فوتو: chechnyatoday.com
52 جاستاعى ەلوردالىق كەسٸپكەر مۇحتار سابىرحان وسى جىلى اتا-اناسىن ٷلكەن قاجىلىققا جٸبەرگٸسٸ كەلگەن. ول ەكە-شەشەسٸن مەككەگە اپارۋدى بۇرىننان بەرٸ ارمانداعانىن ايتادى. بٸراق ونىڭ سٶزٸنشە, تۋريستٸك وپەراتورلار ۇسىنعان باعا كٶڭٸلگە قونىمسىز.
“ەزٸرگە ارمانىمدى وسى جىلى ورىنداۋعا مٷمكٸندٸك جوق”, — دەيدٸ ول.
قازٸرگٸ كەزدە قازاقستاننان مەككەگە بارۋ ٶزبەكستان مەن قىرعىزستاننان بارعانعا قاراعاندا ەلدە قايدا قىمباتىراق. قاجىلىققا بارۋ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋى كٶپتەگەن قازاقستاندىقتى الاڭداتىپ وتىر. MNU Newsroom تٸلشٸسٸ ونىڭ سەبەپتەرٸن انىقتاۋعا تىرىسىپ كٶردٸ.
قاجىلىققا بارۋ قۇنى قانشا?
قازاقستاننان قاجىلىققا بارۋدى ۇيىمداستىراتىن تۋريستٸك اگەنتتٸكتەردٸڭ رەسمي سايتتارىنداعى دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, قىزمەت قۇنى 3 ميلليوننان 5,6 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن جەتٸپ جىعىلادى. قاجىنىڭ ساپار بارىسىندا العىسى كەلەتٸن قىزمەت تٷرلەرٸنٸڭ ايىرماشىلىعىنا وراي, باعا ٶزگەرٸپ وتىرادى. مىسالى, مەككەدەگٸ قاعبادان الىسىراق جەردەگٸ قوناقٷيدٸ تاڭداۋ نەمەسە بيزنەس ەمەس, ەكونوم ساناتىنداعى ەۋە بيلەتٸن الۋ شىعىندى ەدەۋٸر ازايتادى.
تۋريستٸك كومپانييالار قاجىلىقتىڭ كومفورت, ەكونوم جەنە ليۋكس قىزمەتٸن ۇسىنادى. مىسالى, “قىزمەت Cاياحات” تۋريستٸك كومپانيياسى قاجىلىق قىزمەتٸن ەكٸ تٷرلٸ باعادا ۇسىنادى. كومفورت – 3,272,400 تەڭگە, ال ليۋكس قىزمەتٸ 4,600,000 تەڭگەنٸ قۇرايدى. ال Kizmet.kz تۋريستٸك اگەنتتٸگٸنٸڭ باعالارىنا قاراساق, كومفورت قىزمەتٸ ادام باسىنا – 3,074,700 تەڭگە بولسا, ليۋكس 4,305,000 تەڭگەگە شىعادى.
“Qazaq Travel” كومپانيياسىنىڭ رەداكتسيياعا بەرگەن مەلٸمەتٸندە, قاجىلىققا جولداما قۇنىنا مەدينا مەن مەككەگە ۇشۋ, تەۋلٸگٸنە 2 مەرتە اس ٸشۋ, گيد قىزمەتٸ, قالا ٸشٸندەگٸ ترانسفەر, ساقتاندىرۋ, ۆيزا, ٶزگە دە كيەلٸ جەرلەرگە تۋر كٸرەتٸنٸ جازىلعان.
“باعانىڭ قىمبات بولۋ سەبەبٸ – اراب ەمٸرلٸكتەرٸندەگٸ قوناق ٷي مەن ۇشاق باعاسى”, – دەدٸ “Qazaq Travel” ٶكٸلٸ جەنٸبەك ەلتارادي.
قاجىلاردىڭ ايتۋىنشا, مەككەگە ساپار باعاسى بۇرىن دا ارزان بولماعان. قاراعاندىلىق جەكە كەسٸپكەر نۇرلان حالمۇراتوۆ 2020 جىلى “ميناتۋر” كومپانيياسى ۇسىنعان قاجىلىق جولداماعا 1600 اقش دوللارىن جۇمساعان. ودان بٶلەك تاعى $400 جەكە شىعىندارىنا كەتكەن. ال 2014 جىلى سول كومپانييامەن قاجىلىققا جالعىز بارعان ەرجان ەكٸموۆ ساپارعا 3300 اقش دوللارىن, ياعني سول جىلعى دوللار باعاسىمەن 500,000 تەڭگە تٶلەگەنٸن ايتادى.
ەدەتتە قاجىلىققا بارىپ كەلەتٸندەر ونىڭ قۇنىنا اسا مەن بەرمەيتٸنٸن تٸلگە تيەك ەتەدٸ. “بەرٸ ۇنادى. ماقسات قاجىلىققا بارۋ بولدى, قوناقٷي, ۇشاق سيياقتى باسقا شارۋاعا كٶڭٸل اۋدارمادىم”, – دەيدٸ ەكٸموۆ.
ەسكەرە كەتسەك, 2014 جىلى اقش دوللارىنىڭ تەڭگەگە شاققانداعى قۇنى 150 تەڭگە بولعان. ال جىلدىق ينفلياتسييا كٶرسەتكٸشٸ 7,4 پايىزدى قۇرادى. سول جىلدان بەرٸ ينفلياتسييا ورتا ەسەپپەن جىلىنا 10 پايىزدان قۇلدىراپ وتىردى. ال 2022 جىلى تٸپتٸ 20 پايىزعا جەتتٸ. بيىل بۇل كٶرسەتكٸش 12 پايىز مەجەسٸندە قالىپ وتىر.
قازاقستاندا قاجىلىق قالاي ۇيىمداستىرىلادى?
ەر جىل سايىن قاڭتار ايىندا قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ (قمدب نەمەسە مٷفتييات) تٶراعاسى باستاعان دەلەگاتسييا مەن ساۋد ارابيياسىنىڭ قاجىلىق جەنە ۇمرا مينيسترلٸگٸنە قاراستى مەكەمەلەر اراسىندا كەلٸسٸم-شارت جاسالادى. تەك كەلٸسٸمشارتقا قول قويىلعاننان كەيٸن قاجىلىقتىڭ ماۋسىمدىق جۇمىسى باستالادى. وسى ماقساتتا ەلٸمٸزدەن قاجىلىققا بارادى دەگەن ازاماتتار ٷشٸن قاجىلىق ورىندارى الدىن الا بەكٸتٸلٸپ, قمدب باس مٷفتيٸ مەن ساۋد ارابيياسى مينيسترٸ نەگٸزگٸ كەلٸسٸم-شارتقا قول قويادى.
قمدب ٶكٸلٸنٸڭ رەداكتسيياعا بەرگەن اقپاراتىندا جىل سايىن ساۋد ارابيياسى قاجىلىق مينيسترلٸگٸ قازاقستانعا 4-5 مىڭ ورىن بٶلەتٸنٸ ايتىلعان. بيىلعى ورىن سانى – 4 مىڭ. ونى تاراتۋ-بٶلۋ جۇمىستارىمەن مٷفتييات اينالىسادى.
ال قمدب كوممەرتسييالىق ەمەس مەكەمە بولعاندىقتان, قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن, ياعني باراتىن ازاماتتارعا قوناق ٷي جەنە ۇشاق بيلەتتەرٸن الۋ, ترانسپورت قىزمەتتەرٸن بەكٸتۋ سەكٸلدٸ جۇمىستاردى تۋريستٸك وپەراتورلارعا بەرەدٸ. ولاردى قمدب بەلگٸلٸ بٸر تالاپتار بويىنشا تاڭداپ الىپ, قاجىلىقتىڭ ورىندالۋىن باسىنان اياعىنا دەيٸن قاداعالايدى.
دٸني باسقارما ٶكٸلٸنٸڭ جاۋابىندا مٷفتييات قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن ساۋد ارابيياسىنا جىلىنا بٸرنەشە رەت بارىپ, ەرتٷرلٸ مەكەمەلەرمەن كەلٸسٸم-شارت جاسايتىنى جازىلعان. سول كەلٸسٸمدەر نەتيجەسٸندە قازاقستاندىقتار ٷشٸن قىزمەت تٷرلەرٸ تاڭدالىپ, قاجىلىق ۇيىمداستىرىلادى ەكەن.
قازاقستاننان مەككەگە قاجىلىققا باراتىندار سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ جەنە ورتا ەسەپپەن جىل سايىن كەم دەگەندە 4 مىڭ ادام اراب تٷبەگٸنە ساپارلايدى. ەرتەرەكتە بۇل كٶرسەتكٸش ايتارلىقتاي از بولعان. مىسالى, ينتەرنەتتەگٸ اشىق دەرەككٶزدەردٸڭ بٸرٸندە XXI عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ ون جىلدىعىندا جىل سايىن قاجىلىق جاسايتىندار سانى 228 ادامنان (2000 جىل) 3300-گە (2010 جىل) جەتكەن.
قاجىلىققا باراتىنداردىڭ سانى سوڭعى جىلدارى تٸپتٸ كٶبەيگەن. مەسەلەن, 2014 جىلدىڭ ٶزٸندە 20 كومپانييا ارقىلى 5000 وتانداسىمىز قاجىلىق رەسٸمٸن ٶتەپ كەلدٸ.
قاجىلىققا جٸبەرۋگە قۇقىلى تۋريستٸك اگەنتتٸكتەر
قازاقستاندىقتاردىڭ قاجىلىق پارىزىن ٶتەۋٸن ۇيىمداستىراتىن تۋريستٸك كومپانييالار سانى شەكتەۋلٸ. بيىل ولاردىڭ سانى — 18.
مٷفتييات بەرگەن اقپاراتقا وراي, مەكەمە جەتەكشٸلەرٸ قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا ٷمٸتكەر تۋريستٸك وپەراتورلار اراسىندا قاجىلىق ورىندارىن بٶلۋ ٷشٸن اشىق بايقاۋ جارييالايدى.
“قاجىلىق ورىندارىن بٶلۋ ٷشٸن قوعام جەنە دٸن قايراتكەرلەرٸ, قاجىلىق سالاسىنا قاتىسى جوق دٸني قىزمەتكەرلەردەن قۇرالعان ارنايى كوميسسييا جيناقتالادى. تۋريستٸك وپەراتورلارعا قاجىلىق ورىندارىن بٶلۋدە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا “ٷمٸتكەر تۋروپەراتورلارعا قاجىلىق ورىندارىن بٶلۋ» تۋرالى قمدب ەرەجەسٸ قولدانىلادى”, — دەپ جازىلعان مٷفتييات باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ جاۋابىندا.
قمدب دەرەگٸنشە, بيىل بايقاۋعا 20 ٷمٸتكەر كومپانييا قاتىسقان. ولاردىڭ ەكەۋٸندە تالاپتا جازىلعان ٸاتا (International Air Transport Association) سەرتيفيكاتى بولماعاندىعى ٷشٸن ٶتپەي قالدى. بۇل قاۋٸپسٸزدٸك تالابى مٷفتيياتتان ەمەس, ساۋد ارابيياسى قاجىلىق جەنە ۋمرا مينيسترلٸگٸ تاراپىنان قويىلعان ەكەن.
قمدب ٶكٸلٸنٸڭ رەداكتسيياعا بەرگەن دەرەگٸندە قمدب قاجىلىق ماۋسىمى كەزٸندە بٸرنەشە رەت مەككەگە جول تارتقان قازاقستاندىقتاردىڭ حال-احۋالىن باقىلاپ, قاجىلىقتىڭ دۇرىس ورىنداۋىن قاداعالاۋعا ارنايى دەلەگاتسييا جٸبەرەدٸ. وسى ماقساتتا مٷفتييات تۋريستٸك وپەراتورلاردان ەربٸر قاجىلىق ورنى ٷشٸن 100 اقش دوللارى كٶلەمٸندە جارنا الادى.
ەۋە كومپانييالارى دا تاڭداپ الىنادى
مٷفتييات تۋريستٸك وپەراتورلاردان بٶلەك, ەۋە كومپانييالارىن دا بايقاۋ نەگٸزٸندە تاڭداپ الادى.
“2023 جىلعى قاجىلىق ماۋسىمىندا ەۋە تاسىمالداۋدى دەمونوپوليزاتسييالاۋ ارقىلى قاجىلارىمىزعا قولايلى جاعداي جاساۋ ماقساتىندا قمدب قازاقستاندىق جەنە شەتەلدٸك ەۋەكومپانييالار اراسىندا 4000 قاجىنى تاسىمالداۋ ٷشٸن اشىق كونكۋرس جارييالادى (ساۋد ارابيياسى قاجىلىق مينيسترلٸگٸ تاراپىنان ەۋە كومپانييالاردى تاڭداۋ بويىنشا قانداي دا بٸر شەكتەۋلەر جوق)”, — دەپ حابارلادى مٷفتيياتتىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ.
مٷفتييات ٶكٸلٸنٸڭ جازۋىنشا, وسى جىلى بايقاۋعا قاتىسۋعا كۋۆەيتتٸڭ «Jazeera», بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸگٸنٸڭ «Air Arabia», تٷركييانىڭ «Turkish Airlines», سونداي-اق ساۋد ارابيياسىنىڭ «Flynas» ەۋە كومپانييالارى قىزىعۋشىلىق بٸلدٸرٸپ, تيٸستٸ قۇجاتتارىن ٶتكٸزگەن. وسى رەتتە, قاجىلىق ورىندارىن العان 18 قازاقستاندىق كومپانييا اراسىنان ارنايى كوميسسييا قۇرىلىپ, ٷمٸتكەر ەۋە كومپانييالارى ٸشٸنەن ٷشەۋٸ تاڭداپ الىنعان. ناقتىراق ايتقاندا, جىلدام جەتۋگە “Flynas”, قولجەتٸمدٸ باعا ٷشٸن “Jazeera” جەنە قولايلىلىق ٷشٸن “Turkish Airlines” كومپانييالارى سارالانعان ەكەن. سوسىن ولاردىڭ ٶكٸلدەرٸمەن تيٸستٸ كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزٸلگەن.
ورتالىق ازييا ەلدەرٸندە قاجىلىق قۇنى ەرتٷرلٸ
ٶزبەكستان ازاماتتارى ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ تۋريستٸك اگەنتتٸكتەر ۇسىناتىن تۋرلار باعاسى – 4300-6000$. تۋر قۇنىنا مەككە مەن مەديناعا ۇشۋ, مەككەدە 8 كٷن, ال مەدينادا 4 كٷن قوناقٷيدە تٷنەۋ, تەۋلٸگٸنە 2 مەرتە اس, گيد قىزمەتٸ, قالا ٸشٸندەگٸ ترانسفەر, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ, ۆيزا جەنە ٶزگە دە كيەلٸ جەرلەرگە ساياحات كٸرەدٸ.
قىرزىستاننان قاجىلىققا بارۋ قۇنى ٶتكەن جىلى 5300 اقش دوللارىنا جەتكەن. ال وسى جىلى قىرعىز مٷفتيياتىنىڭ كەلٸسٸمٸمەن قاجىلىق باعاسى 4900 اقش دوللارى دەپ بەكٸتٸلٸپتٸ.
ساۋد ارابيياسىنا اگەنتتٸك قىزمەتٸنە جٷگٸنبەي بارۋعا قانشا كەتەدٸ?
Priceline.com اتتى ەۋە بيلەتٸن ساتۋ پلاتفورماسىندا استانا-مەدينا باعىتىنا بارۋ جەنە قايتۋ قۇنى ورتا ەسەپپەن 600 مىڭ تەڭگەنٸ قۇرايدى. بيلەتتٸ بٸرنەشە اي ەرتە الۋ مٷمكٸندٸگٸ بولسا, ول ەلدەقايدا ارزان بولادى. ال قوناق ٷي بروندايتىن booking.com پورتالىنداعى دەرەككە سەنسەك, مەككەدەگٸ قاعباداعى ەڭ جاقىن بەس جۇلدىزدى قوناق ٷيلەر بٶلمەسٸ 60 مىڭنان 150 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن بارادى. ەرتە برونداۋ ارقىلى ونىڭ دا باعاسىن ەلدەقايدا تٶمەندەتۋگە بولادى. ال مەدينادا تٶرت كٷن تٷنەۋ مەككەدەگٸ شىعىننىڭ جارتىسىنا جەتەدٸ.
ودان بٶلەك, ەۋەجايدان قوناق ٷيگە جەنە قوناق ٷيدەن قاعباعا جەتكٸزەتٸن ترانسپورت قىزمەتٸ مەن ٶزگە دە تۋريستٸك قىزمەتتەر قوسىمشا شىعىن بولارى انىق. بٸراق قاجىلىقتى ۇيىمداستىراتىن تۋريستٸك كومپانييالاردىڭ قىزمەتٸنە بەكٸتكەن سوماداعىداي قارجى كەتپەيدٸ.
رەداكتسييا سٶيلەسكەن تۋريستٸك اگەنتتٸكتەر ٶكٸلدەرٸ قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا تٶلەنەتٸن قاراجاتتىڭ تاعى قايدا جۇمسالاتىنى تۋرالى انىق مەلٸمەت بەرمەدٸ.
قازاقستاندىقتار قاجىلىققا ٶز كٷشٸمەن بارا الا ما?
قوعام بەلسەندٸسٸ, 1-توپ مٷگەدەك مارات تٷسٸپوۆ بيىل قاجىلىق پارىزىن ورىنداعان ايتتى. ول ەشبٸر تۋريستٸك اگەنتتٸككە جٷگٸنبەي, مەككەگە ٶزٸ بارىپ قايتقان.
“ارزان ۇشاق بيلەتٸن كٶرٸپ, ىستانبۇل-مەدينا اراسىنا 132 500 تەڭگەگە ەكٸ باعىتتا بيلەت الدىم. حوستەل كٷنٸنە 6500 (*7 كٷن) تەڭگە (بولدى). ارزان جەنە جاقسى دەرەجەدەگٸ قوناق ٷي. مەدينادان مەككەگە بارۋعا 6500 (*2) تەڭگە (تٶلەدٸم). تاماعى مەن جٷرٸپ تۇرۋ بٸر كٷنگە 10 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. اگەنتتٸك مەن ٷشٸن تىم قىمبات (بولدى)”, – دەيدٸ قاجى.
قاجىلىققا ەكٸ رەت بارعان قاراعاندىلىق كەسٸپكەر دۋمان بالابيەۆتٸڭ ايتۋىنشا, قاجىلىققا بٸرٸنشٸ رەت “ارنايى تۋريستٸك وپەراتور ارقىلى بارۋ سەل قىمبات بولسا دا ىڭعايلى”.
“سەبەبٸ, كومپانييا ۆيزا اشۋ, قوناق ٷي الۋ, گيد قىزمەتٸن ٶزدەرٸ قاداعالايدى. كەيبٸر كەزدەيسوق جاعدايلار تۋىنداسا, كومپانييانىڭ گيدتەرٸ (ۇستازدارى) كٶمەكتەسەدٸ. سەبەبٸ اراب تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرگەن. جالپى جايلىلىقتى تاڭداۋ كەرەك بولسا, ەگدە جاستاعى ادامدار قاجىلىق كومپانيياسىمەن بارعان ىڭعايلى. ال ەكٸنشٸ رەت ٶز بەتٸمەن بارۋىنا بولادى”, – دەيدٸ بالابيەۆ.
مٷفتييات قاجىلىققا ٶز بەتٸمەن بارۋدى “زاڭسىز” دەپ ەسەپتەيدٸ.
“قاجىلىق ورىندارى” ساۋد ارابيياسى تاراپىنان «قاجىلىق كۆوتاسى» دەپ اتالۋىنىڭ سەبەبٸ دە وسىندا. ەر ەلگە شەكتەۋلٸ ورىن بەلگٸلەنەدٸ. ول 1000 مۇسىلمان اراسىنان 1 مۇسىلمان قاجىلىققا كەلسٸن دەگەن قاعيدادان تۋىنداعان”, – دەپ جازدى مٷفتييات ٶكٸلٸ.
Informburo.kz جازۋىنشا, وسى جىلدىڭ شٸلدە ايىندا قاجىلىق ساپاردى ۇيىمداستىراتىن «Zam Zam Qazaqstan» كومپانيياسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەككەگە ۇشقان قازاقستاندىقتاردىڭ قۇجاتتارى جالعان بولىپ شىققان. ولاردى ساۋد ارابيياسىنىڭ جەرگٸلٸكتٸ پوليتسيياسى ۇستاپ, تەكسەرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزگەن. ارتىنشا مٷفتييات تۋريستٸك كومپانيياعا قاجىلىقتى ۇيىمداستىرۋعا ليتسەنزييا بەرٸلمەگەنٸن مەلٸمدەدٸ. ال الماتىدا كومپانييا جەتەكشٸسٸنە قاتىستى №190 “الاياقتىق” بابى بويىنشا تەرگەۋگە دەيٸنگٸ تەكسەرۋ جۇمىستارى ەلٸ دە جٷرگٸزٸلۋدە.
مۇنداعى مەسەلە 2019 جىلدان بەرٸ قازاقستان ازاماتتارىنا 1 جىلعا بەرٸلەتٸن تۋريستٸك ۆيزادا بولىپ وتىر. تۋريستٸك ۆيزامەن قاجىلىق ماۋسىمىندا ساۋد ارابييانىڭ اۋماعىنا كٸرۋگە بولادى. بٸراق قاجىلىق جاساۋعا تيىم سالىنادى.
تاياۋدا 2024 جىلدىڭ قاجىلىق ماۋسىمىنا بايلانىستى ٶزگەرٸس ەڭگٸزٸلدٸ. قمدب مەلٸممەتٸنە وراي, قازاقستاندىقتار كەلەر جىلى قاجىلىققا بارۋ ٷشٸن بيىل 20 قىركٷيەك پەن 15 جەلتوقسان ارالىعىندا قاجىلىقتىڭ ەلەكتروندى جٷيەسٸنە تٸركەلۋٸ كەرەك, سونداي-اق قوناق ٷيگە, مينا (قاجىلىق رەسٸمٸنٸڭ ورنى) مەن ارافات (مەككەدەن 20 مەتر جەردە ورنالاسقان, مۇسىلماندار ٷشٸن كيەلٸ تاۋ) قىزمەتتەرٸنە تيٸستٸ تٶلەم جاساۋى شارت.
ەمينا كوزباكوۆا,
