردەي ەدٸ...
بٷگٸندە بەزبٸرەۋلەر "قكحپ 2004 جىلى قۇرىلعان جەنە ول قازاقستان كومپارتيياسىنىڭ قۇقىقتىق مۇراگەرٸ بولىپ تابىلمايدى. قازٸرگٸ زامانعى كوممۋنيستەردٸ 1930-شى جىلدارداعى قۋعىن-سٷرگٸندەردە نەمەسە جاپپاي اشتىقتا ايىپتاۋ, شىڭعىسحان ەسكەرلەرٸمەن كٶنە وتىراردى بۇزۋدا موڭعول ازاماتتارىن ايىپتاۋ سيياقتى اقىلعا قونىمسىز نەرسە" دەپ بىلجىراپ وتىر. سوندا, ۇلتىمىزدىڭ اسىلدارىنىڭ كٶزٸن جويىپ, حالىققا جٶيتتٸ قىرعان فاشيستەردەي قييانات جاساعان, قورلىق پەن زورلىق كٶرسەتكەن شوۆينيستٸك پارتييانىڭ بٷگٸنگٸ ٶكٸلدەرٸن تٶرٸمٸزگە شىعارىپ, ونىڭ بٸرەۋٸن پاتشا عىپ تٶبەمٸزگە كٶتەرۋٸمٸز كەرەك پە ەكەن? بۇل - سورلىلىق ەم ناداندىق!
1993 جىلى تٷركييا استاناسى انتالييا شەرٸندە ٶتكەن "تٷرٸك مەملەكەتتەرٸ مەن قاۋىمدارىنىڭ دوستىق, تۋىستىق جەنە ٸسبٸرلٸگٸ قۇرىلتايىندا" سٶز العان قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرٸ مۇحتار ماعاۋين: "بٸز ٷشٸن سوڭعى جەتپٸس جىل تٸپتٸ قيىن بولدى. ەسٸرەسە قازاق تٷرٸكتەرٸ اۋىر قازاعا ۇشىرادى. XX عاسىردىڭ باس كەزٸندە, تٷركييا تٷرٸكتەرٸ ون ميلليون بولعان كەزدە قازاقتاردىڭ سانى التى ميلليون ەدٸ. قازاقتار تٷركٸ جۇرتتارى اراسىندا ەكٸنشٸ ورىندا تۇرعان. سول كەزدە بٷكٸل ورتا ازييا, تٷركٸستان ٶلكەسٸندەگٸ حالىقتىڭ ەلۋ جەتٸ پروتسەنتٸن قازاقتار قۇرايتىن. ورىس كوممۋنيستەرٸ قازاقستاندى ەركٸن يەلەنۋ ٷشٸن عالامات جاۋىز جوسپار جاسادى. ٸبٸلٸستٸڭ ويىنا كەلمەگەن جوسپار. كوممۋنيستەر كولحوزعا ۇيىستىرۋ دەگەن ۇرانمەن قازاقتاردىڭ قولىنداعى بارلىق مالىن تٷك قالدىرماي تارتىپ الدى, سٶيتٸپ, جاساندى جولمەن اشتىق ۇيىمداستىردى. 1932-1933 جىلدارى كوممۋنيستٸك گەنوتسيد كەزٸندە قازاق حالقىنىڭ تەڭ جارىمىنان ارتىعى قازاعا ۇشىرادى. ەگەر وسى كوممۋنيستٸك گەنوتسيد بولماسا, قازٸر قازاق حالقىنىڭ سانى جيىرما بەس-وتىز ميلليونعا جەتەتٸن ەدٸ. قازاقستانداعى عانا ەمەس, ورتا ازيياداعى, بٷكٸل تٷرٸك دٷنيەسٸندەگٸ گەو-ساياسي جاعداي مٷلدە باسقاشا بولار ەدٸ. كوممۋنيستٸك بيلٸك, ورىس شوۆينيزمٸ بٸزدٸ دٸنٸمٸزدەن ايىرۋعا تىرىستى, تٸلٸمٸزدٸ ۇمىتتىرۋعا تىرىستى, مىڭجىلدىق تاريحىمىز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸ جوققا شىعاردى. پانتٷركيزممەن قورقىتتى, پانيسلاميزممەن قورقىتتى, انادولىداعى تٷرٸكتٸ جاۋ دەپ جارييالاپ, قاتار وتىرعان قازاق پەن قىرعىزدى, ٶزبەك پەن تٷركٸمەندٸ بٸر-بٸرٸنەن الىستاتپاق بولدى. كوممۋنيستٸك يمپەرييا تٷرٸك دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸن ايتقىزبادى. بٸراق بٸزدٸڭ حالقىمىز ٶزٸنٸڭ شىققان تەگٸن ۇمىتقان جوق. تاريحىنان باس تارتپادى. بٸزدٸڭ ۇلى مۇرامىز "كٷلتەگٸن جازۋىندا" ايتىلعان: "ەللٸگ بۇدۇن ەرتٸم, ەلٸم ەمتٸ قانٸ - قاعانلىع بۇدۇن ەرتٸم, قاعانىم قانٸ?" - دەگەن سٶزدەر ٷنەمٸ كٶكەيدە تۇردى. اقىرى بۇل جولى دا ٶلمەدٸك, جوعالمادىق", - دەپ, شىندىققا تۋرا كٶزبەن قاراۋعا ٷندەگەن ەدٸ.
مٸنە, "جاقسى ٶمٸر سىيلايمىز" دەگەن پارتييانىڭ كەرٸسٸنشە قيياناتى, ۇلتىمىزدان تارتىپ العانى كٶپ بولدى. بەلكي, اعا بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ پارتييا تاريحى مەن ونىڭ ۇستانىمدارىنا قاتىستى تٷسٸنٸگٸ بٶلەك, قۇرمەتٸ ەرەك شىعار. ولاردى ايىپتاۋ دا - وعاش قىلىق تانىتقانمەن بٸردەي. بٸراق بٸز ۋاقىتتىڭ دەگەنٸنە قارسى تۇرا المايمىز. جاڭا زاماننىڭ سۇرانىستارىن ەلەمەي جٷرە المايمىز. ەندٸگٸ بٸزدٸڭ ەل كەمەل بولاشاققا كٶز تاستاپ, دٷنيەگە جەنە وندا بولىپ جاتقان اۋقىمدى ٶزگەرٸستەرگە باسقا راكۋرستان قاراۋى قاجەت.
سونداي-اق, قازاقستاندا دەكوممۋنيزاتسييا پروتسەسٸ بٷگٸننەن باستالۋى كەرەك. بۇل جەردە كٶپتەگەن فاكتورلار, سۋبەكتيۆتٸ جەنە وبەكتيۆتٸ باعالاۋلار بار. جالپى, بٸز بۇل قادامعا جاڭا عاسىردىڭ باسىندا-اق بارۋىمىز كەرەك ەدٸ. بيلٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن العانىنا كٶپ بولا قويماعان ەلدٸڭ ٸشكٸ تۇراقتىلىعى مەن سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەسەرٸن ويلادى ما, ەلدە پروتسەسس ۋاقىت ٶتە كەلە تابيعي تٷردە ٶزٸ شەشٸلەدٸ دەپ سەندٸ مە - بۇل جاۋاپتى مەسەلەگە ەلٸ دە سالقىنقاندى قاراي الماي كەلەمٸز.
دەموكراتييالى ەلدەر كومپارتييالاردى ەلدەقاشان كەلمەستٸڭ كەمەسٸنە مٸنگٸزٸپ جٸبەرگەندە, بٸزدٸڭ تٶرٸمٸزدە ولار ەلٸ وتىر. نەگە? قانداي جاقسىلىعى ٷشٸن? قكحپ-نىڭ پارلامەنتتەن ورىن العالى قازاقستان حالقىنا وسى كەزگە دەيٸن ەشتەڭە بەرگەن جوق. تٸپتٸ پارتييا ەلەكتوراتىنىڭ ٶزٸنە دە ەشتەڭە بەرمەگەن سىندى. حالىقتىق ۇيىمنىڭ اتىن جامىلعان كوممۋنيستەردٸڭ اتاپ ٶتەر وڭ باستامالارىن دا ەسكە تٷسٸرە المادىق...
"ەشتەن كەش جاقسى" دەيدٸ قازاق. جاڭا قوعام رەتٸندە بٸز ەلٸمٸزدەگٸ "ەڭ كەرٸ" ساياسي توپتى جەنە ونىڭ جەتەكشٸلەرٸن تاعىنان تايدىرىپ, ەلەسٸن ٶتكەننٸڭ قايتا ورالماس سەتتەرٸ مەن قايتا اشىلماس پاراقتارىنا وراپ, تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸمٸزدەن مٷلدە الىستاتۋىمىز كەرەك. ولار - ٶتكەن عاسىردا راديكالدى يدەولوگييالاردى ۇستانعان توپتىڭ تۋىن كٶككە كٶتەرگەندەر. ولار - ۇلتتىق سانانى, ۇلتتىق مەدەنيەتتٸ, ياكي ۇلتتىق كودتى تاپتاماق تٷگٸلٸ, ونى تٷبٸمەن جويعىسى كەلگەن كٶسەمدەردٸڭ ٸزباسارلارى.
كوممۋنيزم ادامگەرشٸلٸكتٸڭ بارلىق ابسوليۋتتٸ تٷسٸنٸكتەرٸن جوققا شىعارعانىن ەشقاشان جاسىرعان ەمەس. ول مەيٸرٸم مەن جاۋىزدىق كاتەگورييالارىنا بٸردەي كٷلە قارادى. قوعاممەن ساناسقان جوق, شەشٸمٸن تالقىعا تٷسٸرتپەدٸ, ادامداردى جانۋارعا اينالدىردى. قوعامدىق-ساياسي احۋالعا قاتىستى تٷرلەنە بەردٸ, بٸراق وزبىرلىققا, قاستىققا جانى جاقىن تابيعاتى ەشقاشان ٶزگەرمەيتٸنٸن دەلەلدەدٸ.
سوندىقتان ەلەمنٸڭ كٶز الدىندا كٷيرەگەن جٷيەنٸڭ كٷلٸن قايتا تۇتاتا بەرمەيٸك. كوممۋنيستٸك يدەيانىڭ تابىتىنا شەگە قاعاتىن ۋاقىت جەتتٸ!
الداعى سايلاۋ ناۋقانىندا دا سول پارتييانىڭ ٶكٸلٸنە داۋىس بەرٸپ, احمەتبەكوۆ پەن ونىڭ كومانداسىنا تٶر ۇسىنعانشا, ناقتى ٸسپەن اينالىساتىن, ەل-جۇرتتىڭ مٷددەسٸن جەكە ۇستانىمدارىنان بيٸك قوياتىن كانديداتتى تاڭداعانىمىز ابزال بولار! Cٶزسٸز, ەركٸمنٸڭ تاڭداۋ ەركٸ ەم قۇقىعى بار. بٸراق پرەزيدەنتتٸكككە لايىقتى ساياساتكەر كٶپ پە? مەسەلە سوندا...
ماعجان قوجا
