Kimde-kim kommýnizmge qarsy bolsa, sol - naǵyz adam.
Soljenitsyn
Ótken ǵasyrda kommýnistik ideia, iaki birdi-ekili kórnekti filosoftyń sheksiz ýtopiialyq qiialy men qyzyl-kósemderdiń jalańash paiymy, úreili ur da jyq urandary ǵalamdyq sipat alyp, júiege kónýge ikemdi halyqtardy ajdahadai jalmaǵany ras. Kommýnizm áýelgi formasynda "búkil adamzattyń birligin, halyqtyń teńdigin" basty kontseptsiia retinde qarastyrǵanymen, dińi joq "Qudaisyz qoǵamnyń" soqyr ideologtary jarqyn bolashaqqa jete almady hám adamzat úshin ertegidegidei "ortaq álem" qura almady.
Ulanǵaiyr áskeri men jar qaiysqan qoly bolmasa da, 19 ǵasyrdyń ekinshi shireginde Lion kóterilisiniń qursaýyndaǵy Frantsiia Koroldiginen bastaý alyp, Grakh Babef, Eten Kabeler syndy ideialyq jaqtastardyń qanat qaǵýymen, alǵashqy túsinikter men jalqy oilardy odan ári ilip áketken Marks pen Engels, Dezami, Lagoter, Piio syndy oishyldar ám qoǵam qairatkerleriniń, revoliýtsionerlerdiń qoldaý-áspetteýlerimen kommýnizmniń tamyry tereńge ketip, shekarasy keńeigeni belgili. Iá, alǵashynda elesi Eýropany kezgen qoǵamdyq qurylymnyń ár eldegi iri ókilderi, beldi tabynýshylary atyshýly "Kommýnistik partiianyń manifesti"-nen rýh alyp, "Proletarii vseh stran, soediniaites!" degen ilkide ózderi úshin qasietti uranǵa ainalǵan jandy lozýngpen árpil-tárpil jurtty revoliýtsiiaǵa shaqyryp, buratana halyqtardyń basyn ózine buryp, qandaladai qanyn soryp, keiin turmys-tirshiligine birjolata sińisip aldy. Sińiskeni sonshalyq, bul senim - Qudaiǵa ám dinge degen senimnen joǵary turdy.
Sóitip, iri ideologiia XX ǵasyrda búkil álemdegi kommýnistik partiialardyń qyzmetiniń negizine ainaldy. Kommýnistik qiialdyń naqtyly belgilerine asa kóńil bólmei-aq, kompartiialar bilikti basyp alý máselesine jáne tóńkeristik kúrestiń qozǵaýshy kúshterine bar nazaryn tikti. Aldymen, olar proletariattyń bilikti qarýly kúshpen basyp alýyna baǵyttaldy, keiinnen 1910 jyly sońynda Eýropa elderindegi kommýnistik tóńkerister jeńilis tapqannan soń, kompartiialardyń basym kópshiligi qarýly kóterilis baǵytynan bas tartyp, kúrestiń zańdy joldaryna (ol múmkin bolǵan kezde) kóshti. II dúniejúzilik soǵystan keiin kompartiialar zańdy jolmen Shyǵys Eýropada bilik basyna keldi. 1950 jyly sońyna deiin álemdegi kópshilik kompartiialar keńestik qurylymdy kommýnistik qoǵamnyń jarqyn úlgisi retinde qarady. Sózsiz, bizdiń biletinimiz de sol - aspan astyn titiretken tentek ordanyń basqarýyndaǵy qandy-qaharly kezeńder. Al, bul kezeńder qandai ideologiianyń bastaýymen "ilgeri júrgenin" qazaqtan artyq eshkim bilmes.
Asyly, tóńkeris arqyly, halyqty bilep-tóstep, ony qanaý arqyly ádil qoǵam qurmaq bolǵan kommýnistik jol búkil adamzatqa qasiret ákeldi.
Kún kósem-qyzyl kósemder órkenietten alys, sýbaýmaqta qalǵan kei ulttardyń intellektiden, mádenietten, etikadan da jyraq qalý jaǵdaiyna ákep tiredi.
Táýelsiz zertteýshi Qanaǵat Júkeshevtiń pikirinshe, kommýnistik bilik ieleri áleýmettik alalaý saiasatyn júrgizdi jáne ony birtindep, ádistemeli júzege asyrdy. "Onyń máni: qazaqtardy, múmkindiginshe, aýyldy eldi mekenderde shoǵyrlandyrý, indýstriiadan aýlaq ustaý, qalaǵa keltirmeý, kerisinshe, qalaǵa slaviantekti jurttar ókilderin jaiǵastyrý. Bul baǵytty iske asyrý úshin jergilikti ákimshilikke qupiia nusqaýlar da berildi. Qala kásiporyndaryna kvalifikatsiialy jumys kúshi qajettigin jeleý etip, KSRO-nyń slaviantekti halyqtary turatyn respýblikalardan adamdar toptap ákelinip jatty. Jaily páterler solarǵa berildi. Osylai, Qazaqstan qalalarynda turatyn slaviantektilerdiń úlesi úzdiksiz artyp otyrdy. Al, aýyldan qalaǵa kelýge niet bildirgen qazaqtarǵa ákimshilik tosqaýyl qoiyldy. Olardyń qala turǵyny retinde tirkelýi qiynǵa soqty. Bul qazaqtan shyqqan jumysshylarǵa ǵana emes, ziialy tobyna jatatyn adamdarǵa da qatysty boldy. Bilim, ǵylym, kórkem shyǵarmashylyq salalarynda uzaq ýaqyt boiy jumys atqaryp kele jatqan tanymal adamdardyń kóbiniń Almatydan páter alýǵa qoly jetpedi.
Osylai, kommýnistik bilik ieleri qazaqtarǵa qatysty ǵylymi negizge súienip jobalanǵan eki baǵyt ustandy. Birinshisi – Qazaqstan turǵyndarynyń ishindegi jergilikti halyqtyń úlesin meilinshe azaitý, ekinshisi – olardyń ózin aýyldy eldi mekenderde shoǵyrlandyrý. Áleýmettik-demografiialyq saiasattaǵy osy eki baǵyt budan bylaiǵy ýaqyttardaǵy qazaqtardyń rýhani kúiin de aiqyndaýshy faktorǵa ainaldy.
Sharýa tabynyń eshqashan ult múddesi úshin kúreste jeńiske jete almaitynyn tarihi tájiribeden túiip, paidaly qorytyndy shyǵara bilgen bolsheviktik ideologtar ár kezdegi qazaq sharýasynyń kórsetken dóńaibatynan seskengen joq, sharýamen sanasqan da joq. Sharýa tapty qazaq halqy Keńes ókimetine XX ǵasyr boiy qulaq estip, kóz kórmegen, jan túrshigerlik áleýmettik eksperimentter jasaýǵa jol berdi, qyrsa – qyryla beretin, úrkitse – qasha beretin halyq ekendigin kórsetti. Biryńǵai sharýa halqy bolyp qalǵan qazaqtar aýyldyq mesheýlik pen pasyqtyqtan aryla almady, ózderin uiymdasyp qorǵaýǵa saýaty jetpedi, ár kezde bolǵan ashtyqtarda shybynsha qyryldy, shet elderge qashty.
Qazirgi qazaqtar Keńes tusyndaǵy aýylyn iltifatpen eske alady. Ol kezde eshkim jumyssyz, demek, jalaqysyz qalmaityn. Bári ólmestiń kúni qamtamasyz etiletindei birdeńe alyp turatyn, mamyrajai kún keshetin. Biraq osy qamtamasyzdyqtyń buqarany ózinshe oilaýdan, áreket ataýlydan aiyryp tastaǵanyn eshkim ańǵarmady. Ol kezde kúlsheli mámbet kommýnizmge taiap qalǵanyna masairap, «qazaq, tóbesi kókke jetpei tur az-aq» dep, «aýylym, aýylda týǵan baýyrym» dep án salýdy ǵana biletin. Ulttyǵy men memlekettiginiń qabyrǵasy sógilip bara jatqanyn sezbeitin..."
Bizdińshe, kommýnizmniń negizgi minýsy - ómir súrýge qaýqarsyzdyǵynda. Dál qazir ondai alyp barjany qaita qurý múmkin emes. Óitkeni onyń qurylymynyń arnaiy modeli joq. Tek qana qur sóz, ańǵal senim jáne agressivti kózqaras bar.
Kommýnizm - jái ǵana adamdar sózge sengen, dálelsiz ǵylymǵa ilanǵan ýaqytta týǵan ǵajaiyp ýtopiia. Sol kezdegi kópshilik áý basta "minsiz qoǵam qurai alsaq, baqýatty kún keship, ósip-órkendep, túbi ádiletti, shynshyl hám meiirimdi orta qalyptastyramyz" dep eseptedi. Biraq bul illiýziiaǵa senýmen birdei edi...
Búginde bázbireýler "QKHP 2004 jyly qurylǵan jáne ol Qazaqstan Kompartiiasynyń quqyqtyq murageri bolyp tabylmaidy. Qazirgi zamanǵy kommýnisterdi 1930-shy jyldardaǵy qýǵyn-súrginderde nemese jappai ashtyqta aiyptaý, Shyńǵyshan áskerlerimen Kóne Otyrardy buzýda Mońǵol azamattaryn aiyptaý siiaqty aqylǵa qonymsyz nárse" dep byljyrap otyr. Sonda, ultymyzdyń asyldarynyń kózin joiyp, halyqqa jóitti qyrǵan fashisterdei qiianat jasaǵan, qorlyq pen zorlyq kórsetken shovinistik partiianyń búgingi ókilderin tórimizge shyǵaryp, onyń bireýin patsha ǵyp tóbemizge kóterýimiz kerek pe eken? Bul - sorlylyq ám nadandyq!
1993 jyly Túrkiia astanasy Antaliia shárinde ótken "Túrik memleketteri men qaýymdarynyń dostyq, týystyq jáne isbirligi quryltaiynda" sóz alǵan qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri Muhtar Maǵaýin: "Biz úshin sońǵy jetpis jyl tipti qiyn boldy. Ásirese qazaq túrikteri aýyr qazaǵa ushyrady. XX ǵasyrdyń bas kezinde, Túrkiia túrikteri on million bolǵan kezde qazaqtardyń sany alty million edi. Qazaqtar túrki jurttary arasynda ekinshi orynda turǵan. Sol kezde búkil Orta Aziia, Túrkistan ólkesindegi halyqtyń elý jeti protsentin qazaqtar quraityn. Orys kommýnisteri Qazaqstandy erkin ielený úshin ǵalamat jaýyz jospar jasady. Ibilistiń oiyna kelmegen jospar. Kommýnister kolhozǵa uiystyrý degen uranmen qazaqtardyń qolyndaǵy barlyq malyn túk qaldyrmai tartyp aldy, sóitip, jasandy jolmen ashtyq uiymdastyrdy. 1932-1933 jyldary kommýnistik genotsid kezinde qazaq halqynyń teń jarymynan artyǵy qazaǵa ushyrady. Eger osy kommýnistik genotsid bolmasa, qazir qazaq halqynyń sany jiyrma bes-otyz millionǵa jetetin edi. Qazaqstandaǵy ǵana emes, Orta Aziiadaǵy, búkil túrik dúniesindegi geo-saiasi jaǵdai múlde basqasha bolar edi. Kommýnistik bilik, orys shovinizmi bizdi dinimizden aiyrýǵa tyrysty, tilimizdi umyttyrýǵa tyrysty, myńjyldyq tarihymyz ben mádenietimizdi joqqa shyǵardy. Pantúrkizmmen qorqytty, panislamizmmen qorqytty, Anadolydaǵy túrikti jaý dep jariialap, qatar otyrǵan qazaq pen qyrǵyzdy, ózbek pen túrkimendi bir-birinen alystatpaq boldy. Kommýnistik imperiia túrik degen sózdiń ózin aitqyzbady. Biraq bizdiń halqymyz óziniń shyqqan tegin umytqan joq. Tarihynan bas tartpady. Bizdiń uly muramyz "Kúltegin jazýynda" aitylǵan: "Ellig budun ertim, elim ámti qani - qaǵanlyǵ budun ertim, qaǵanym qani?" - degen sózder únemi kókeide turdy. Aqyry bul joly da ólmedik, joǵalmadyq", - dep, shyndyqqa týra kózben qaraýǵa úndegen edi.
Mine, "jaqsy ómir syilaimyz" degen partiianyń kerisinshe qiianaty, ultymyzdan tartyp alǵany kóp boldy. Bálki, aǵa býyn ókilderiniń partiia tarihy men onyń ustanymdaryna qatysty túsinigi bólek, qurmeti erek shyǵar. Olardy aiyptaý da - oǵash qylyq tanytqanmen birdei. Biraq biz ýaqyttyń degenine qarsy tura almaimyz. Jańa zamannyń suranystaryn elemei júre almaimyz. Endigi bizdiń el kemel bolashaqqa kóz tastap, dúniege jáne onda bolyp jatqan aýqymdy ózgeristerge basqa rakýrstan qaraýy qajet.
Sondai-aq, Qazaqstanda dekommýnizatsiia protsesi búginnen bastalýy kerek. Bul jerde kóptegen faktorlar, sýbektivti jáne obektivti baǵalaýlar bar. Jalpy, biz bul qadamǵa jańa ǵasyrdyń basynda-aq barýymyz kerek edi. Bilik Táýelsizdigin alǵanyna kóp bola qoimaǵan eldiń ishki turaqtylyǵy men syrtqy faktorlardyń áserin oilady ma, álde protsess ýaqyt óte kele tabiǵi túrde ózi sheshiledi dep sendi me - bul jaýapty máselege áli de salqynqandy qarai almai kelemiz.
Demokratiialy elder kompartiialardy áldeqashan kelmestiń kemesine mingizip jibergende, bizdiń tórimizde olar áli otyr. Nege? Qandai jaqsylyǵy úshin? QKHP-nyń parlamentten oryn alǵaly Qazaqstan halqyna osy kezge deiin eshteńe bergen joq. Tipti partiia elektoratynyń ózine de eshteńe bermegen syndy. Halyqtyq uiymnyń atyn jamylǵan kommýnisterdiń atap óter oń bastamalaryn da eske túsire almadyq...
"Eshten kesh jaqsy" deidi qazaq. Jańa qoǵam retinde biz elimizdegi "eń kári" saiasi topty jáne onyń jetekshilerin taǵynan taidyryp, elesin ótkenniń qaita oralmas sátteri men qaita ashylmas paraqtaryna orap, turmys-tirshiligimizden múlde alystatýymyz kerek. Olar - ótken ǵasyrda radikaldy ideologiialardy ustanǵan toptyń týyn kókke kótergender. Olar - ulttyq sanany, ulttyq mádenietti, iaki ulttyq kodty taptamaq túgili, ony túbimen joiǵysy kelgen kósemderdiń izbasarlary.
Kommýnizm adamgershiliktiń barlyq absoliýtti túsinikterin joqqa shyǵarǵanyn eshqashan jasyrǵan emes. Ol meiirim men jaýyzdyq kategoriialaryna birdei kúle qarady. Qoǵammen sanasqan joq, sheshimin talqyǵa túsirtpedi, adamdardy janýarǵa ainaldyrdy. Qoǵamdyq-saiasi ahýalǵa qatysty túrlene berdi, biraq ozbyrlyqqa, qastyqqa jany jaqyn tabiǵaty eshqashan ózgermeitinin dáleldedi.
Sondyqtan álemniń kóz aldynda kúiregen júieniń kúlin qaita tutata bermeiik. Kommýnistik ideianyń tabytyna shege qaǵatyn ýaqyt jetti!
Aldaǵy sailaý naýqanynda da sol partiianyń ókiline daýys berip, Ahmetbekov pen onyń komandasyna tór usynǵansha, naqty ispen ainalysatyn, el-jurttyń múddesin jeke ustanymdarynan biik qoiatyn kandidatty tańdaǵanymyz abzal bolar! Cózsiz, árkimniń tańdaý erki ám quqyǵy bar. Biraq prezidenttikkke laiyqty saiasatker kóp pe? Másele sonda...
Maǵjan Qoja
