Foto: Egemen.kz
Adamnyń taǵdyry onyń esimimen de tyǵyz bailanysty. Jalpy, balaǵa at qoiý dástúri qazaq halqynda ata-ananyń asyl paryzdarynyń biri bolǵan jáne qai ýaqytta da solai bolyp qala bermek. Balaǵa qazaqsha esim qoiý búginde nege umytylyp barady, degen suraqqa Ult.kz tilshisi jaýap izdep kórdi.
Osydan onshaqty jyl buryn Ánel, Ińkár, Aiarý, Injý, Nuráli, Áli, Mansur dep at qoiý sánge ainalyp, jappai beleń aldy. Oǵan deiingi Qairat, Qanat, Erbol, Lázzat, Baýyrjan, Dinara, Sábira esimderi birtindep seiile bastady. Biraq bizdi bul emes, qazirgi esimderdegi tektiń (familiia) orys tiline tán -ov, ev, -ova, -eva syndy jalǵaýlardan arylǵanymen, týý týraly kýálikke Ińkárdiń – Inkar, Injýdiń – Injý, Áneldiń – Anel bolyp jazylǵany qynjyltty. Bul týraly erterekte arnaiy zerttep, maqala jazǵanymyzda AHAT mamandary balanyń ata-anasy HQKO-ǵa qandai esim jazyp beredi, qujat sol úlgimen toltyrylatynyn alǵa tartty. Táýelsizdiktiń arqasynda qazirgi zańnyń shapaǵatyn kórip, orystyń -ovasy syndy jalǵaýlardan arylǵanymyzben, áli de bolsa qujatymyzǵa qazaqsha qaripterdi qondyrýǵa qorqyp júrgendeimiz.
Elimizge eńbek sińirgen ártis, Qazaqstannyń qurmetti jýrnalisi Asqarbek Aqylshauly ulttyq bolmysymyzdan ajyramai, óz nemerelerine tarihi tulǵalarymyzdyń esimin qoiǵan azamattardyń biri.
«Halqymyz yqylym zamannan balanyń esimine erekshe mán bergen. Esim – tek ataý ǵana emes, ultymyzdyń rýhani kody. Onda urpaqqa úlken úmit júktelgen, aldaǵy baiandy bolashaǵyna degen izgi niet pen arman-tilek jatyr. Degenmen keiingi jyldary sábiine sheteldik, eýropalyq nemese mán-maǵynasy kómeski tartqan, ersileý esimder qoiý da jiilep ketti. Bul qubylystyń sebepterine tereńdeseń deneń túrshigedi. Quddy bir tamyrdan ajyrap, jahandanýǵa jutylyp bara jatqandaimyz. Aitalyq, búginde keibir qazaq ultty ata-analar perzentine Ailin, Miraslav, Aleks, Samira, Diara, Ailýna syndy «airyqsha» esimderdi qoiyp júr. Mundai úrdis kóbine sheteldik mádenietke elikteýden, áleýmettik jeliler men serialdar áserinen týyndaidy. Iaǵni, balamnyń esimi zamanaýi estilsin, basqalardan ózgeshe bolsyn degen nietpen keibireýler ulttyq dástúrden alshaqtap, ony ekinshi orynǵa ysyryp qoiyp jatyr», - deidi A.Aqylshauly.
Onyń aitýynsha, búginde esimdi tańdaý kezinde onyń etimologiiasy, tarihi konteksti eskerilmei jatyr.
«Bul – ana tilimizge, tól mádenietimizge degen samarqaý sezim men salqyn qatynastyń kórinisi. Men óz balalarym men nemerelerime at qoiǵanda tarihi tulǵalarymyzdyń esimi jańǵyryp, urpaǵymnyń rýhy men jigeri de asqaqtap tursa degen tilegime arqa súiedim. Máselen, Baqtiiar (Uly júzdiń urany), Temir (Ámir Temir), Shyńǵys (Shyńǵyshan), Muhan (túrik qaǵanatynyń qaǵany), Dimash (D.Qonaev) Abylaihan (qazaq hany), Ábilhaiyr (qazaq hany), Tóre (Joshydan taraityn urpaq), Ótegen (batyr, qolbasshy) syndy uldarym men nemerelerim bar», - deidi jýrnalist A.Aqylshauly.
Keiipkerimiz qazaqsha esim qoiýdy ulttyq ideologiia sheńberinde qarastyryp, memlekettik deńgeide júieli túrde talqyǵa salý kerektigin usynyp otyr.
Aitýynsha, biz bul máseleni tek qoǵamdyq pikir men áleýmettik jelide pikirtalas deńgeiinde ǵana talqylaýdan árige asa almai otyrmyz. Al Túrkiia, Ózbekstan syndy týystas elderde ulttyq esimderdi dáripteý jaqsy jolǵa qoiylǵan eken. Máselen, Ózbekstanda memlekettik telearnalarda «ulttyq esimder tizimi» nasihattalatyn kórinedi.
Búginde jańa týǵan balaǵa qoiyp júrgen esimderge kóńili tola bermeitinin jetkizgen jýrnalist A.Aqylshauly qazaq esimderiniń sózdigi men platformasyn jetildirip, nasihatyn arttyrý kerek deidi.
«Anyǵynda qazaqsha esimderdiń qazynasy, maǵynasy óte mol. Ókinishtisi, kópshilik ata-ana muny bile bermeitindikten jat ári aitylýy jeńil esimderge júginip jatady. Osy rette, zamanaýi aqparattyq tehnologiialardy paidalanyp, qazaqsha esimder men olardyń maǵynasyn, tarihyn tanystyratyn onlain platforma nemese mobildi qosymshany damytqan jón. Árine, ǵalamtorda biren-saran esimder jinaǵy bar. Biraq ol jetkiliktisiz, ári júiesi joq. Mundai elektrondyq katalog jas ata-analarǵa jaqsy baǵyt-baǵdar bolar edi», - deidi keiipkerimiz.
Al qazaqy at qoiý dástúriniń umytylýynyń sebepterine úńilip kórsek, onyń arǵy jaǵynda aldymen jahandaný áseri «menmundalaidy». Iaǵni qazirgi tańda álem elderi arasyndaǵy mádeni almasý úderisi artyp, ásirese batystyq mádenietke degen qyzyǵýshylyq kún sanap artyp barady. Bul qubylys balaǵa esim tańdaýda da baiqalady.
Ekinshiden, qazaqy rýhani qundylyqtardyń álsireýi de bizdi keiin tartyp bara jatqandai. Keńestik kezeńde din men dástúrge tyiym salynǵandyqtan, ulttyq ataýlardyń maǵynasy umytylyp, keibiri tipti asyra silteýdiń kesirinen «eskirgen» dep te qabyldandy.
Din demekshi, asyl dinimizde sábige at qoiýda meilinshe ádemi esim berý abzal isterdiń qatarynan sanalatyny bar. Bul týraly kezinde elimizdiń burynǵy bas múftii bolǵan Erjan qajy Malǵajyuly jaqsy pikir aityp edi. Qajynyń aitýynsha, balaǵa at qoiýda aldymen onyń ákesi laiyqty ári jaýapty eken.
«Dei turǵanmen, ata-ana balaǵa at qoiarda sábidiń ata-anasy onyń atasyna, ájesine nemese áýlettegi syily aqsaqalǵa, iaki bolmasa elge qurmetti, tanymal tulǵalarǵa da ruqsat bere alady. Kóbine úlkenge degen qurmet pen izetti qatań ustanǵan halqymyz salt-dástúrden attap ketpei, at qoiý qurmetin balanyń atasy men ájesine berip jatady», - deidi E.Malǵajyuly.
Úshinshiden, qazaqy esimderdiń qoldanystan shyǵyp bara jatqanyna qalalyq ómir salty da áser etip jatyr. Qalada ósken jastardyń keibiri óz tamyryn, shejiresin jaqsy bilmeidi. Osyndai úderistiń kesirinen babalar atyn jalǵastyrý dástúri de álsirep barady.
Qoryta kelsek, burynǵy dástúrde esimder balanyń taǵdyryna áser etedi degen senim bolǵan. Qazir ondai senim álsirep, esim tek «sulý estilse boldy» degen qaǵida qanǵa sińip bara jatyr. Keibiri qazaq tiliniń zańdylyǵyna sai ózgeriske ushyrap engen, al keibiri múlde ózge tildik formada sanamyzǵa synalap sińip jatyr.
Qalai desek te, ár esimniń artynda bir tarih, bir bolmys jatqanyn umytpaiyq. Degenmen, qaitadan ulttyq reńkke oralǵan Aisultan, Alash, Tomiris, Shyńǵys, Beibarys, Sanjar, Aibar, Nazerke, Janerke, Aqnur syndy qulaqqa jaǵymdy estiletin esimderdiń de bar ekeni qýantady.
Shyntýaityna kelgende, esim – tek áripterdiń ádemi jiyntyǵy ǵana emes. Ol – ultymyzdyń sonaý tarih tereńinen talyp jetken úni, qazaq qazaq bolǵaly bolmysymyzdyń nyshanyna ainalǵan ana tilimizdiń tiregi, san ǵasyrlyq salt-sananyń ainasy. Urpaǵymyzdyń esimimen birge ulttyq bolmysymyzdy da saqtap qalatynymyzdy umytýǵa áste bolmaidy. Qysqasy, qazaqtyń esimi – qazaqtyń ózi.
Jasulan Baqytbek
