فوتو: Egemen.kz
ادامنىڭ تاعدىرى ونىڭ ەسٸمٸمەن دە تىعىز بايلانىستى. جالپى, بالاعا ات قويۋ دەستٷرٸ قازاق حالقىندا اتا-انانىڭ اسىل پارىزدارىنىڭ بٸرٸ بولعان جەنە قاي ۋاقىتتا دا سولاي بولىپ قالا بەرمەك. بالاعا قازاقشا ەسٸم قويۋ بٷگٸندە نەگە ۇمىتىلىپ بارادى, دەگەن سۇراققا Ult.kz تٸلشٸسٸ جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸ.
وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ەنەل, ٸڭكەر, ايارۋ, ٸنجۋ, نۇرەلي, ەلي, مانسۇر دەپ ات قويۋ سەنگە اينالىپ, جاپپاي بەلەڭ الدى. وعان دەيٸنگٸ قايرات, قانات, ەربول, لەززات, باۋىرجان, دينارا, سەبيرا ەسٸمدەرٸ بٸرتٸندەپ سەيٸلە باستادى. بٸراق بٸزدٸ بۇل ەمەس, قازٸرگٸ ەسٸمدەردەگٸ تەكتٸڭ (فاميلييا) ورىس تٸلٸنە تەن -وۆ, ەۆ, -وۆا, -ەۆا سىندى جالعاۋلاردان ارىلعانىمەن, تۋۋ تۋرالى كۋەلٸككە ٸڭكەردٸڭ – ينكار, ٸنجۋدٸڭ – ينجۋ, ەنەلدٸڭ – انەل بولىپ جازىلعانى قىنجىلتتى. بۇل تۋرالى ەرتەرەكتە ارنايى زەرتتەپ, ماقالا جازعانىمىزدا احات ماماندارى بالانىڭ اتا-اناسى حقكو-عا قانداي ەسٸم جازىپ بەرەدٸ, قۇجات سول ٷلگٸمەن تولتىرىلاتىنىن العا تارتتى. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ زاڭنىڭ شاپاعاتىن كٶرٸپ, ورىستىڭ -وۆاسى سىندى جالعاۋلاردان ارىلعانىمىزبەن, ەلٸ دە بولسا قۇجاتىمىزعا قازاقشا قارٸپتەردٸ قوندىرۋعا قورقىپ جٷرگەندەيمٸز.
ەلٸمٸزگە ەڭبەك سٸڭٸرگەن ەرتٸس, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ جۋرناليسٸ اسقاربەك اقىلشاۇلى ۇلتتىق بولمىسىمىزدان اجىراماي, ٶز نەمەرەلەرٸنە تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ەسٸمٸن قويعان ازاماتتاردىڭ بٸرٸ.
«حالقىمىز ىقىلىم زاماننان بالانىڭ ەسٸمٸنە ەرەكشە مەن بەرگەن. ەسٸم – تەك اتاۋ عانا ەمەس, ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني كودى. وندا ۇرپاققا ٷلكەن ٷمٸت جٷكتەلگەن, الداعى باياندى بولاشاعىنا دەگەن ٸزگٸ نيەت پەن ارمان-تٸلەك جاتىر. دەگەنمەن كەيٸنگٸ جىلدارى سەبيٸنە شەتەلدٸك, ەۋروپالىق نەمەسە مەن-ماعىناسى كٶمەسكٸ تارتقان, ەرسٸلەۋ ەسٸمدەر قويۋ دا جيٸلەپ كەتتٸ. بۇل قۇبىلىستىڭ سەبەپتەرٸنە تەرەڭدەسەڭ دەنەڭ تٷرشٸگەدٸ. قۇددى بٸر تامىردان اجىراپ, جاھاندانۋعا جۇتىلىپ بارا جاتقاندايمىز. ايتالىق, بٷگٸندە كەيبٸر قازاق ۇلتتى اتا-انالار پەرزەنتٸنە ايلين, ميراسلاۆ, الەكس, ساميرا, ديارا, ايلۋنا سىندى «ايرىقشا» ەسٸمدەردٸ قويىپ جٷر. مۇنداي ٷردٸس كٶبٸنە شەتەلدٸك مەدەنيەتكە ەلٸكتەۋدەن, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن سەريالدار ەسەرٸنەن تۋىندايدى. ياعني, بالامنىڭ ەسٸمٸ زاماناۋي ەستٸلسٸن, باسقالاردان ٶزگەشە بولسىن دەگەن نيەتپەن كەيبٸرەۋلەر ۇلتتىق دەستٷردەن الشاقتاپ, ونى ەكٸنشٸ ورىنعا ىسىرىپ قويىپ جاتىر», - دەيدٸ ا.اقىلشاۇلى.
ونىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە ەسٸمدٸ تاڭداۋ كەزٸندە ونىڭ ەتيمولوگيياسى, تاريحي كونتەكستٸ ەسكەرٸلمەي جاتىر.
«بۇل – انا تٸلٸمٸزگە, تٶل مەدەنيەتٸمٸزگە دەگەن سامارقاۋ سەزٸم مەن سالقىن قاتىناستىڭ كٶرٸنٸسٸ. مەن ٶز بالالارىم مەن نەمەرەلەرٸمە ات قويعاندا تاريحي تۇلعالارىمىزدىڭ ەسٸمٸ جاڭعىرىپ, ۇرپاعىمنىڭ رۋحى مەن جٸگەرٸ دە اسقاقتاپ تۇرسا دەگەن تٸلەگٸمە ارقا سٷيەدٸم. مەسەلەن, باقتييار (ۇلى جٷزدٸڭ ۇرانى), تەمٸر (ەمٸر تەمٸر), شىڭعىس (شىڭعىسحان), مۇحان (تٷرٸك قاعاناتىنىڭ قاعانى), ديماش (د.قوناەۆ) ابىلايحان (قازاق حانى), ەبٸلحايىر (قازاق حانى), تٶرە (جوشىدان تارايتىن ۇرپاق), ٶتەگەن (باتىر, قولباسشى) سىندى ۇلدارىم مەن نەمەرەلەرٸم بار», - دەيدٸ جۋرناليست ا.اقىلشاۇلى.
كەيٸپكەرٸمٸز قازاقشا ەسٸم قويۋدى ۇلتتىق يدەولوگييا شەڭبەرٸندە قاراستىرىپ, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە جٷيەلٸ تٷردە تالقىعا سالۋ كەرەكتٸگٸن ۇسىنىپ وتىر.
ايتۋىنشا, بٸز بۇل مەسەلەنٸ تەك قوعامدىق پٸكٸر مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە پٸكٸرتالاس دەڭگەيٸندە عانا تالقىلاۋدان ەرٸگە اسا الماي وتىرمىز. ال تٷركييا, ٶزبەكستان سىندى تۋىستاس ەلدەردە ۇلتتىق ەسٸمدەردٸ دەرٸپتەۋ جاقسى جولعا قويىلعان ەكەن. مەسەلەن, ٶزبەكستاندا مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردا «ۇلتتىق ەسٸمدەر تٸزٸمٸ» ناسيحاتتالاتىن كٶرٸنەدٸ.
بٷگٸندە جاڭا تۋعان بالاعا قويىپ جٷرگەن ەسٸمدەرگە كٶڭٸلٸ تولا بەرمەيتٸنٸن جەتكٸزگەن جۋرناليست ا.اقىلشاۇلى قازاق ەسٸمدەرٸنٸڭ سٶزدٸگٸ مەن پلاتفورماسىن جەتٸلدٸرٸپ, ناسيحاتىن ارتتىرۋ كەرەك دەيدٸ.
«انىعىندا قازاقشا ەسٸمدەردٸڭ قازىناسى, ماعىناسى ٶتە مول. ٶكٸنٸشتٸسٸ, كٶپشٸلٸك اتا-انا مۇنى بٸلە بەرمەيتٸندٸكتەن جات ەرٸ ايتىلۋى جەڭٸل ەسٸمدەرگە جٷگٸنٸپ جاتادى. وسى رەتتە, زاماناۋي اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردى پايدالانىپ, قازاقشا ەسٸمدەر مەن ولاردىڭ ماعىناسىن, تاريحىن تانىستىراتىن ونلاين پلاتفورما نەمەسە موبيلدٸ قوسىمشانى دامىتقان جٶن. ەرينە, عالامتوردا بٸرەن-ساران ەسٸمدەر جيناعى بار. بٸراق ول جەتكٸلٸكتٸسٸز, ەرٸ جٷيەسٸ جوق. مۇنداي ەلەكتروندىق كاتالوگ جاس اتا-انالارعا جاقسى باعىت-باعدار بولار ەدٸ», - دەيدٸ كەيٸپكەرٸمٸز.
ال قازاقى ات قويۋ دەستٷرٸنٸڭ ۇمىتىلۋىنىڭ سەبەپتەرٸنە ٷڭٸلٸپ كٶرسەك, ونىڭ ارعى جاعىندا الدىمەن جاھاندانۋ ەسەرٸ «مەنمۇندالايدى». ياعني قازٸرگٸ تاڭدا ەلەم ەلدەرٸ اراسىنداعى مەدەني الماسۋ ٷدەرٸسٸ ارتىپ, ەسٸرەسە باتىستىق مەدەنيەتكە دەگەن قىزىعۋشىلىق كٷن ساناپ ارتىپ بارادى. بۇل قۇبىلىس بالاعا ەسٸم تاڭداۋدا دا بايقالادى.
ەكٸنشٸدەن, قازاقى رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ەلسٸرەۋٸ دە بٸزدٸ كەيٸن تارتىپ بارا جاتقانداي. كەڭەستٸك كەزەڭدە دٸن مەن دەستٷرگە تىيىم سالىنعاندىقتان, ۇلتتىق اتاۋلاردىڭ ماعىناسى ۇمىتىلىپ, كەيبٸرٸ تٸپتٸ اسىرا سٸلتەۋدٸڭ كەسٸرٸنەن «ەسكٸرگەن» دەپ تە قابىلداندى.
دٸن دەمەكشٸ, اسىل دٸنٸمٸزدە سەبيگە ات قويۋدا مەيلٸنشە ەدەمٸ ەسٸم بەرۋ ابزال ٸستەردٸڭ قاتارىنان سانالاتىنى بار. بۇل تۋرالى كەزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ بۇرىنعى باس مٷفتيٸ بولعان ەرجان قاجى مالعاجىۇلى جاقسى پٸكٸر ايتىپ ەدٸ. قاجىنىڭ ايتۋىنشا, بالاعا ات قويۋدا الدىمەن ونىڭ ەكەسٸ لايىقتى ەرٸ جاۋاپتى ەكەن.
«دەي تۇرعانمەن, اتا-انا بالاعا ات قوياردا سەبيدٸڭ اتا-اناسى ونىڭ اتاسىنا, ەجەسٸنە نەمەسە ەۋلەتتەگٸ سىيلى اقساقالعا, ياكي بولماسا ەلگە قۇرمەتتٸ, تانىمال تۇلعالارعا دا رۇقسات بەرە الادى. كٶبٸنە ٷلكەنگە دەگەن قۇرمەت پەن ٸزەتتٸ قاتاڭ ۇستانعان حالقىمىز سالت-دەستٷردەن اتتاپ كەتپەي, ات قويۋ قۇرمەتٸن بالانىڭ اتاسى مەن ەجەسٸنە بەرٸپ جاتادى», - دەيدٸ ە.مالعاجىۇلى.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقى ەسٸمدەردٸڭ قولدانىستان شىعىپ بارا جاتقانىنا قالالىق ٶمٸر سالتى دا ەسەر ەتٸپ جاتىر. قالادا ٶسكەن جاستاردىڭ كەيبٸرٸ ٶز تامىرىن, شەجٸرەسٸن جاقسى بٸلمەيدٸ. وسىنداي ٷدەرٸستٸڭ كەسٸرٸنەن بابالار اتىن جالعاستىرۋ دەستٷرٸ دە ەلسٸرەپ بارادى.
قورىتا كەلسەك, بۇرىنعى دەستٷردە ەسٸمدەر بالانىڭ تاعدىرىنا ەسەر ەتەدٸ دەگەن سەنٸم بولعان. قازٸر ونداي سەنٸم ەلسٸرەپ, ەسٸم تەك «سۇلۋ ەستٸلسە بولدى» دەگەن قاعيدا قانعا سٸڭٸپ بارا جاتىر. كەيبٸرٸ قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىعىنا ساي ٶزگەرٸسكە ۇشىراپ ەنگەن, ال كەيبٸرٸ مٷلدە ٶزگە تٸلدٸك فورمادا سانامىزعا سىنالاپ سٸڭٸپ جاتىر.
قالاي دەسەك تە, ەر ەسٸمنٸڭ ارتىندا بٸر تاريح, بٸر بولمىس جاتقانىن ۇمىتپايىق. دەگەنمەن, قايتادان ۇلتتىق رەڭككە ورالعان ايسۇلتان, الاش, توميريس, شىڭعىس, بەيبارىس, سانجار, ايبار, نازەركە, جانەركە, اقنۇر سىندى قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەتٸن ەسٸمدەردٸڭ دە بار ەكەنٸ قۋانتادى.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ەسٸم – تەك ەرٸپتەردٸڭ ەدەمٸ جيىنتىعى عانا ەمەس. ول – ۇلتىمىزدىڭ سوناۋ تاريح تەرەڭٸنەن تالىپ جەتكەن ٷنٸ, قازاق قازاق بولعالى بولمىسىمىزدىڭ نىشانىنا اينالعان انا تٸلٸمٸزدٸڭ تٸرەگٸ, سان عاسىرلىق سالت-سانانىڭ ايناسى. ۇرپاعىمىزدىڭ ەسٸمٸمەن بٸرگە ۇلتتىق بولمىسىمىزدى دا ساقتاپ قالاتىنىمىزدى ۇمىتۋعا ەستە بولمايدى. قىسقاسى, قازاقتىڭ ەسٸمٸ – قازاقتىڭ ٶزٸ.
جاسۇلان باقىتبەك
