مەجٸلٸس دەپۋتاتى قازىبەك يسا قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ا.ايماعامبەتوۆكە «اق جول» فراكتسيياسى اتىنان دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, قانداس جاستاردىڭ بٸلٸم الۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى ٶزەكتٸ تاقىرىپتاردى كٶتەردٸ. وسى ورايدا ۇلت پورتالى دەپۋتاتتىق ساۋالدىق تولىق مەتٸنٸن ۇسىنادى.
***
قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترٸ ا.ايماعامبەتوۆكە دەپۋتاتتىق ساۋال
قۇرمەتتٸ اسحات قاناتۇلى!
بٷگٸندە شەكارانىڭ ارعى بەتٸندەگٸ مىڭداعان قاراكٶز بالالارىمىز جوعارى بٸلٸم الۋ ٷشٸن اتامەكەنگە قول سوزىپ تۇر. ال قول ۇشىن بەرۋٸ تيٸس بٸزدٸڭ بٸلٸم مينيسترلٸگٸ نە ٸستەۋدە?
ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەست ورتالىعى باسشىلىعى «قانداستار ۇبت-نى قازاقستانعا كەلٸپ تاپسىرۋلارى كەرەك, ونلاين بولمايدى» دەپ وتىر. سوندا مينيسترلٸكتٸڭ ۇلتتىق تەستٸلەۋ ورتالىعى پاندەمييا كەزٸندە, شەكارالار شەگەندەۋلٸ, كەدەندەر كٶگەندەۋلٸ كەزدە ەلەمدٸ جايلاپ العان جامان ٸندەتتٸ كٶرمەيتٸندەي, باسقا پلانەتادا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر ما?
ۇلتتىق تەستٸلەۋ ورتالىعى قانداستاردى بيىل 15 سەۋٸردەن 30 ماۋسىمعا دەيٸن قابىلدايدى. تەستٸلەۋ قۇنى اقىلى -2242 تەڭگە.
ەلەمنٸڭ كٶپ ەلدەرٸنٸڭ ەسٸگٸ جابىق ەكەندٸگٸن ەسكەرٸپ, پاندەمييانىڭ كەلەسٸ تولقىندارىنىڭ كٷشتٸلٸگٸن بولجاساق, شەكارانىڭ ماۋسىم ايىنا دەيٸن اشىلمايتىندىعى ايقىن. ياعني, بٸز اتامەكەندە بٸلٸم الامىز دەگەن قانداستارىمىزدى وقۋعا قابىلداي الماي قالۋىمىز مٷمكٸن.
ال بٸزدٸڭ ٷكٸمەتتٸڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىندا قانداستارعا بارىنشا جان-جاقتى قولداۋ جاساۋ اتاپ كٶرسەتٸلگەن. شەت ەلدەردەگٸ قازاق قاۋىمدارى شوعىرلانىپ تۇراتىن جەرلەردە قازاق تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸن دامىتۋعا, ولاردىڭ تاريحي وتانىمەن بايلانىسىن ساقتاۋىنا, ونىڭ ٸشٸندە دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى جەنە «وتانداستار» قورى ارقىلى قولداۋ كٶرسەتۋگە نازار اۋدارىلعان.
شەتەلدەگٸ قانداستاردى قازاقستانعا شاقىرۋدىڭ بٸرەگەي جولى ول – اتامەكەندە تەگٸن بٸلٸم الۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋ.
سول سەبەپتٸ, سوڭعى ٶتكەن قۇرىلتايدا ەلباسى شەتەلدەگٸ قازاق بالالارىنىڭ قازاقستاندا بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاساۋعا, كۆوتانى 2 ەسە كٶبەيتٸپ, (2%-دان 4%-عا دەيٸن), 2 مىڭداي بالاعا جەتكٸزۋگە تاپسىرما بەرگەن ەدٸ.
الايدا بۇل گرانتتار ەشقاشان تولىق يگەرٸلگەن ەمەس.
باستى سەبەپتٸڭ بٸرٸ – قانداس تالاپكەرلەردٸڭ ۇلتتىق بٸرىڭعاي تەستٸلەۋدٸ تاپسىرا الماۋى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ «دايىندىق بٶلٸمدەرٸندەگٸ» 9 اي دايىندالۋى, ولاردىڭ 11 جىلدىق قازاقستاندىق مەكتەپ باعدارلاماسىن يگەرۋٸنە جەتكٸلٸكسٸز.
مىسالى 2020 جىلى 2022 قانداسىمىز قازاقستانعا وقۋعا تالاپتانىپ, تەك 930 ٷمٸتكەر عانا وقۋعا مٷمكٸندٸك الدى. ەندٸ ولاردىڭ ٶزٸنٸڭ بۇل وقۋلارىن جالعاستىرۋى قيىن بولىپ تۇر…
جوعارىدا ايتىلعان تٷرلٸ كەدەرگٸلەر مەن پروبلەمالار قانداستاردىڭ وقۋعا تٷسۋ مٷمكٸندٸگٸن شەكتەپ تۇر. نەگە بٸز قازاق ەلٸندە وقۋعا نيەت بٸلدٸرگەن بارلىق قازاق جاستارىن تٷگەل قابىلداپ المايمىز?!
شەتەلدەن كەلٸپ وقيتىن قازاقتىڭ بالالارى – كەيٸنگٸ كٶشتٸڭ الدىڭعى تٸزگٸنٸ. ول ەلٸمٸزدە جۇمىسقا ورنالاسىپ, ورىن تٸرەپ, قازىعىن مىقتاپ قاداسا, سوڭىندا قالعان اتا-انا, باۋىر-تۋىس, ەل-جۇرتىن ٶزدەرٸ-اق ەكەلٸپ, قونىستاندىرىپ, ورنالاستىرادى. كٶش جالعاسادى, جاندانادى.
قازاقستانعا وقۋعا كەلگەن بالالارىنىڭ ارتىنان وتباسىلارى دا ەرٸپ كەلگەندەرٸ ٶتە كٶپ.
مىسالى, ەلٸمٸزگە 2 مىڭ بالا كەلەتٸن بولسا, ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ اعايىن-تۋىستارىن ايتپاعاندا, وتباسىندا كەمٸندە 5 ادامنان بار دەپ ساناعاندا, بۇل 10 مىڭعا جۋىق قانداسىمىزدىڭ الدىنان اتامەكەنگە اق جول اشىلۋى.
شەتتە قالعان باۋىرلارىمىز شەكارادان ٶتە الماي, اڭساپ جٷرگەن اتاجۇرتقا جەتە الماي وتىرعاندا, بٸز جەكە مٷددەلەردٸڭ جەتەگٸندە كەتپەي, نەگە مەملەكەتتٸك تۇرعىدا قايرات كٶرسەتپەيمٸز?
مىسالى, دەل بٷگٸندە حالىق سانى بٸزدەن ون ەسەدەي ارتىق رەسەي تمد ەلدەرٸنە بٶلٸنەتٸن گرانت سانىن 2024 جىلى 30 مىڭعا دەيٸن كٶتەرۋدە. نەگٸزٸ, بۇل گرانتتار «تمد ەلدەرٸ بويىنشا» دەپ اتالعانىمەن, جىلدا كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, ونىڭ بارلىعى دەرلٸك قازاقستانعا ارنالعان.
ال بٸز وقۋعا كەلەتٸندەردٸ ايتپاعاندا, وقۋىن جالعاستىرايىن دەگەن ٶز باۋىرلارىمىزدى, بار بولعانى 930 بالامىزدى قولدان جاسالعان كەدەرگٸلەرمەن كەۋدەلەرٸنەن كەرٸ يتەرۋدەمٸز.
وسىنداي قانداستارعا دەگەن قارسى ساياساتىڭ كەسٸرٸنەن شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ كٶشٸپ كەلۋ كۆوتاسى 100 مىڭنان 100 ەسەگە دەيٸن ازايىپ, انتيرەكوردتىق جاعدايعا جەتكەنٸن ٶتكەن جولعى ٷكٸمەتكە جاسالعان دەپۋتاتتىق ساۋالدا ايتىپ, دابىل قاققان بولاتىنبىز.
شەكارانىڭ جابىق ەكەنٸن بٸلە تۇرا ارجاعىندا قالعان قانداستارىمىزدى وقۋعا قابىلداۋدى قولدان قيىنداتىپ, قازاقستانعا كەلٸپ تەست تاپسىرۋ كەرەك دەگەن تالاپتى قالاي تٷسٸنەمٸز? بۇنى ۇلى جازۋشى تولستويدىڭ ەيگٸلٸ مىسالىنداعى تٷلكٸنٸڭ تىرنانى قوناققا شاقىرىپ الىپ, ٸشە المايتىن ىدىسقا اس قۇيىپ بەرۋٸنەن دە اسقان مازاق دەۋگە بولادى…
بٸزدٸڭ تٷسٸنبەي وتىرعانىمىز, 2020 جىلى وسى مىڭعا جۋىق قانداسىمىزدىڭ دايىندىق كۋرستاردا وقۋىنا مەملەكەتتەن كٶپ قارجى بٶلٸندٸ. ال ەندٸ سول بالالار ۇبت تاپسىرىپ وقۋعا تٷسۋٸ كەرەك. بارلىعى شەت مەملەكەتتەردە تۇراتىن ولار پاندەمييا توسقاۋىلىندا قازاقستانعا قالاي كەلەدٸ? سوندا مەملەكەت قارجى بٶلٸپ, وقىتىپ الىپ, ولاردى جارتى جولدا تاستاپ كەتە بەرە مە? مەملەكەتتٸڭ قىرۋار قارجىسى قايدا قالادى?
كٶرشٸ ەل قىتايدا بولىپ جاتقان بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ ساياسي قاتاڭ قىسىم سالدارىنان 2019 جىلى 50-گە جۋىق قانا بالا وقۋعا كەلە الدى. بٷگٸندە 300-دەن استام بالا كەلۋٸ ىقتيمال بولىپ تۇر. ولار قىتايدان شەكارا اسىپ جەتە العان جاعدايدا دا, بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قۇشاق جايىپ قارسى الا قويا ما?…
پاندەمييا كەزٸندە بارلىق ەلدەردە ەلەۋمەتتٸك جاعدايى تٶمەندەپ كەتتٸ. وسىنى دا ەسكەرۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸر مەملەكەتتەن ەكٸنشٸ مەملەكەتكە بارىپ كەلۋٸ وڭاي ەمەس, ارنايى رۇقسات الۋ كەرەك, پتسر تەست تاپسىرۋ كەرەك, قاراجات شىعىنى كٶپ.
بىلتىر 2020 جىلى پاندەمييانىڭ ەڭ قيىن كەزەڭٸندە قانداس تالاپكەرلەردٸڭ تالابىن قولداپ, ۇلتتىق بٸرٸڭعاي تەستٸلەۋدٸ تەگٸن تٷردە ونلاين فورماتتا ٶتكٸزٸپ, 1 مىڭعا جۋىق قانداسىمىزدى مەملەكەتتٸك گرانتپەن وقۋعا قابىلدادىق. بۇل ەندٸ وڭ تەجٸريبەنٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ەندٸ نەگە سول بىلتىرعى تەجٸريبەمەن ۇبت-نى ونلاين قابىلداماسقا?!
بيىلعى جىلى جاسالعان تەستٸلەۋ تالاپتارى مەن ەرەجەلەرٸنە جاقسى ٶزگەرٸستەر ەڭگٸزٸلگەنٸ راس. بٸراق تەستٸلەۋ جەكە وقۋ ورتالىعىندا تاپسىرىلۋدا. ول تەستٸلەۋ ورتالىعىنىڭ مەكەمەسٸ مە, قوجايىنى كٸم ەكەنٸ بەلگٸسٸز? (بۇل – بٷكٸل قازاقستاندا ۇبت ٶتكٸزٸپ, تابىس تاۋىپ وتىرعان ۇيىم). سوندا قانداس باۋىرلارىمىزدىڭ تاعدىرى بٸر كوممەرتسييالىق ۇيىمنىڭ شەشٸمٸنە تەۋەلدٸ بولىپ وتىر ما?
شەتەلدەردەن كەلگەن قازاق بالالارىن وقىتۋ ٷشٸن دايارلىق بٶلiمدەرiن ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر جوو جانىنان كٶپتەپ اشۋ كەرەك. كۆوتا سانىن ارتتىرا وتىرىپ, جاتاقحانا, ستيپەندييامەن مٸندەتتٸ تٷردە قامتىلۋى تيٸس. ەسٸرەسە مۇنداي دايارلاۋ كۋرستارىن سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردە كٶپ اشۋ قاجەت. كەيٸن دە سول بالالاردىڭ سول جاقتا قالىپ قويۋلارىنا جاعداي جاسالۋ كەرەك. بۇل «سەرپٸن» باعدارلاماسىنا قوسىمشا سەرپٸن بەرەتٸنٸ انىق.
شەتەلدەن كەلٸپ, قر ازاماتتىعىن قابىلداعان قازاق بالالارىن دا دايارلىق كۋرستارىنا گرانتپەن قابىلداپ, جوو-عا تٷسۋدە تەڭدەي جەڭٸلدٸك قاراستىرىلسا. سەبەبٸ, بۇعان دەيٸن ازاماتتىق العان دياسپورا ٶكٸلدەرٸنٸڭ بالالارى بۇل ساناتقا كٸرمەي, كۆوتا, گرانتتاردان قاعىلىپ كەلەدٸ.
شەتەلدەگٸ قانداس ستۋدەنتتەردٸ گرانت كٷيٸندە دە, اقىلى وقۋ تٷرٸندە ەلٸمٸزدەگٸ سول دەڭگەيلەس وقۋ ورىندارىنا اۋىستىرىپ الۋ جولدارىن ٸزدەۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ كٶپ وتباسىلار قازاقستانعا كەلەيٸن دەسە, وقىپ جاتقان بالالارىنان شىعا الماي بايلانىپ وتىر.
شەتەلدەن بٸلٸم ٸزدەپ كەلگەن قازاق بالالارىن تەك باكالاۆر ەمەس, ماگيستراتۋرا, اسپيرانتۋرالار, دوكتورانتۋراعا قابىلداۋ جوسپارىن كەڭەيتٸپ, گرانتقا تٷسۋدە, جۇمىسقا ورنالاسۋلارىنا جاعداي قاراستىرىلۋى قاجەت.
شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسىنىڭ بالالارىن قازٸرگٸ پاندەمييا جاعدايىنا بايلانىستى ونلاين قابىلداپ, ونلاين وقىتا بەرۋدٸ دە جٷزەگە اسىرۋ كەرەك. بۇل شاقىرتۋ جٸبەرۋ پاسپورت دايارلاپ, ۆيزا الۋ, جول شىعىندارى سيياقتى قۇجاتتىق مەسەلەلەرٸن رەتتەۋدٸ دە ۋاقىتشا شەشەدٸ, ەرٸ اتا-انا, جاقىندارىنىڭ قاسىندا جٷرٸپ-اق قازاقستاننان بٸلٸم الۋدى جالعاستىرا بەرەدٸ.
شەتەلدەردٸڭ ٶزٸنە بارىپ (رەسەي, موڭعولييا, ٶزبەكستان), سول جاقتاعى قازاق مەدەني ۇيىمدارىنىڭ, ەلشٸلٸكتٸڭ كٶمەگٸمەن قازاقتىڭ بالالارىن سول جەردە ٸرٸكتەپ, قابىلداپ, قازاقستانداعى جوو-نىڭ دايارلىق كۋرستارىنا بٸردەن دايىنداپ ەكەلۋدٸ جولعا قويۋ كەرەك.
وسى مەسەلەلەردٸڭ بارلىعىن ەسكەرٸپ, شەكارا اشىلماعان جاعدايدا, ۇبت تاپسىرۋدىڭ ۇتىمدى جولدارىن ۇسىنامىز:
1. قانداستار ٷشٸن ۇبت تالاپتارىن جەڭٸلدەتۋ كەرەك. (مىسالى, بولون پروتسەسٸ ارقىلى شەتەل ازاماتتارى قازاقستانعا وقۋعا تٷسكەندە جەڭٸل فورماتتا ەكٸ ەمتيحان تاپسىرادى: موتيۆاتسييالىق حات جەنە سۇحباتاسۋ);
2. قانداستار تۇرىپ جاتقان مەملەكەتتەرگە بارىپ قابىلداۋ قاجەت;
3. ەلشٸلٸكتەردٸڭ عيماراتارىندا ۇيىمداستىرۋ;
- 2020 جىلعى تەجٸريبەنٸ پايدالانىپ, ونلاين قابىلداۋ.
5. شەتەلدەردەن كەلگەن قازاق بالالارىن وقىتۋ ٷشٸن دايارلىق بٶلiمدەرiن ەلٸمٸزدەگٸ ەربٸر جوو جانىنان كٶپتەپ اشۋ كەرەك. ەسٸرەسە, مۇنداي دايارلاۋ كۋرستارىن سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردە كٶپ اشۋ قاجەت.
6.شەتەلدەگٸ قانداس ستۋدەنتتەردٸ گرانت كٷيٸندە دە, اقىلى وقۋ تٷرٸندە ەلٸمٸزدەگٸ سول دەڭگەيلەس وقۋ ورىندارىنا اۋىستىرىپ الۋ جولدارىن ٸزدەۋ كەرەك.
قۇرمەتپەن, «اق جول» فراكتسيياسى دەپۋتاتتارى
