Jalpy, minsiz ult jer betinde joq shyǵar, biraq ainala qarasaq, bizden basqanyń bári etek-jeńin jinap, uiysyp, toptasýǵa kúsh salyp jatqan sekildi. Onyń basty sebebi – demografiia. Memleket quraýshy ulttyń san jaǵynan basym bolýy – barlyq ýnitarly memlekettiń basty maqsaty. Bul jaǵynan alǵanda, 2025 jylǵa deiin halqynyń sanyn 20 millionnan asyrýdy mejelep otyrǵan Qazaqstannyń da kózdegeni kórinip tur.
Qai elde bolsa da, demografiialyq ahýaldy jaqsartý eki jolmen júzege asady: halyq sanynyń ishki ósiminiń artýy jáne elge syrttan keletinderdiń qatarynyń kóbeiýi. Memleketimizdiń demografiialyq ahýalyn jaqsartýǵa osy eki joldyń da igi áseri boldy. Degenmen sońǵy jyldary shetelden keletin qandastardyń qatary aitarlyqtai sireksip barady.
Jasyratyn nesi bar, jer betindegi qazaq ataýlynyń rýhani tiregi – Qazaqstan! Ulan-ǵaiyr jeri bar, halqy sirek qonystanǵan, Eýropa men Aziianyń bel ortasynda ornalasqan, túrli energetikalyq resýrstarǵa bai el. Biraq túrli alasapyrandy basynan keshken, keńestik qyzyl qyrǵynnyń kesirinen baiyrǵy halqy jan-jaqqa shashyrap ketkendikten jáne túrli saiasi naýqandar kezinde syrttan kelgen ózge ult ókilderi sońǵy jyldarda atamekenderine oralyp jatqandyqtan azdap demografiialyq toqyraý baiqalatyn Qazaqstannyń saiasi-ekonomikalyq jáne rýhani damýyn odan ári kóterý úshin syrttaǵy qazaq diasporalarynyń elge oralýy kerek-aq. Al osyny qazaq ataýly túsinbeidi dei alamyz ba? Túsinedi, árine. Biraq «Meni qurtqan Kóksholaq» demekshi, qazaqty qurtqan qamsyzdyq bolyp tur.
Arqany keńge salý – kún sanap jahan kúrt ózgerip jatqan ýaqytta ózińe qastyq qylǵanmen birdei. Qazirdiń ózinde syrttaǵy qazaq sonyń zardabyn tartyp jatyr...
Jalpy, syrttaǵy qazaq diasporasynyń moldaý jerleri – Qytai, Ózbekstan, Mońǵoliia, Resei elderi. Sol siiaqty Túrkimenstan, Tájikstan, Túrkiia, Iran sekildi elderde de sany birneshe júz myńǵa jetetin qazaq ultynyń ókilderi turady.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan soń ile-shala Dúniejúzi qazaqtarynyń quryltaiy (1992 jyly) ótip, syrttaǵy qazaqtardy Atamekenge kóshirip alý isteri bastalyp, túrli nasihat jumystary júrgizildi. Odan keiin Qazaqstan úkimeti janynan arnaiy Kóshi-qon komiteti qurylyp, syrttan keletin qazaqtarǵa kvota bólinip, materialdyq járdem berý sharasy da jolǵa qoiyldy. Osynyń arqasynda elimizge millionnan asa qandastarymyz qonys aýdaryp, qazaq eliniń basyna bas qosylyp, qazaq memleketiniń alysty kózdegen saiasaty jaqsy nátije bere bastaǵan-dy. Alaida... ýaqyttyń bir orynda turmaitynyn, zaman aǵymynda zań-zákúnniń ózgeretinin bir sát esten shyǵaryp aldyq. Oralmandar máselesine qatysty elimizdiń zańynda paida bolǵan birshama ózgerister (máselen, shetelden kóship kelýshi qandastardan kelgen elinen talap etiletin sottalmaǵany týraly anyqtama, t.b. qujattar), sheteldik keibir qandastarymyzdyń atamekeninde jumysqa ornalasa almai júrýi, tilge bailanysty kedergiler (orys tilin bilmeýi), ózderi kelgen jaqtan alatyn moldaý zeinetaqyny (Qytaidaǵy qandastarymyz) qimai júrip qalý sekildi jaǵdailar shekaranyń arǵy da, bergi jaǵyndaǵy qazaqtarǵa azdaǵan qiyndyqtar týdyryp, onyń nátijesi atamekenge qóship kelýshiler legin tejedi. Tipti, atajurtqa kóship kelgen qandastardyń keibiri qaityp kóship ketken jaǵdailar da kezdesti.
Aqyry ne boldy?
Qytai memleketiniń óz ishindegi qazaqtarǵa kózqarasy ózgerip, olardyń syrtqa shyǵýyn toqtatty. Resei qazaqtary til máselesinde tomaǵa-tuiyq halge túsip, keiingi urpaqqa orystaný qaýpi tónip tur. Al Ózbekstan qazaqtary ómir súrip jatqan aimaqtarda sońǵy jyldary ekologiialyq apat qursaýlap, qandastarymyzdyń ósýi tejelip keledi. Shyn máninde, shetelden oralmai qalǵan qandastarymyzdyń basyna qara bult úiirile bastaǵan siiaqty. Shirek ǵasyrdai ýaqyt aralyǵynda atamekenge kóship alý múmkindigin qoldan shyǵaryp alǵan syrttaǵy qazaqtyń keiingi hali qalai bolmaq?!.
Qazaq qai jerde de qazaq, alaida jetistigimiz ǵana emes, kemshiligimiz de kózge uryp turady. Osydan bir ǵasyr buryn «Ai, qap...» dep san soǵyp júrgen bolsaq, qazir de sol qalpymyzdan kóp ózgere qoimaǵan sekildimiz-aý...
Qazaqtyń jaýy, qai kezde de, qamsyzdyq! Qamsyzdyǵymyzdan ýaqyttyń ózi berip turǵan múmkinshilikten aiyrylyp qala beretinimiz ókinishti. Bul oraida Abaidyń: «Qazaqty ia qorqytpai, ia paralamai, aqylmenen ne jyrlap, ne syrlap aitqanmenen eshnársege kóndirý múmkin de emes. ...Ózderiniń yrbańy bar ma, pysh-pyshy bar ma, gýildegi bar ma, dúrildegi bar ma – sonysynan dúniede eshbir qyzyqty nárse bar dep oilamaidy, oilasa da buryla almaidy, eger sóz aitsań túgel tyńdap tura almaidy, ne kóńili, ne kózi alańdap otyrady. Endi ne qyldyq, ne boldyq!» («Qyryq birinshi sóz») degen eken, osydan týra 131 jyl buryn. Kúiinip aitqan sóz, bolashaqqa alańdap aitylǵan sóz. Bir jalǵany joq. Sondyqtan bolar, qazaqtyń osy bir eshteńege asyǵa qoimaityn kerjalqaýlyǵyn sezgen aqyn-júrek, elge qandastar kóshi bastalar-bastalmastan:
Órtengen sen degende janym jalyn,
Ańsaǵam, alaburtqam, saǵynǵanmyn.
Turǵanda kúniń týyp, qairan qazaq,
Qaitpaýyń atajurtqa neǵylǵanyń?
Qaýyshyp bólingender maýqyn basyp,
Tabysyp jatyr bári jaqyndasyp.
Seni de kútip otyr eliń, jeriń,
Qazaǵym, qapy qalmai qaitýǵa asyq.
Toilanbas tozyp júrip tapqan baqyt,
Jibimes júrek sheri jatqan qatyp.
Táńirim, qaitqan elge jar bola gór,
Asyryp mártebesin aspandatyp!
Qur qalar umtylmaǵan sybaǵadan,
Qaiyrymyn qaitalamas myna jalǵan.
Bas qosyp baýyrymyz bútindelmei,
Jetkizbes bulańdaǵan, sirá da, arman!
Qait, qazaq, elińe, jerińe – tórińe,
Qait, qazaq ónip-óser mekenińe, –
dep jyr tókkende (Núkesh Bádiǵulov), esi bar el endi arqany keńge salmaityn shyǵar dep oilaǵan jurttyń bári. Alaida áne-mine dep júrgende shirek ǵasyr óte shyqty. Syrttaǵy qazaqtyń besten biri ǵana elge oraldy. Sonysyna da shúkir deimiz de...
Qazaq memleketi – bar qazaqtyń ortaq Otany, demek bar qazaq sonyń kórkeiýi úshin jan aiamai eńbek etip, bar bilim-biligin sarp etýi tiis. Bizdi qamsyzdyqtan qutqaryp, irgeli elge ainaldyratyn ulttyq ideologiianyń altyn arqaýy osy bolsa kerek.
Ahmet Ómirzaq, "Túrkistan" gazeti
