Foto: chechnyatoday.com
52 jastaǵy elordalyq kásipker Muhtar Sabyrhan osy jyly ata-anasyn úlken qajylyqqa jibergisi kelgen. Ol áke-sheshesin Mekkege aparýdy burynnan beri armandaǵanyn aitady. Biraq onyń sózinshe, týristik operatorlar usynǵan baǵa kóńilge qonymsyz.
“Ázirge armanymdy osy jyly oryndaýǵa múmkindik joq”, — deidi ol.
Qazirgi kezde Qazaqstannan Mekkege barý Ózbekstan men Qyrǵyzstannan barǵanǵa qaraǵanda álde qaida qymbatyraq. Qajylyqqa barý baǵasynyń qymbattaýy kóptegen qazaqstandyqty alańdatyp otyr. MNU Newsroom tilshisi onyń sebepterin anyqtaýǵa tyrysyp kórdi.
Qajylyqqa barý quny qansha?
Qazaqstannan qajylyqqa barýdy uiymdastyratyn týristik agenttikterdiń resmi saittaryndaǵy derekterge súiensek, qyzmet quny 3 millionnan 5,6 million teńgege deiin jetip jyǵylady. Qajynyń sapar barysynda alǵysy keletin qyzmet túrleriniń aiyrmashylyǵyna orai, baǵa ózgerip otyrady. Mysaly, Mekkedegi qaǵbadan alysyraq jerdegi qonaqúidi tańdaý nemese biznes emes, ekonom sanatyndaǵy áýe biletin alý shyǵyndy edáýir azaitady.
Týristik kompaniialar qajylyqtyń komfort, ekonom jáne liýks qyzmetin usynady. Mysaly, “Qyzmet Caiahat” týristik kompaniiasy qajylyq qyzmetin eki túrli baǵada usynady. Komfort – 3,272,400 teńge, al liýks qyzmeti 4,600,000 teńgeni quraidy. Al Kizmet.kz týristik agenttiginiń baǵalaryna qarasaq, komfort qyzmeti adam basyna – 3,074,700 teńge bolsa, liýks 4,305,000 teńgege shyǵady.
“Qazaq Travel” kompaniiasynyń redaktsiiaǵa bergen málimetinde, qajylyqqa joldama qunyna Medina men Mekkege ushý, táýligine 2 márte as ishý, gid qyzmeti, qala ishindegi transfer, saqtandyrý, viza, ózge de kieli jerlerge týr kiretini jazylǵan.
“Baǵanyń qymbat bolý sebebi – Arab Ámirlikterindegi qonaq úi men ushaq baǵasy”, – dedi “Qazaq Travel” ókili Jánibek Áltaradi.
Qajylardyń aitýynsha, Mekkege sapar baǵasy buryn da arzan bolmaǵan. Qaraǵandylyq jeke kásipker Nurlan Halmuratov 2020 jyly “Minatýr” kompaniiasy usynǵan qajylyq joldamaǵa 1600 AQSh dollaryn jumsaǵan. Odan bólek taǵy $400 jeke shyǵyndaryna ketken. Al 2014 jyly sol kompaniiamen qajylyqqa jalǵyz barǵan Erjan Ákimov saparǵa 3300 AQSh dollaryn, iaǵni sol jylǵy dollar baǵasymen 500,000 teńge tólegenin aitady.
Ádette qajylyqqa baryp keletinder onyń qunyna asa mán bermeitinin tilge tiek etedi. “Bári unady. Maqsat qajylyqqa barý boldy, qonaqúi, ushaq siiaqty basqa sharýaǵa kóńil aýdarmadym”, – deidi Ákimov.
Eskere ketsek, 2014 jyly AQSh dollarynyń teńgege shaqqandaǵy quny 150 teńge bolǵan. Al jyldyq infliatsiia kórsetkishi 7,4 paiyzdy qurady. Sol jyldan beri infliatsiia orta eseppen jylyna 10 paiyzdan quldyrap otyrdy. Al 2022 jyly tipti 20 paiyzǵa jetti. Biyl bul kórsetkish 12 paiyz mejesinde qalyp otyr.
Qazaqstanda qajylyq qalai uiymdastyrylady?
Ár jyl saiyn qańtar aiynda Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń (QMDB nemese múftiiat) tóraǵasy bastaǵan delegatsiia men Saýd Arabiiasynyń Qajylyq jáne umra ministrligine qarasty mekemeler arasynda kelisim-shart jasalady. Tek kelisimshartqa qol qoiylǵannan keiin qajylyqtyń maýsymdyq jumysy bastalady. Osy maqsatta elimizden qajylyqqa barady degen azamattar úshin qajylyq oryndary aldyn ala bekitilip, QMDB bas múftii men Saýd Arabiiasy ministri negizgi kelisim-shartqa qol qoiady.
QMDB ókiliniń redaktsiiaǵa bergen aqparatynda jyl saiyn Saýd Arabiiasy Qajylyq ministrligi Qazaqstanǵa 4-5 myń oryn bóletini aitylǵan. Biylǵy oryn sany – 4 myń. Ony taratý-bólý jumystarymen múftiiat ainalysady.
Al QMDB kommertsiialyq emes mekeme bolǵandyqtan, qajylyqty uiymdastyrý jumystaryn, iaǵni baratyn azamattarǵa qonaq úi jáne ushaq biletterin alý, transport qyzmetterin bekitý sekildi jumystardy týristik operatorlarǵa beredi. Olardy QMDB belgili bir talaptar boiynsha tańdap alyp, qajylyqtyń oryndalýyn basynan aiaǵyna deiin qadaǵalaidy.
Dini basqarma ókiliniń jaýabynda múftiiat qajylyqty uiymdastyrý úshin Saýd Arabiiasyna jylyna birneshe ret baryp, ártúrli mekemelermen kelisim-shart jasaityny jazylǵan. Sol kelisimder nátijesinde qazaqstandyqtar úshin qyzmet túrleri tańdalyp, qajylyq uiymdastyrylady eken.
Qazaqstannan Mekkege qajylyqqa baratyndar sany jyl saiyn artyp keledi jáne orta eseppen jyl saiyn kem degende 4 myń adam Arab túbegine saparlaidy. Erterekte bul kórsetkish aitarlyqtai az bolǵan. Mysaly, internettegi ashyq derekkózderdiń birinde XXI ǵasyrdyń birinshi on jyldyǵynda jyl saiyn qajylyq jasaityndar sany 228 adamnan (2000 jyl) 3300-ge (2010 jyl) jetken.
Qajylyqqa baratyndardyń sany sońǵy jyldary tipti kóbeigen. Máselen, 2014 jyldyń ózinde 20 kompaniia arqyly 5000 otandasymyz qajylyq rásimin ótep keldi.
Qajylyqqa jiberýge quqyly týristik agenttikter
Qazaqstandyqtardyń qajylyq paryzyn óteýin uiymdastyratyn týristik kompaniialar sany shekteýli. Biyl olardyń sany — 18.
Múftiiat bergen aqparatqa orai, mekeme jetekshileri qajylyqty uiymdastyrýǵa úmitker týristik operatorlar arasynda qajylyq oryndaryn bólý úshin ashyq baiqaý jariialaidy.
“Qajylyq oryndaryn bólý úshin qoǵam jáne din qairatkerleri, qajylyq salasyna qatysy joq dini qyzmetkerlerden quralǵan arnaiy komissiia jinaqtalady. Týristik operatorlarǵa qajylyq oryndaryn bólýde ashyqtyqty qamtamasyz etý maqsatynda “Úmitker týroperatorlarǵa qajylyq oryndaryn bólý» týraly QMDB erejesi qoldanylady”, — dep jazylǵan múftiiat baspasóz qyzmetiniń jaýabynda.
QMDB dereginshe, biyl baiqaýǵa 20 úmitker kompaniia qatysqan. Olardyń ekeýinde talapta jazylǵan IATA (International Air Transport Association) sertifikaty bolmaǵandyǵy úshin ótpei qaldy. Bul qaýipsizdik talaby múftiiattan emes, Saýd Arabiiasy Qajylyq jáne ýmra ministrligi tarapynan qoiylǵan eken.
QMDB ókiliniń redaktsiiaǵa bergen dereginde QMDB qajylyq maýsymy kezinde birneshe ret Mekkege jol tartqan qazaqstandyqtardyń hal-ahýalyn baqylap, qajylyqtyń durys oryndaýyn qadaǵalaýǵa arnaiy delegatsiia jiberedi. Osy maqsatta múftiiat týristik operatorlardan árbir qajylyq orny úshin 100 AQSh dollary kóleminde jarna alady.
Áýe kompaniialary da tańdap alynady
Múftiiat týristik operatorlardan bólek, áýe kompaniialaryn da baiqaý negizinde tańdap alady.
“2023 jylǵy qajylyq maýsymynda áýe tasymaldaýdy demonopolizatsiialaý arqyly qajylarymyzǵa qolaily jaǵdai jasaý maqsatynda QMDB qazaqstandyq jáne sheteldik áýekompaniialar arasynda 4000 qajyny tasymaldaý úshin ashyq konkýrs jariialady (Saýd Arabiiasy Qajylyq ministrligi tarapynan áýe kompaniialardy tańdaý boiynsha qandai da bir shekteýler joq)”, — dep habarlady múftiiattyń baspasóz qyzmeti.
Múftiiat ókiliniń jazýynsha, osy jyly baiqaýǵa qatysýǵa Kýveittiń «Jazeera», Birikken Arab Ámirliginiń «Air Arabia», Túrkiianyń «Turkish Airlines», sondai-aq Saýd Arabiiasynyń «Flynas» áýe kompaniialary qyzyǵýshylyq bildirip, tiisti qujattaryn ótkizgen. Osy rette, qajylyq oryndaryn alǵan 18 qazaqstandyq kompaniia arasynan arnaiy komissiia qurylyp, úmitker áýe kompaniialary ishinen úsheýi tańdap alynǵan. Naqtyraq aitqanda, jyldam jetýge “Flynas”, qoljetimdi baǵa úshin “Jazeera” jáne qolailylyq úshin “Turkish Airlines” kompaniialary saralanǵan eken. Sosyn olardyń ókilderimen tiisti kelissózder júrgizilgen.
Ortalyq Aziia elderinde qajylyq quny ártúrli
Ózbekstan azamattary úshin jergilikti týristik agenttikter usynatyn týrlar baǵasy – 4300-6000$. Týr qunyna Mekke men Medinaǵa ushý, Mekkede 8 kún, al Medinada 4 kún qonaqúide túneý, táýligine 2 márte as, gid qyzmeti, qala ishindegi transfer, meditsinalyq saqtandyrý, viza jáne ózge de kieli jerlerge saiahat kiredi.
Qyrzystannan qajylyqqa barý quny ótken jyly 5300 AQSh dollaryna jetken. Al osy jyly qyrǵyz múftiiatynyń kelisimimen qajylyq baǵasy 4900 AQSh dollary dep bekitilipti.
Saýd Arabiiasyna agenttik qyzmetine júginbei barýǵa qansha ketedi?
Priceline.com atty áýe biletin satý platformasynda Astana-Medina baǵytyna barý jáne qaitý quny orta eseppen 600 myń teńgeni quraidy. Biletti birneshe ai erte alý múmkindigi bolsa, ol áldeqaida arzan bolady. Al qonaq úi brondaityn booking.com portalyndaǵy derekke sensek, Mekkedegi qaǵbadaǵy eń jaqyn bes juldyzdy qonaq úiler bólmesi 60 myńnan 150 myń teńgege deiin barady. Erte brondaý arqyly onyń da baǵasyn áldeqaida tómendetýge bolady. Al Medinada tórt kún túneý Mekkedegi shyǵynnyń jartysyna jetedi.
Odan bólek, áýejaidan qonaq úige jáne qonaq úiden qaǵbaǵa jetkizetin transport qyzmeti men ózge de týristik qyzmetter qosymsha shyǵyn bolary anyq. Biraq qajylyqty uiymdastyratyn týristik kompaniialardyń qyzmetine bekitken somadaǵydai qarjy ketpeidi.
Redaktsiia sóilesken týristik agenttikter ókilderi qajylyqty uiymdastyrýǵa tólenetin qarajattyń taǵy qaida jumsalatyny týraly anyq málimet bermedi.
Qazaqstandyqtar qajylyqqa óz kúshimen bara ala ma?
Qoǵam belsendisi, 1-top múgedek Marat Túsipov biyl qajylyq paryzyn oryndaǵan aitty. Ol eshbir týristik agenttikke júginbei, Mekkege ózi baryp qaitqan.
“Arzan ushaq biletin kórip, Ystanbul-Medina arasyna 132 500 teńgege eki baǵytta bilet aldym. Hostel kúnine 6500 (*7 kún) teńge (boldy). Arzan jáne jaqsy dárejedegi qonaq úi. Medinadan Mekkege barýǵa 6500 (*2) teńge (tóledim). Tamaǵy men júrip turý bir kúnge 10 myń teńgeden aspaidy. Agenttik men úshin tym qymbat (boldy)”, – deidi qajy.
Qajylyqqa eki ret barǵan qaraǵandylyq kásipker Dýman Balabievtiń aitýynsha, qajylyqqa birinshi ret “arnaiy týristik operator arqyly barý sál qymbat bolsa da yńǵaily”.
“Sebebi, kompaniia viza ashý, qonaq úi alý, gid qyzmetin ózderi qadaǵalaidy. Keibir kezdeisoq jaǵdailar týyndasa, kompaniianyń gidteri (ustazdary) kómektesedi. Sebebi arab tilin jetik meńgergen. Jalpy jailylyqty tańdaý kerek bolsa, egde jastaǵy adamdar qajylyq kompaniiasymen barǵan yńǵaily. Al ekinshi ret óz betimen barýyna bolady”, – deidi Balabiev.
Múftiiat qajylyqqa óz betimen barýdy “zańsyz” dep esepteidi.
“Qajylyq oryndary” Saýd Arabiiasy tarapynan «qajylyq kvotasy» dep atalýynyń sebebi de osynda. Ár elge shekteýli oryn belgilenedi. Ol 1000 musylman arasynan 1 musylman qajylyqqa kelsin degen qaǵidadan týyndaǵan”, – dep jazdy múftiiat ókili.
Informburo.kz jazýynsha, osy jyldyń shilde aiynda qajylyq sapardy uiymdastyratyn «Zam Zam Qazaqstan» kompaniiasynyń uiymdastyrýymen Mekkege ushqan qazaqstandyqtardyń qujattary jalǵan bolyp shyqqan. Olardy Saýd Arabiiasynyń jergilikti politsiiasy ustap, tekserý jumystaryn júrgizgen. Artynsha múftiiat týristik kompaniiaǵa qajylyqty uiymdastyrýǵa litsenziia berilmegenin málimdedi. Al Almatyda kompaniia jetekshisine qatysty №190 “alaiaqtyq” baby boiynsha tergeýge deiingi tekserý jumystary áli de júrgizilýde.
Mundaǵy másele 2019 jyldan beri Qazaqstan azamattaryna 1 jylǵa beriletin týristik vizada bolyp otyr. Týristik vizamen qajylyq maýsymynda Saýd Arabiianyń aýmaǵyna kirýge bolady. Biraq qajylyq jasaýǵa tiym salynady.
Taiaýda 2024 jyldyń qajylyq maýsymyna bailanysty ózgeris eńgizildi. QMDB málimmetine orai, qazaqstandyqtar keler jyly qajylyqqa barý úshin biyl 20 qyrkúiek pen 15 jeltoqsan aralyǵynda qajylyqtyń elektrondy júiesine tirkelýi kerek, sondai-aq qonaq úige, Mina (qajylyq rásiminiń orny) men Arafat (Mekkeden 20 metr jerde ornalasqan, musylmandar úshin kieli taý) qyzmetterine tiisti tólem jasaýy shart.
Ámina Kozbakova,
