فوتو: egemen.kz
مەنتالدى (پسيحيكالىق) دەنساۋلىق – جەكە ادامنىڭ دا, قوعامنىڭ دا ەل-اۋقاتىنىڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ول حالىقتىڭ ٶمٸر ساپاسىنا, ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىققا جەنە فيزيكالىق ساۋلىققا تٸكەلەي ىقپال ەتەدٸ. الايدا بۇل ماڭىزدى سالادا شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلە كٶپ.
ەلەمدٸك جاعداي جەنە دابىل قاعاتىن دەرەكتەر
بۇل تۋرالى جازعان Finprom.kz مەلٸمەتٸنشە, بٷگٸندە ەلەم حالقىنىڭ شامامەن 1 ميللياردى پسيحيكالىق اۋىتقۋلاردان زارداپ شەگەدٸ. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, پسيحيكالىق سىرقاتتاردىڭ جارتىسى 14 جاسقا دەيٸنگٸ كەزەڭدە باستالادى. الايدا وسى مەسەلەنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸنە قاراماستان, پسيحيكالىق دەنساۋلىق سالاسىندا جۇمىس ٸستەيتٸن ماماندار ەلەمدٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸندەگٸ مامانداردىڭ نەبارى 1%-ىن عانا قۇرايدى. بۇل سالاداعى تاپشىلىقتىڭ سالدارى – 100 مىڭ ادامعا شاققاندا بٸردە-بٸر پسيحياتر جوق ەلدەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان حالىقتىڭ ٷلەسٸ – 45%.
پسيحيكالىق دەنساۋلىق پروبلەمالارى سۋيتسيد كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ ارتۋىنا, قىلمىستىق قۇرىلىمدارعا تارتىلۋ, مورالدىق احۋالدىڭ تٶمەندەۋٸ, سەنٸمسٸزدٸك پەن اگرەسسييا دەڭگەيٸنٸڭ ٶسۋٸ سيياقتى سالدارعا ەكەلەدٸ.
قازاقستان – جاھاندىق رەيتينگتٸڭ سوڭىندا
Mental State of the World 2024 ەسەبٸنە سەيكەس, بىلتىر جاھاندىق MHQ يندەكسٸ (مەنتالدى دەنساۋلىق پەن ەل-اۋقاتتى كەشەندٸ باعالاۋ كٶرسەتكٸشٸ) 200 باللدىڭ ٸشٸنەن 63-تٸ قۇرادى. بۇل – ورتاشا دەڭگەي (50-100 بالل ارالىعى) سانالادى. ادامدار ايىنا ورتا ەسەپپەن 21 كٷندەي عانا ٶنٸمدٸ ەرەكەت ەتە الاتىنىن بٸلدٸرەدٸ.
قازاقستان 83 ەلدٸڭ ٸشٸندە 76-78 ورىنداردى يەلەنٸپ, ەڭ سوڭعى وندىققا ەندٸ. ەلدەگٸ MHQ يندەكسٸ – 52,3 بالل. بۇل كٶرسەتكٸش قازاقستان حالقىنىڭ مەنتالدى دەنساۋلىعىندا ەلەۋلٸ پروبلەما بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا برازيلييا جەنە وڭتٷستٸك افريكامەن دەڭگەيلەس.
ورتالىق ازييا بويىنشا دا جاعداي مەز ەمەس. مىسالى, ٶزبەكستاندا – 54,5, قىرعىزستان مەن تەجٸكستاندا – 51,2 بالل. ال تمد ەلدەرٸ ٸشٸندە ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸش مولدوۆادا – 75,6 بالل.
قازاقستانداعى پسيحيكالىق دەنساۋلىق سالاسىنىڭ جاعدايى
قر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنە قاراستى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ دەرەگٸنشە, 2023 جىلى ەلٸمٸزدە پسيحيكالىق دەنساۋلىققا ارنالعان مەديتسينالىق مەكەمەلەردە 6,1 مىڭ تٶسەك-ورىن تٸركەلگەن (ونىڭ 5,5 مىڭى – ەرەسەكتەرگە, 551-ٸ – بالالارعا ارنالعان). جىل ٸشٸندە 43,8 مىڭ ادام اۋرۋحاناعا جاتقىزىلعان, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 0,5%-عا از. ەرەسەكتەردٸ ستاتسيوناردا ۇستاۋ مەرزٸمٸ ورتاشا ەسەپپەن – 44,1 كٷن, بالالاردٸكٸ – 20,1 كٷندٸ قۇرادى.
بۇل كٶرسەتكٸشتەر پسيحياترييالىق كٶمەكتٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتكەنٸمەن, ەلدەگٸ مەنتالدىق دەنساۋلىق مەسەلەسٸنٸڭ تٷبەگەيلٸ شەشٸمٸن تابا الماي وتىرعانىن دا اڭعارتادى.
سۋيتسيد – اسا ٶزەكتٸ مەسەلە
ەڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالاردىڭ بٸرٸ – سۋيتسيد دەڭگەيٸ. 2025 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا قازاقستاندا 1,3 مىڭ ادام ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساعان. بۇل ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 3,8%-عا ازايعانىمەن, ساندىق كٶرسەتكٸش ەلٸ دە الاڭداتارلىق. ساراپشىلار سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتٸن نەگٸزگٸ سەبەپتەر رەتٸندە ماتەريالدىق قيىندىقتار (134 جاعداي), جالعىزدىق پەن ٶزەكتٸ بولماۋ سەزٸمٸن (104 جاعداي), سونداي-اق وتباسىلىق كەلٸسپەۋشٸلٸكتەردٸ (45 جاعداي) اتاپ ٶتەدٸ.
الايدا ەڭ كٷردەلٸ مەسەلە – جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىنداعى سۋيتسيد دەڭگەيٸنٸڭ ارتۋى. كەمەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋ 8,5%-عا كٶبەيٸپ, 89 بالاعا جەتكەن. ال ٶزٸنە قول جۇمساۋعا تالپىنعاندار سانى – 195 جاعداي (ٶتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 6%-عا كٶپ). بۇل – دابىل قاعاتىن جاعداي.
جاسٶسپٸرٸمدەر كٶبٸنە قولايسىز تۇرمىستىق جاعدايعا, اتا-انامەن نەمەسە جاقىندارىمەن كيكٸلجٸڭگە, جالعىزدىققا, قورقىنىش پەن ۇيات سەزٸمدەرٸنە (ونىڭ ٸشٸندە جازالانۋدان, جۇرتقا كٷلكٸ بولۋدان) بايلانىستى مۇنداي قادامعا بارادى. بۇل – جاستاردىڭ پسيحولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدا ٶتە وسال ەكەنٸن دەلەلدەيتٸن ناقتى دەرەكتەر.
مەسەلەنٸ قالاي شەشۋگە بولادى?
ساراپشىلار مەنتالدىق دەنساۋلىققا بايلانىستى كەڭ تارالعان قيىندىقتارعا ٷرەي مەن قورقىنىش, جاعىمسىز ويلار, كٷيزەلٸس, ٷمٸتسٸزدٸك, كٸنە مەن ٶزٸن-ٶزٸ جازالاۋ, وقشاۋلانۋ سيياقتى بەلگٸلەردٸ جاتقىزادى.
وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن:
پسيحولوگييالىق كٶمەككە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋ,
مەكتەپ پەن جوو دەڭگەيٸندە مەنتالدىق دەنساۋلىق تۋرالى بٸلٸم بەرۋ,
سۋيتسيدتٸڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان باعدارلامالاردى جەتٸلدٸرۋ,
پسيحياتر جەنە پسيحولوگ مامانداردىڭ سانىن ارتتىرۋ قاجەت.
پسيحيكالىق ساۋلىق – ەلدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن كەلەشەك دامۋىنىڭ كەپٸلٸ. بۇل سالاعا دەگەن كٶزقاراس تەك مەديتسينالىق دەڭگەيدە ەمەس, تۇتاس قوعامدىق قۇندىلىق رەتٸندە قايتا قاراستىرىلۋى تيٸس. مەنتالدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ – ەربٸر ادامنىڭ قۇقىعى ەرٸ مەملەكەتتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ.
اۋدارعان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
