ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان جولى – 2050: بٸر ماقسات, بٸر مٷددە, بٸر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا: «مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ازاماتتارىمىزعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك. ولار ٷشٸن قازاقستان كەدەرگٸسٸز ايماققا اينالۋعا تيٸس. بٸزدە ونداي ادامدارعا قامقورلىق كٶرسەتٸلۋگە تيٸس. بۇل – بٸزدٸڭ قوعام الدىنداعى پارىزىمىز» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. ەلباسىنىڭ جولداۋىندا ايتىلعان تاپسىرما ەلٸمٸزدە قانشالىقتى ورىندالىپ جاتقانىن «ازامات ەلەۋەتٸ» جەكە قوعامدىق قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ الماگٷل سەيسەنوۆا ايتىپ بەردٸ.
– مٷگەدەكتٸگٸ بار تۇلعالار مەن بٸلٸم الۋىندا ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار بالالارعا مەملەكەت تاراپىنان كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ. اتالمىش تۇلعالارعا ارنالعان دەنساۋلىق سالاسىندا, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا نەگٸزدەلگەن زاڭنامالىق اكتٸلەر بار. مىسالى, «ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار تۇلعالاردىڭ ورتا بٸلٸم الۋى مٸندەتتٸ» دەگەن تارماق ەنگٸزٸلگەن. دامۋ بۇزىلىسىنا قاراماستان, ەشقانداي شەكتەۋ بولماۋى كەرەك. سونىمەن بٸرگە قولجەتٸمدٸ قىزمەت كٶرسەتٸلۋٸ دە مٸندەتتەلگەن. 2000 جىلدان باستاپ مٷگەدەكتٸگٸ بار تۇلعالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەرٸ تالقىلانا باستادى. وسىعان سەيكەس زاڭنامالىق اكتٸلەر مەن كودەكستەر جاسالدى. العاشىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا كەپٸلدٸ تٷردە قىزمەت كٶرسەتٸلدٸ. بۇل پروتسەسس سكرينينگ تٷرٸندە جٷزەگە اسا باستادى. سكرينينگ دەگەنٸمٸز – ناۋقاس ادامنىڭ اۋرۋ فاكتورلارىن ەرتەرەك انىقتاۋ ٷشٸن كەشەندٸ تٷردە پروفيلاكتيكالىق - مەديتسينالىق ساراپتاما جٷرگٸزۋ. ساراپتاما نەتيجەسٸ دامۋىندا بۇزىلىسى بارىن انىقتاعان جاعدايدا ەرتٷرلٸ مەديتسينالىق مەكەمەلەرگە تٸركەلٸپ, قاداعالانادى. مەكتەپ جاسىنا جەتكەن, دەگەنمەن ويلاۋ قابٸلەتٸندە بۇزىلىسى بار بالالار ارنايى تٷزەتۋ كابينەتتەرٸندە نەمەسە پەداگوگ-پسيحولوگ ماماندارىنان دەرٸس الادى. دياگنوستيكالىق ورتالىقتارى دا اتالمىش تۇلعالارعا قىزمەت كٶرسەتەدٸ. تٷزەۋ پەداگوگيكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ ٶكٸلٸمٸن. بٸزدە بارلىق زاڭنامالىق اكتٸلەرمەن قوسا, زاڭعا تەۋەلدٸ نورماتيۆتٸ قۇجاتتار بار. سولاردىڭ بارلىعىمەن تانىستىرىپ وتىرۋ مٸندەتٸمٸز.
جيىرما ٷش جاستاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار تۇلعانىڭ اناسىمىن
ٶزٸم دە جيىرما ٷش جاستاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار تۇلعانىڭ اناسىمىن. جوعارىداعى ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتٸڭ بارلىق تٷرٸنە جٷگٸنەمٸز. قانشاما ٶزگەرٸستەردٸڭ نەتيجەسٸندە بالالارىمىز كەرەمەت مٷمكٸندٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. ەرتە جاستان سكرينينگتەن ٶتسە, كەيٸن دەنساۋلىق سالاسىنداعى قىزمەتتەردٸ الدى. سونىمەن قاتار ٷلكەن قارجىنى تالاپ ەتەتٸن كٷردەلٸ مەديتسينالىق اپپاراتتاردىڭ كٶمەگٸمەن تەگٸن مەديتسينالىق ساراپتامادان ٶتۋگە مٷمكٸندٸككە يە بولدى. بارلىق دامۋىندا عانا ەمەس, بەلگٸلٸ دەنە مٷشەسٸندە بۇزىلىسى بار تۇلعالارعا وڭالتۋ ورتالىقتارىمەن باعدارلامالارى قىزمەت كٶرسەتەدٸ. مىسالى, تٸرەك-قيمىل اپپاراتى بۇزىلعان بالالارعا قاجەتتٸ قۇرالدار ساتىپ الىنادى. مەديتسينالىق قوبديشاسىنداعى كەرەكتٸ مەديتسينالىق قۇرالداردىڭ تٷگەل بولۋى, ورتوپەدييالىق اياق-كيٸمٸ, گيگيەنالىق زاتتاردىڭ جەتكٸلٸكتٸ بولۋى قاداعالانادى. بۇل كٶمەكتٸڭ بارلىعىن مەملەكەتتەن الىپ وتىرمىز. «ٷكٸمەتتەن ەشتەڭە المايمىز. مەملەكەت اۋرۋ بالاما كٶمەكتەسپەيدٸ» دەگەن سٶزدەردٸ دە جيٸ ەستيمٸز. ولاي ايتۋعا نەگٸز جوق. ۇلىما مەملەكەت تاراپىنان جەردەماقى الامىن. كەزٸندە قوعامدىق كٶلٸكپەن جٷردٸك. ٶتە قيىن بولاتىن. قازٸر مٷگەدەكتٸگٸ بار تۇلعالالارعا ارنايى كٶلٸكتەر پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. تاپقان تابىسىمىزدىڭ جارتىسىن دەرٸ-دەرمەككە جۇمسايتىنبىز. قازٸرگٸ تاڭدا كەپٸلدٸ تٷردە دەرٸ-دەرمەكپەن قامتاماسىز ەتٸلەمٸز. بالام ٷيدەن بٸلٸم الىپ, ەرٸپ تانىدى. ەرٸ قاراي بٸلٸم الۋى قالاي بولار ەكەن دەپ ۋايىمدادىق. نەتيجەسٸندە ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى ەنگٸزٸلدٸ. ينكليۋزيۆتٸ وقىتۋ وقۋشىلاردىڭ تەڭ قۇقىعىن كٶرسەتەدٸ. ۇجىم ٸس-ەرەكەتٸنە قاتىسۋعا, ادامدارمەن قارىم-قاتىناسىنا قاجەتتٸ قابٸلەتتٸلٸكتٸ دامىتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ ارقىلى بارلىق بالالاردىڭ مۇقتاجدىعىن ەسكەرٸپ, ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار بالالاردىڭ بٸلٸم الۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن جالپى بٸلٸم ٷردٸسٸن دامىتۋعا بولادى. مۇنداي وقىتۋ تٷرٸ ارناۋلى بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندەگٸ دەستٷرلٸ تٷردە قالىپتاسقان دامۋ ٷستٸندەگٸ فورمالاردى ىعىستىرمايدى, قايتا بٸرٸكتٸرەدٸ. وسى باعىت ارقىلى مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالاردىڭ جەتٸستٸككە جەتۋٸنە ىقپال ەتەدٸ. جاقسى ٶمٸر سٷرۋگە مٷمكٸنشٸلٸگٸ قالىپتاسادى. ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ – تولەرانتتىلىققا تەربيەلەۋدٸڭ نەگٸزٸ. ولقىلىقتار جەتەرلٸك, بٸراق بۇرىنعىدان كٶش ٸلگەرٸمٸز.
بالاڭىزدىڭ مٷگەدەكتٸك مەرتەبەسٸن قابىلداڭىز
كٷنٸ كەشە استانا قالاسىندا ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن VIII ازاماتتىق فورۋم بولدى. وتىز بەسكە جۋىق سەكتسييالىق جينالىستار بولدى. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار, اتا-انالار, ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار تۇلعالار ەلەۋمەتتٸك سالانى تٸزگٸندەگەن باسشىلارمەن جٷزدەستٸ. ناقتى تۇلعالاردىڭ مٸندەتتەمەلەرٸ مەن ۇسىنىستارىن تالقىلادىق. جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا دا توقتالدىق. «زاڭدا جازىلعان, قۇجاتتا كٶرسەتٸلگەن» دەپ وتىرا بەرمەي, سولاردى ٸسكە اسىرۋ ەلەۋمەتتٸك تۇلعانىڭ مٸندەتٸنە جٷكتەلەدٸ. 2015 جىلدىڭ اقپانىندا مٷگەدەكتٸگٸ بار تۇلعالالاردىڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسييا راتيفيكاتسييالاندى. قۇجاتتا تۇلعاعا تەن قادٸر-قاسيەتٸ, تاڭداۋ ەركٸندٸگٸ, جەكە دەربەستٸگٸ مەن تەۋەلسٸزدٸگٸن قۇرمەتتەۋ سەكٸلدٸ جالپى قاعيدالارى جازىلعان. مەملەكەت دەگەنٸمٸز – مەحانيزم. تەتٸگٸ – قوعام. قوعامعا تۇلعالار دا كٸرەدٸ. سولاردىڭ ىقپالداسۋىنان مەملەكەتتٸڭ جۇمىسى جٷرەدٸ.
بالاسىنا مٷگەدەكتٸگٸنە قاتىستى مەرتەبە بەرٸلگەنٸن ەستۋ اتا-اناعا وڭاي ەمەس. ۇلىما بەرٸلگەن مٷگەدەكتٸك مەرتەبەسٸن بەس جىل بويى قابىلداي المادىم. جاستايىنان جٷرٸپ-تۇرۋى مەن دامۋ پروتسەسٸ كەشۋٸلدەدٸ. اتا-انا دا كٷيزەلٸستٸ باسىنان ٶتكەرەدٸ. كٶپ جاعدايدا اتا-انا بالاسىنا مٷگەدەكتٸك ستاتۋسى بەرٸلگەنٸن قالامايدى. قازٸرگٸ تاڭدا باسقا تيپتەگٸ اتا-انالار قالىپتاسۋدا. الدىمەن ولار ساۋاتتى, ەكٸنشٸدەن ەموتسيياعا بەرٸلمەيدٸ, ٷشٸنشٸدەن ناقتى ٸس-قادامدارعا ٶتەدٸ. دامۋىندا ازعانتاي عانا بۇزىلىسى بار اتا-انالار مەملەكەت تاراپىنان بەرٸلەتٸن كٶمەكتەردٸ قالت جٸبەرمەيدٸ. مٷگەدەكتٸكتٸڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸ بولمايتىن شىعار. دەگەنمەن ەرتٷرلٸ ٶڭٸرلەرگە دەرٸس وقىپ, كەزدەسۋلەرلەردە ٶكرٸپ جٷرگەنٸمدەي, پوزيتسيياسى مٷلدەم بٶلەك اتا-انالار كٶپ. مىسالى, ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ باعدارلاماسى قابىلداندى. سونى جٷزەگە اسىرۋ – اتا-انانىڭ مٸندەتٸ. اتا-انا مەملەكەتتٸڭ بەرگەن جەردەماقىعا بالانىڭ بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاساۋى كەرەك.
