قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ دەپۋتاتى قازىبەك يسا قر پرەمەر-مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ 35 جىلدىعىنا ارنالعان دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى, - دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
***
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ – ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸس رەتٸندە تانىلىپ, باعالانۋى قاجەت!
“اق جول” دەموكراتييالىق پارتيياسى ۇلتتىق ۇستانىم جولىندا قاشاندا قايرات كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. بٸزدٸڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدا ەلەمگە ەيگٸلٸ جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ ورنى ەرەكشە!
1986 جىلى ەلەمدٸك الپاۋىتقا اينالىپ تۇرعان قاھارلى كەڭەس يمپەريياسىنان تەڭدٸك سۇراپ, ازاتتىق ٷشٸن الاڭعا شىققان كٶتەرٸلٸسكە بيىل 35 جىل.
جەتپٸس جىلدىق تاس بۇعاۋ دا جٸگەرٸن جاسىتا الماعان, ۇلتتىق نامىسىن تۇنشىقتىرا الماعان قازاق جاستارى الاڭعا شىققان كٷن - تەۋەلسٸز ەل ٷشٸن ەڭ قاستەرلٸ كٷندەردٸڭ بٸرٸ بولۋى تيٸس!
قازاق جاستارى قىلىشىنان قان تامعان كەڭەس يمپەريياسىنا قارسى الاڭعا جان ٷشٸن شىققان جوق, نان ٷشٸن شىققان جوق, نامىس ٷشٸن شىقتى! پۇل سۇراپ شىققان جوق, تٸل سۇراپ شىقتى! جوعالىپ بارا جاتقان ۇلتتىق رۋحتىڭ اتويلاپ, الاڭعا شىققان اتتانى ەدٸ بۇل!
ەلەمگە ەيگٸلٸ اقىنىمىز, قاھارمان قايراتكەر, مۇزبالاق مۇقتار شاحانۇلى سول بٸر قيىن كەزەڭدە جەلتوقسان اقيقاتىن مەسكەۋدە ەشكەرەلەپ, كەڭەس وداعىنان ەدٸلدٸك تالاپ ەتكەن ەدٸ. ال ەندٸ بوداندىقتان بوستاندىققا قول جەتٸپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە 30 جىل تولىپ وتىرعاندا, ٶز ەلٸمٸزدە سول ەدٸلدٸك ورنادى ما?
قازاق جاستارى قىزىل قانىن تٶگٸپ جٷرٸپ, قىزىل يمپەرييادان تالاپ ەتكەن ۇلت مٷددەسٸ قازٸر تەۋەلسٸز قازاق ەلٸندە قورعالىپ جاتىر ما?
ەڭ باستىسى - سول تەۋەلسٸزدٸك جولىندا قۇربان بولىپ, اۋىر زارداپ شەككەن جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قالاي?
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تەۋەلسٸز ەل تاريحىنداعى زور ماڭىزىن قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ «تەۋەلسٸزدٸك بەرٸنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ايقىن كٶرسەتٸپ بەردٸ. «بيىل ەيگٸلٸ جەلتوقسان وقيعاسىنا 35 جىل تولادى. 1986 جىلى ٶرٸمدەي ۇل-قىزدارىمىز كەڭەس وداعىنىڭ قاھارىنان قايمىقپاي, ۇلت نامىسى ٷشٸن الاڭعا شىقتى. وسى كٷننەن سوڭ تۋرا بەس جىل ٶتكەندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاۋىمىزدىڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. بۇل ورايدا, ازاتتىقتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ازاماتتىق ەرلٸگٸ لايىقتى باعاسىن الىپ, جوسپارلى تٷردە ناسيحاتتالۋى كەرەك», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
الماتىداعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ 70 جىلدىق كەڭەس يمپەريياسىنا قارسى كٶتەرٸلگەن ەلەمدەگٸ تۇڭعىش كٶتەرٸلٸس! ول كەڭەستەر وداعىنداعى وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەس شەرۋٸن بٸرٸنشٸ باستاپ بەردٸ.
جەلتوقساننىڭ سول بٸر ىزعارلى كٷندەرٸ تەك الماتىدا عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن قالالارىندا حالىق كەڭەستٸك توتاليتارلىق رەجيمگە قارسى شىققانى بەلگٸلٸ. كسرو ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ الماتى,تاشكەنت, نوۆوسيبيرسك, چەليابينسك فرۋنزە, تبيليسي جەنە تب قالالارداعى بٶلٸمشەلەرٸن الماتىعا شۇعىل جەتكٸزٸپ, ەسكەرلەر سانى 5700-گە جەتكەن.
تەك الماتى قالاسىنىڭ ٶزٸندە 8500-دەي ادام ۇستالدى. ونىڭ 1772-ٸ جارالاندى. پروكۋراتۋرا 5324 ادامدى, قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ 850 ادامدى تەرگەگەن. تۇتقىندالعانداردان 600-دەي ادام اقتالىپ شىعىپ,103 ادام سوتتالعان.
بۇل مەلٸمەتتەرگە قاراساق, بۇل قازٸر ەشقانداي دا وقيعا, نەمەسە تولقۋ ەمەس, مۇزدى الاڭدا مۇزداي قارۋلانعان قالىڭ ەسكەرگە قارسى شىققان, جان الىپ, جان بەرٸسكەن قان مايدان, ناعىز حالىق كٶتەرٸلٸسٸ ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزۋٸمٸزگە بولادى.
ۇلت مٷددەسٸن قورعاپ الاڭعا شىققان جەلتوقساندىقتاردىڭ باستى تالابى - «ەر حالىققا ٶز باسشىسى» دەگەن ۇران بولدى. بۇل 70 جىلدىق كەڭەس يمپەريياسى تاريحىندا بيلٸككە قارسى العاشقى اشىق ايتىلعان تەۋەلسٸزدٸك يدەياسى, العاشقى ايقاس ەدٸ. مىڭداعان جاستاردىڭ اياۋسىز جازالانىپ, قۋدالانۋى دا, بۇل جاي وقيعا ەمەس, ناعىز كٶتەرٸلٸس بولعاندىعىنىڭ ايقىن بەلگٸسٸ!
ەندەشە نەگە كەڭەس وداعىنىڭ قىزىل يمپەريياسىنا قارسى شىققان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ – ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ رەتٸندە تانىلمايدى?!.
الماتىداعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنەن كەيٸن بولعان, قازاق جاستارىنىڭ قاھارماندىعىنان قۋات العان باكۋ, تبيليسي, ۆيلنيۋس قالالارىنداعى وقيعالار ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸس رەتٸندە زاڭدى تانىلىپ, يۋنەسكو دەڭگەيٸندە مويىندالدى.
بٸزدە 1916 جىلعى تورعاي, قار¬قارا ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەرٸنٸڭ 100 جىلدىعى, 1917 جىلعى الاشوردانىڭ 100 جىلدىعى, جەلتوقساننىڭ 30 جىلدىعى مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە اتاپ ٶتٸلمەدٸ.
1991 جىلى قر پرەزيدەنتٸنٸڭ «1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقاندارى ٷشٸن جازىقسىز سوتتالعانداردى اقتاۋ تۋرالى» جارلىعى شىققاسىن, ناقاق سوتتالعان 103 ادامنىڭ 92- سٸ اقتالعان.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسقانداردان تەك تاستٷرمەدە قانٸشەرلەر قولىنان قاپىدا قازا تاپقان قاھارمانىمىز قايرات رىسقۇلبەكوۆكە عانا بەرٸلدٸ. ال, رەسەي 1991 جىلعى 19 تامىزدا مەسكەۋدە بولعان گكچپ بٷلٸگٸندە توپالاڭدا تانكٸنٸڭ استىنا تٷسٸپ قالعان ٷش ادامعا “رەسەي باتىرى” اتاعىن بەردٸ. بٸز نەگە ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى ناعىز كٶتەرٸلٸستە الاڭعا شىققانى ٷشٸن مەرت بولعان لەززات اسانوۆا, ەربول سىپاتاەۆ, سەبيرا مۇحامەدجانوۆالارعا «حالىق قاھارمانى» اتاعىن بەرمەسكە?
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسىپ, وقۋدان, جۇمىستان شىعىپ قالىپ, سول كەزدەگٸ قوعامدىق-ساياسي ورتادان قۋعىن-سٷرگٸن كٶرٸپ, مورالدىق زارداپ شەككەنٸن ەلٸ راستاي الماي, انىقتاما الا الماي جٷرگەن ازاماتتار ەلٸ كٶپ. ولاردى «جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشى» رەتٸندە تانۋدا قاپتاعان قولدان جاسالعان بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەر توسقاۋىل بولۋدا. جالپى, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كٷندەرٸ ەل بولاشاعى ٷشٸن, ەرلٸك كٶرسەتٸپ, ەدٸلدٸك سۇراپ الاڭعا شىققانداردىڭ بارلىعىن «جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشى» دەپ تانۋ كەرەك.
سول بٸر قاھارلى, قيىن كەزەڭدە ازاتتىق ٷشٸن الاڭعا شىققانداردىڭ بەرٸ باتىر, بەرٸ باقىتتى!
ەندٸ بٷگٸندە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» قر زاڭىنا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشىلارعا جەڭٸلدٸك قارالاتىن ارنايى ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ كەرەك. قازٸرگٸ قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا جەلتوقساندىقتارعا بولماشى جەڭٸلدٸكتەر تەك زەينەتكە شىققاندا عانا نەمەسە مٷگەدەك بولىپ قالعاندارعا عانا قارالعان. جەلتوقساندا مۇزدى الاڭدا قارۋلى ەسكەرمەن قاقتىعىسىپ, قۋعىن-سٷرگٸننەن دەنساۋلىقتارى سىر بەرگەن جەلتوقساندىقتاردىڭ زەينەتكە جەتەتٸندەرٸ دە ساناۋلى شىعار...
قازاقستان پرەزيدەنت ارنايى اتاپ ايتقان جەلتوقساننىڭ 35 جىلدىعىن بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قالاي اتاپ ٶتپەكشٸ? ەزٸرگە بٸز بٸلەتٸن العاشقى «سىيلىق»- سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسى بويىنشا جەلتوقسان اتىنداعى جالعىز كٶشەنٸڭ اتىن الىپ تاستاۋ بولدى!?. مٸنە, وسىنداي ماسقاراعا دا كۋە بولىپ وتىرمىز!?.
وسى مەسەلەلەرگە وراي «اق جول» پارتيياسىنىڭ ۇسىنىستارى:
1. 1986 جىلعى 17-18 جەلتوقسانداعى كەڭەستٸك قىزىل يمپەريياعا قارسى شىققان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ – ۇلت ازاتتىق كٶتەرٸلٸس رەتٸندە تانىلىپ, باعالانۋى قاجەت. جەلتوقساندىقتارعا «جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشى» قۇقىقتىق مەرتەبەسٸ بەرٸلۋٸ كەرەك.
2. قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق.توقاەۆ ەلٸمٸزدەگٸ ايرىقشا اتاۋلى كٷندەر قاتارىندا اتاعان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ 35 جىلدىعى رەسمي دەڭگەيدە اتاپ ٶتٸلۋٸ كەرەك.
3. جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸندەر قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى زاڭعا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشىلاردى قولداپ, كٶتەرمەلەيتٸن ارنايى ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك.
4. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسىپ, وقۋدان, جۇمىستان شىعىپ قالعانىن ەلٸ راستاي الماي جٷرگەن ازاماتتاردى «جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنە قاتىسۋشى» رەتٸندە تانۋدا قولدان جاسالعان قاپتاعان كەدەرگٸلەردٸ جويىپ, انىقتاما الۋدى جەڭٸلدەتۋ كەرەك.
5. ازاتتىقتىڭ العاشقى قارلىعاشتارى – جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ازاماتتىق ەرلٸگٸ لايىقتى باعاسىن الىپ, جوسپارلى تٷردە ناسيحاتتالۋى تيٸس. جاستارىمىزعا پاتريوتتىق تەربيە بەرۋ ٷشٸن وقۋلىقتاردا جەتكٸلٸكتٸ جازىلۋى قاجەت.
قازاقستان قالالارىندا جەلتوقسان قاھارماندارىنا ارنالعان الاڭدار اشىلىپ, مونۋمەنتتەر ورناتىلۋى تيٸس.
قۇرمەتپەن, «اق جول» فراكتسيياسى مٷشەلەرٸ
