جالپى, مٸنسٸز ۇلت جەر بەتٸندە جوق شىعار, بٸراق اينالا قاراساق, بٸزدەن باسقانىڭ بەرٸ ەتەك-جەڭٸن جيناپ, ۇيىسىپ, توپتاسۋعا كٷش سالىپ جاتقان سەكٸلدٸ. ونىڭ باستى سەبەبٸ – دەموگرافييا. مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ سان جاعىنان باسىم بولۋى – بارلىق ۋنيتارلى مەملەكەتتٸڭ باستى ماقساتى. بۇل جاعىنان العاندا, 2025 جىلعا دەيٸن حالقىنىڭ سانىن 20 ميلليوننان اسىرۋدى مەجەلەپ وتىرعان قازاقستاننىڭ دا كٶزدەگەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر.
قاي ەلدە بولسا دا, دەموگرافييالىق احۋالدى جاقسارتۋ ەكٸ جولمەن جٷزەگە اسادى: حالىق سانىنىڭ ٸشكٸ ٶسٸمٸنٸڭ ارتۋى جەنە ەلگە سىرتتان كەلەتٸندەردٸڭ قاتارىنىڭ كٶبەيۋٸ. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دەموگرافييالىق احۋالىن جاقسارتۋعا وسى ەكٸ جولدىڭ دا يگٸ ەسەرٸ بولدى. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى شەتەلدەن كەلەتٸن قانداستاردىڭ قاتارى ايتارلىقتاي سيرەكسٸپ بارادى.
جاسىراتىن نەسٸ بار, جەر بەتٸندەگٸ قازاق اتاۋلىنىڭ رۋحاني تٸرەگٸ – قازاقستان! ۇلان-عايىر جەرٸ بار, حالقى سيرەك قونىستانعان, ەۋروپا مەن ازييانىڭ بەل ورتاسىندا ورنالاسقان, تٷرلٸ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستارعا باي ەل. بٸراق تٷرلٸ الاساپىراندى باسىنان كەشكەن, كەڭەستٸك قىزىل قىرعىننىڭ كەسٸرٸنەن بايىرعى حالقى جان-جاققا شاشىراپ كەتكەندٸكتەن جەنە تٷرلٸ ساياسي ناۋقاندار كەزٸندە سىرتتان كەلگەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ سوڭعى جىلداردا اتامەكەندەرٸنە ورالىپ جاتقاندىقتان ازداپ دەموگرافييالىق توقىراۋ بايقالاتىن قازاقستاننىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق جەنە رۋحاني دامۋىن ودان ەرٸ كٶتەرۋ ٷشٸن سىرتتاعى قازاق دياسپورالارىنىڭ ەلگە ورالۋى كەرەك-اق. ال وسىنى قازاق اتاۋلى تٷسٸنبەيدٸ دەي الامىز با? تٷسٸنەدٸ, ەرينە. بٸراق «مەنٸ قۇرتقان كٶكشولاق» دەمەكشٸ, قازاقتى قۇرتقان قامسىزدىق بولىپ تۇر.
ارقانى كەڭگە سالۋ – كٷن ساناپ جاھان كٷرت ٶزگەرٸپ جاتقان ۋاقىتتا ٶزٸڭە قاستىق قىلعانمەن بٸردەي. قازٸردٸڭ ٶزٸندە سىرتتاعى قازاق سونىڭ زاردابىن تارتىپ جاتىر...
جالپى, سىرتتاعى قازاق دياسپوراسىنىڭ مولداۋ جەرلەرٸ – قىتاي, ٶزبەكستان, موڭعولييا, رەسەي ەلدەرٸ. سول سيياقتى تٷركٸمەنستان, تەجٸكستان, تٷركييا, يران سەكٸلدٸ ەلدەردە دە سانى بٸرنەشە جٷز مىڭعا جەتەتٸن قازاق ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ تۇرادى.
قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان سوڭ ٸلە-شالا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايى (1992 جىلى) ٶتٸپ, سىرتتاعى قازاقتاردى اتامەكەنگە كٶشٸرٸپ الۋ ٸستەرٸ باستالىپ, تٷرلٸ ناسيحات جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. ودان كەيٸن قازاقستان ٷكٸمەتٸ جانىنان ارنايى كٶشٸ-قون كوميتەتٸ قۇرىلىپ, سىرتتان كەلەتٸن قازاقتارعا كۆوتا بٶلٸنٸپ, ماتەريالدىق جەردەم بەرۋ شاراسى دا جولعا قويىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلٸمٸزگە ميلليوننان اسا قانداستارىمىز قونىس اۋدارىپ, قازاق ەلٸنٸڭ باسىنا باس قوسىلىپ, قازاق مەملەكەتٸنٸڭ الىستى كٶزدەگەن ساياساتى جاقسى نەتيجە بەرە باستاعان-دى. الايدا... ۋاقىتتىڭ بٸر ورىندا تۇرمايتىنىن, زامان اعىمىندا زاڭ-زەكٷننٸڭ ٶزگەرەتٸنٸن بٸر سەت ەستەن شىعارىپ الدىق. ورالماندار مەسەلەسٸنە قاتىستى ەلٸمٸزدٸڭ زاڭىندا پايدا بولعان بٸرشاما ٶزگەرٸستەر (مەسەلەن, شەتەلدەن كٶشٸپ كەلۋشٸ قانداستاردان كەلگەن ەلٸنەن تالاپ ەتٸلەتٸن سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما, ت.ب. قۇجاتتار), شەتەلدٸك كەيبٸر قانداستارىمىزدىڭ اتامەكەنٸندە جۇمىسقا ورنالاسا الماي جٷرۋٸ, تٸلگە بايلانىستى كەدەرگٸلەر (ورىس تٸلٸن بٸلمەۋٸ), ٶزدەرٸ كەلگەن جاقتان الاتىن مولداۋ زەينەتاقىنى (قىتايداعى قانداستارىمىز) قيماي جٷرٸپ قالۋ سەكٸلدٸ جاعدايلار شەكارانىڭ ارعى دا, بەرگٸ جاعىنداعى قازاقتارعا ازداعان قيىندىقتار تۋدىرىپ, ونىڭ نەتيجەسٸ اتامەكەنگە قٶشٸپ كەلۋشٸلەر لەگٸن تەجەدٸ. تٸپتٸ, اتاجۇرتقا كٶشٸپ كەلگەن قانداستاردىڭ كەيبٸرٸ قايتىپ كٶشٸپ كەتكەن جاعدايلار دا كەزدەستٸ.
اقىرى نە بولدى?
قىتاي مەملەكەتٸنٸڭ ٶز ٸشٸندەگٸ قازاقتارعا كٶزقاراسى ٶزگەرٸپ, ولاردىڭ سىرتقا شىعۋىن توقتاتتى. رەسەي قازاقتارى تٸل مەسەلەسٸندە توماعا-تۇيىق حالگە تٷسٸپ, كەيٸنگٸ ۇرپاققا ورىستانۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇر. ال ٶزبەكستان قازاقتارى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ايماقتاردا سوڭعى جىلدارى ەكولوگييالىق اپات قۇرساۋلاپ, قانداستارىمىزدىڭ ٶسۋٸ تەجەلٸپ كەلەدٸ. شىن مەنٸندە, شەتەلدەن ورالماي قالعان قانداستارىمىزدىڭ باسىنا قارا بۇلت ٷيٸرٸلە باستاعان سيياقتى. شيرەك عاسىرداي ۋاقىت ارالىعىندا اتامەكەنگە كٶشٸپ الۋ مٷمكٸندٸگٸن قولدان شىعارىپ العان سىرتتاعى قازاقتىڭ كەيٸنگٸ حالٸ قالاي بولماق?!.
قازاق قاي جەردە دە قازاق, الايدا جەتٸستٸگٸمٸز عانا ەمەس, كەمشٸلٸگٸمٸز دە كٶزگە ۇرىپ تۇرادى. وسىدان بٸر عاسىر بۇرىن «اي, قاپ...» دەپ سان سوعىپ جٷرگەن بولساق, قازٸر دە سول قالپىمىزدان كٶپ ٶزگەرە قويماعان سەكٸلدٸمٸز-اۋ...
قازاقتىڭ جاۋى, قاي كەزدە دە, قامسىزدىق! قامسىزدىعىمىزدان ۋاقىتتىڭ ٶزٸ بەرٸپ تۇرعان مٷمكٸنشٸلٸكتەن ايىرىلىپ قالا بەرەتٸنٸمٸز ٶكٸنٸشتٸ. بۇل ورايدا ابايدىڭ: «قازاقتى يا قورقىتپاي, يا پارالاماي, اقىلمەنەن نە جىرلاپ, نە سىرلاپ ايتقانمەنەن ەشنەرسەگە كٶندٸرۋ مٷمكٸن دە ەمەس. ...ٶزدەرٸنٸڭ ىرباڭى بار ما, پىش-پىشى بار ما, گۋٸلدەگٸ بار ما, دٷرٸلدەگٸ بار ما – سونىسىنان دٷنيەدە ەشبٸر قىزىقتى نەرسە بار دەپ ويلامايدى, ويلاسا دا بۇرىلا المايدى, ەگەر سٶز ايتساڭ تٷگەل تىڭداپ تۇرا المايدى, نە كٶڭٸلٸ, نە كٶزٸ الاڭداپ وتىرادى. ەندٸ نە قىلدىق, نە بولدىق!» («قىرىق بٸرٸنشٸ سٶز») دەگەن ەكەن, وسىدان تۋرا 131 جىل بۇرىن. كٷيٸنٸپ ايتقان سٶز, بولاشاققا الاڭداپ ايتىلعان سٶز. بٸر جالعانى جوق. سوندىقتان بولار, قازاقتىڭ وسى بٸر ەشتەڭەگە اسىعا قويمايتىن كەرجالقاۋلىعىن سەزگەن اقىن-جٷرەك, ەلگە قانداستار كٶشٸ باستالار-باستالماستان:
ٶرتەنگەن سەن دەگەندە جانىم جالىن,
اڭساعام, الابۇرتقام, ساعىنعانمىن.
تۇرعاندا كٷنٸڭ تۋىپ, قايران قازاق,
قايتپاۋىڭ اتاجۇرتقا نەعىلعانىڭ?
قاۋىشىپ بٶلٸنگەندەر ماۋقىن باسىپ,
تابىسىپ جاتىر بەرٸ جاقىنداسىپ.
سەنٸ دە كٷتٸپ وتىر ەلٸڭ, جەرٸڭ,
قازاعىم, قاپى قالماي قايتۋعا اسىق.
تويلانباس توزىپ جٷرٸپ تاپقان باقىت,
جٸبٸمەس جٷرەك شەرٸ جاتقان قاتىپ.
تەڭٸرٸم, قايتقان ەلگە جار بولا گٶر,
اسىرىپ مەرتەبەسٸن اسپانداتىپ!
قۇر قالار ۇمتىلماعان سىباعادان,
قايىرىمىن قايتالاماس مىنا جالعان.
باس قوسىپ باۋىرىمىز بٷتٸندەلمەي,
جەتكٸزبەس بۇلاڭداعان, سٸرە دا, ارمان!
قايت, قازاق, ەلٸڭە, جەرٸڭە – تٶرٸڭە,
قايت, قازاق ٶنٸپ-ٶسەر مەكەنٸڭە, –
دەپ جىر تٶككەندە (نٷكەش بەدٸعۇلوۆ), ەسٸ بار ەل ەندٸ ارقانى كەڭگە سالمايتىن شىعار دەپ ويلاعان جۇرتتىڭ بەرٸ. الايدا ەنە-مٸنە دەپ جٷرگەندە شيرەك عاسىر ٶتە شىقتى. سىرتتاعى قازاقتىڭ بەستەن بٸرٸ عانا ەلگە ورالدى. سونىسىنا دا شٷكٸر دەيمٸز دە...
قازاق مەملەكەتٸ – بار قازاقتىڭ ورتاق وتانى, دەمەك بار قازاق سونىڭ كٶركەيۋٸ ٷشٸن جان اياماي ەڭبەك ەتٸپ, بار بٸلٸم-بٸلٸگٸن سارپ ەتۋٸ تيٸس. بٸزدٸ قامسىزدىقتان قۇتقارىپ, ٸرگەلٸ ەلگە اينالدىراتىن ۇلتتىق يدەولوگييانىڭ التىن ارقاۋى وسى بولسا كەرەك.
احمەت ٶمٸرزاق, "تٷركٸستان" گازەتٸ
