Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan joly – 2050: Bir maqsat, Bir múdde, Bir bolashaq» atty joldaýynda: «Múmkindigi shekteýli azamattarymyzǵa kóbirek kóńil bólý kerek. Olar úshin Qazaqstan kedergisiz aimaqqa ainalýǵa tiis. Bizde ondai adamdarǵa qamqorlyq kórsetilýge tiis. Bul – bizdiń qoǵam aldyndaǵy paryzymyz» dep atap kórsetti. Elbasynyń joldaýynda aitylǵan tapsyrma elimizde qanshalyqty oryndalyp jatqanyn «Azamat áleýeti» jeke qoǵamdyq qorynyń jetekshisi Almagúl Seisenova aityp berdi.
– Múgedektigi bar tulǵalar men bilim alýynda erekshe qajettiligi bar balalarǵa memleket tarapynan kómek kórsetiledi. Atalmysh tulǵalarǵa arnalǵan densaýlyq salasynda, bilim berý salasyna negizdelgen zańnamalyq aktiler bar. Mysaly, «erekshe qajettiligi bar tulǵalardyń orta bilim alýy mindetti» degen tarmaq engizilgen. Damý buzylysyna qaramastan, eshqandai shekteý bolmaýy kerek. Sonymen birge qoljetimdi qyzmet kórsetilýi de mindettelgen. 2000 jyldan bastap múgedektigi bar tulǵalardyń áleýmettik máseleleri talqylana bastady. Osyǵan sáikes zańnamalyq aktiler men kodekster jasaldy. Alǵashynda densaýlyq saqtaý salasynda kepildi túrde qyzmet kórsetildi. Bul protsess skrining túrinde júzege asa bastady. Skrining degenimiz – naýqas adamnyń aýrý faktorlaryn erterek anyqtaý úshin keshendi túrde profilaktikalyq - meditsinalyq saraptama júrgizý. Saraptama nátijesi damýynda buzylysy baryn anyqtaǵan jaǵdaida ártúrli meditsinalyq mekemelerge tirkelip, qadaǵalanady. Mektep jasyna jetken, degenmen oilaý qabiletinde buzylysy bar balalar arnaiy túzetý kabinetterinde nemese pedagog-psiholog mamandarynan dáris alady. Diagnostikalyq ortalyqtary da atalmysh tulǵalarǵa qyzmet kórsetedi. Túzeý pedagogikasynyń ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń ókilimin. Bizde barlyq zańnamalyq aktilermen qosa, zańǵa táýeldi normativti qujattar bar. Solardyń barlyǵymen tanystyryp otyrý mindetimiz.
JIYRMA ÚSh JASTAǴY MÚGEDEKTIGI BAR TULǴANYŃ ANASYMYN
Ózim de jiyrma úsh jastaǵy múgedektigi bar tulǵanyń anasymyn. Joǵarydaǵy áleýmettik qyzmettiń barlyq túrine júginemiz. Qanshama ózgeristerdiń nátijesinde balalarymyz keremet múmkindikterge qol jetkizdi. Erte jastan skriningten ótse, keiin densaýlyq salasyndaǵy qyzmetterdi aldy. Sonymen qatar úlken qarjyny talap etetin kúrdeli meditsinalyq apparattardyń kómegimen tegin meditsinalyq saraptamadan ótýge múmkindikke ie boldy. Barlyq damýynda ǵana emes, belgili dene múshesinde buzylysy bar tulǵalarǵa ońaltý ortalyqtarymen baǵdarlamalary qyzmet kórsetedi. Mysaly, tirek-qimyl apparaty buzylǵan balalarǵa qajetti quraldar satyp alynady. Meditsinalyq qobdishasyndaǵy kerekti meditsinalyq quraldardyń túgel bolýy, ortopediialyq aiaq-kiimi, gigienalyq zattardyń jetkilikti bolýy qadaǵalanady. Bul kómektiń barlyǵyn memleketten alyp otyrmyz. «Úkimetten eshteńe almaimyz. Memleket aýrý balama kómektespeidi» degen sózderdi de jii estimiz. Olai aitýǵa negiz joq. Ulyma memleket tarapynan járdemaqy alamyn. Kezinde qoǵamdyq kólikpen júrdik. Óte qiyn bolatyn. Qazir múgedektigi bar tulǵalalarǵa arnaiy kólikter paidalanýǵa berildi. Tapqan tabysymyzdyń jartysyn dári-dármekke jumsaitynbyz. Qazirgi tańda kepildi túrde dári-dármekpen qamtamasyz etilemiz. Balam úiden bilim alyp, árip tanydy. Ári qarai bilim alýy qalai bolar eken dep ýaiymdadyq. Nátijesinde inkliýzivti bilim berý baǵdarlamasy engizildi. Inkliýzivti oqytý oqýshylardyń teń quqyǵyn kórsetedi. Ujym is-áreketine qatysýǵa, adamdarmen qarym-qatynasyna qajetti qabilettilikti damytýǵa múmkindik beredi. Inkliýzivti bilim berý arqyly barlyq balalardyń muqtajdyǵyn eskerip, erekshe qajettiligi bar balalardyń bilim alýyn qamtamasyz etetin jalpy bilim úrdisin damytýǵa bolady. Mundai oqytý túri arnaýly bilim berý júiesindegi dástúrli túrde qalyptasqan damý ústindegi formalardy yǵystyrmaidy, qaita biriktiredi. Osy baǵyt arqyly múgedektigi bar balalardyń jetistikke jetýine yqpal etedi. Jaqsy ómir súrýge múmkinshiligi qalyptasady. Inkliýzivti bilim berý – toleranttylyqqa tárbieleýdiń negizi. Olqylyqtar jeterlik, biraq burynǵydan kósh ilgerimiz.
BALAŃYZDYŃ MÚGEDEKTIK MÁRTEBESIN QABYLDAŃYZ
Kúni keshe Astana qalasynda Elbasynyń qatysýymen VIII Azamattyq forým boldy. Otyz beske jýyq sektsiialyq jinalystar boldy. Úkimettik emes uiymdar, ata-analar, erekshe qajettiligi bar tulǵalar áleýmettik salany tizgindegen basshylarmen júzdesti. Naqty tulǵalardyń mindettemeleri men usynystaryn talqyladyq. Jumyspen qamtý baǵdarlamasyna da toqtaldyq. «Zańda jazylǵan, qujatta kórsetilgen» dep otyra bermei, solardy iske asyrý áleýmettik tulǵanyń mindetine júkteledi. 2015 jyldyń aqpanynda múgedektigi bar tulǵalalardyń quqyqtary týraly konventsiia ratifikatsiialandy. Qujatta tulǵaǵa tán qadir-qasieti, tańdaý erkindigi, jeke derbestigi men táýelsizdigin qurmetteý sekildi jalpy qaǵidalary jazylǵan. Memleket degenimiz – mehanizm. Tetigi – qoǵam. Qoǵamǵa tulǵalar da kiredi. Solardyń yqpaldasýynan memlekettiń jumysy júredi.
Balasyna múgedektigine qatysty mártebe berilgenin estý ata-anaǵa ońai emes. Ulyma berilgen múgedektik mártebesin bes jyl boiy qabyldai almadym. Jastaiynan júrip-turýy men damý protsesi keshýildedi. Ata-ana da kúizelisti basynan ótkeredi. Kóp jaǵdaida ata-ana balasyna múgedektik statýsy berilgenin qalamaidy. Qazirgi tańda basqa tiptegi ata-analar qalyptasýda. Aldymen olar saýatty, ekinshiden emotsiiaǵa berilmeidi, úshinshiden naqty is-qadamdarǵa ótedi. Damýynda azǵantai ǵana buzylysy bar ata-analar memleket tarapynan beriletin kómekterdi qalt jibermeidi. Múgedektiktiń úlken-kishisi bolmaityn shyǵar. Degenmen ártúrli óńirlerge dáris oqyp, kezdesýlerlerde ókrip júrgenimdei, pozitsiiasy múldem bólek ata-analar kóp. Mysaly, inkliýzivti bilim berý baǵdarlamasy qabyldandy. Sony júzege asyrý – ata-ananyń mindeti. Ata-ana memlekettiń bergen járdemaqyǵa balanyń bilim alýyna jaǵdai jasaýy kerek.
