اعىلشىن تٸلٸندە "statesman” دەگەن كەرەمەت سٶز بار. ول سٶزدٸ باتىس قوعامىندا ساياساتتا تەجٸريبەسٸ مول, قوعامدا بەدەلٸ زور, ۇستانىمدارى مەن قۇندىلىقتارى دۇرىس ەرٸ تۇراقتى ساياساتكەرلەر مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرٸن سيپاتتاعاندا قولدانادى. مەسەلەن, اقش-تا ناعىز “statesman” دەپ ەرتەرەكتە ٶمٸر سٷرگەندەردٸڭ ٸشٸنەن دج.ۆاشينگتون مەن ا.لينكولندٸ, ال كەيٸنگٸلەردەن مارقۇم سەناتور دجون ماككەيندٸ سوڭعى تۇياق دەپ اتايدى.
ستەيتسمەندەردٸڭ قاتارداعى ساياساتكەرلەردەن باستى ايىرماشىلىعى – جەمە-جەمگە كەلگەندە ٷنەمٸ مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸن جەكە مٷددە مەن پارتييالاستاردىڭ مٷددەسٸنەن جوعارى قويا بٸلەدٸ. مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار مەن ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸنە ەسەر ەتەتٸن شەشٸمدەر قابىلدار كەزدە ساياسي امبيتسيياسىن شەتكە ىسىرىپ تاستاپ, اقتى "اق", قارانى "قارا" دەپ ايتادى. ەڭ باستىسى, ستەيتسمەندەر ٷنەمٸ سٶزبەن دە, ٸسپەن دە "اقتىڭ" جاعىندا بولۋعا تىرىسادى.
ال قازاق تٸلٸندە “statesman” سٶزٸ "مەملەكەتشٸل" دەپ قولدانىلىپ جٷر. كٶپ جاعدايدا ول سٶزدٸ قازٸرگٸ ساياسي رەجيمشٸل كٸسٸلەر ٶزدەرٸنٸڭ ادامگەرشٸلٸككە قايشى, ەدٸلەتسٸز جٷيەنٸڭ عۇمىرىن ۇزارتاتىن, قاراپايىم ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە زييان كەلتٸرەتٸن ەرەكەتتەرٸن اقتاۋ ٷشٸن جيٸ قولدانادى. ودان قالسا بيلٸكتەن ەدٸل شەشٸمدەردٸ تالاپ ەتكەن ادامدارعا قارسى ۋەج ايتۋ ٷشٸن دە "statesman” سٶزٸنە جٷگٸنٸپ, ٶزدەرٸ سەكٸلدٸ "مەملەكەتشٸل" بولۋعا شاقىرادى. ياعني, “statesman” بٸزدٸڭ قوعامدا مٷلدەم بۇرىس قولدانىلىپ جٷرگەن سٶزدەردٸڭ بٸرٸ.
الايدا بۇل قازاقستاندا "statesman” دەپ اتاۋعا بولاتىن تۇلعا مٷلدەم جوق دەگەندٸ بٸلدٸرمەسە كەرەك-تٸ. كەشە باقيلىق بولعان ابىز اقساقال سەرٸكبولسىن ەبدٸلديندٸ "تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ 30 جىلدىق تاريحىنداعى سوڭعى ستەيتسمەن" دەپ اتاۋعا تولىق نەگٸز بار. ٶيتكەنٸ ول بٷكٸل ساياسي كارەراسىن دەموكراتييانىڭ نەگٸزٸ سانالاتىن تەجەمەلٸك جەنە تەپە-تەڭدٸك پرينتسيپٸنٸڭ (check and balance) ٸس جٷزٸندە جۇمىس ٸستەۋٸنە ارناعان تۇلعا. ياعني, ول اتقارۋشى بيلٸكتٸڭ (پرەزيدەنتتٸڭ) زاڭ شىعارۋشى بيلٸك (پارلامەنت) پەن سوت بيلٸگٸن تولىعىمەن ٶز باقىلاۋىنا الىپ, مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ ۋزۋرپاتسييالاۋىنا قارسى بولعان ادام.
باسقاشا ايتساق, سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين – جەمقورلىق پەن جاعىمپازدىق جايلاعان, ەكٸجٷزدٸلٸك نورماعا اينالعان, بٷكٸل مەملەكەتتٸك ينستيتۋت بٸر ادامعا بايلانعان قازٸرگٸ قازاقستاندىق ساياسي جٷيەنٸڭ انتيدوتى.
راس, سەرٸكبولسىن ەبدٸلدين ساياسي بەسەكەدە قازٸرگٸ جٷيەدەن جەڭٸلگەن ادام. سەبەبٸ ول پرينتسيپسٸز, ادامگەرشٸلٸكتەن ادا, ەدٸل سايلاۋدان قورقاتىن قورقاۋ ساياساتكەرلەر ويلاپ تاپقان ويىن ەرەجەسٸمەن بەسەكەگە تٷستٸ. سوندىقتان دا س.ەبدٸلدين 1993 جىلى جوعارعى كەڭەس تاراتىلعان كەزدە دە, 1999 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىندا دا جەڭٸلدٸ.
دەسەك تە س.ەبدٸلدين قۇيتىرتقى ساياسي ويىنداردا جەڭٸلگەنٸمەن, تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ساياسي تاريحىندا پاراساتتى جەڭٸمپاز رەتٸندە قالاتىن بولادى. ٶيتكەنٸ ەبدٸلديننٸڭ ساياسي مۇراسى – قازٸر قازاقستان تاپ بولعان ساياسي تىعىرىقتىڭ الدىن الۋعا تىرىسقان قايراتكەردٸڭ مۇراسى. ەبدٸلديننٸڭ مۇراسى – ديكتاتۋراعا قارسى تۇرعان ساياساتكەردٸڭ مۇراسى. ەبدٸلديننٸڭ مۇراسى – جەكە مٷددەدەن ۇلتتىق مٷددەنٸ جوعارى قويعان ٸرٸ تۇلعانىڭ مۇراسى.
ەبدٸلدين اقساقال ٶزٸنٸڭ تاريحي ميسسيياسىن ابىرويمەن اتقاردى. ٶز ٶمٸر جولى ارقىلى اۆتوريتاريزم تۇسىندا دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا ٶمٸر بويى ادال بولۋ مٷمكٸن ەكەنٸن دەلەلدەپ كەتتٸ.
بٸراق بۇل ەبدٸلديندەي دارا ساياساتكەردٸڭ حالقىنا ادال قىزمەتٸ وسىمەن اياقتالدى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. بۇدان بىلاي قازاق قوعامى ٷشٸن س.ەبدٸلديننٸڭ ساياسي مۇراسى قىزمەت ەتەتٸن بولادى. ول ٷشٸن جوعارعى كەڭەس تاراتىلعاندا تەي-تەي قادامىن باسقان, ابىز اقساقال پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسقاندا مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان مەن سەكٸلدٸ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا تۋعان ۇرپاق تا, 1990 جىلدارداعى ساياسي تاريحتىڭ كۋەگەرٸ بولعان اعا بۋىن دا “س.ەبدٸلدين مۇراسىن تانۋعا ۇمتىلۋ, قۇرمەت بٸلدٸرۋ, كەيٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋ” دەگەن ورتاق ازاماتتىق پارىزعا بارىنشا ادال بولۋى قاجەت. سونداي-اق ساياساتكەرلەردٸڭ جاڭا تولقىنى ەبدٸلدين مۇراسىن تەمٸرقازىققا, ەلدٸڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن ساياسي بەلسەندٸلەر بويتۇمارعا اينالدىرۋى تيٸس. سوندا عانا س.ەبدٸلديننٸڭ ساياسي مۇراسى قازاقستان حالقى شىنايى دەموكراتيياعا قول جەتكٸزەتٸن كٷنگە دەيٸن دە, كەيٸن دە قىزمەت ەتەتٸن بولادى.
جانىڭىز جەنناتتا بولسىن, قازاقتىڭ سوڭعى ستەيتسمەنٸ!
شالقار نۇرسەيٸتوۆ
