"قازاقستاندىق فەمينيزم" نەمەسە «ۇيات ەمەس» ارنايى جوباسىنىڭ ارتىندا كٸمدەر تۇر?

«تسۆەتوك پۋستىني» فيلمٸنٸڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن «كەلٸن» دەپ اتالماسىن دەسەك, سەل ويلانايىق...

The Village سايتىنا شىققان «ك فەمينيستكام ۋ ناس وتنوسياتسيا حۋجە, چەم ك ۆورام ي ناسيلنيكام» اتتى ماقالانى وقىپ شىقتىم. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ “بەلسەندٸ” قىز-كەلٸنشەكتەردٸڭ جەنە لگبت اببرەۆياتۋراسى مەن ونداعى ەربٸرەۋٸنٸڭ ۇستانىمىن جات كٶرمەيتٸن بارلىق “ەركٸن ھەم سانالى” تۇلعالاردىڭ «ۇيات» تۋرالى ويى ەكەن. ودان بٶلەك ەلٸمٸزدە گٷلزادا سەرجان ەسٸمدٸ ازاماتتىڭ باستاماسىمەن «فەمينيتا» ادام قۇقىعىن (فەمينيستەردٸ) قورعاۋ ۇيىمى دا بار-مىس. ال جاقىندا ەلٸمٸزدە «ۇيات ەمەس» ارنايى جوباسى ٸسكە قوسىلدى جەنە قورلىق كٶرٸپ جٷرگەن ادامداردىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى The Village سايتى اقپارات بەرٸپ وتىرامىز دەپ كٶرسەتٸپتٸ.

گٷلزادا سەرجان حانىمنىڭ بەرگەن سۇقباتىنا ٷڭٸلسەك تٷيٸنٸ مىناۋ: ول فەمينيست ادام جەنە وعان «ۇيات» دەپ بەرٸنە شەكتەۋ قويۋ ۇنامايدى. بۇل - ادامنىڭ قۇقىن تاپتاۋ دەگەن سٶز. گٷلزادا حانىم - لەسبييانكا (ٶز سٶزٸ). كەزٸندە گازەت-جۋرنالدىڭ ٶزٸنە شىعاتىن سٶزدەر سۇرىپتالىپ, ۇياتتى بولسا باسقاشا جازۋعا تىرىسىپ جانامالاپ كٶرگەن. ال قازٸر تٸكەلەي جازباساق ونى تٷسٸنبەي قالاتىن ۇرپاق ٶسٸپ كەلەدٸ. ەرٸ قاراي ويىن جالعاستىرعان گٷلزادا حانىمىڭ سٶزدٸ ادام ميىنا ەسەر ەتەتٸندەي پايدالانعانى تاڭ قالدىردى: « يا – لەسبييانكا, كازاحسكايا جەنششينا, ۆىشلا نا نەسانكتسيونيروۆاننىي ميتينگ 21 مايا 2017 گودا س درۋگيمي لەسبييانكاممي-كازاشكامي» دەيدٸ. ايتۋىنشا ەركەكتەر سٶز دە بار ٸستە جوق بولىپ شىققان. دەل وسى مەتٸن بۇل ادامدى تەك اقتاپ الۋ ەمەس, ونىڭ قۇقىن تٸكەلەي قورعاۋعا باعىتتايدى. ەۋروپالىق يدەولوگييانىڭ اعاشىنا ٶسكەن جەمٸستٸڭ تٷبٸنە ەمەس, الىسقا دا تٷسكەنٸ ٶكٸنٸشتٸ.

«نە نۋجنو پريدۋمىۆات سكازوچنىي وبراز كازاحسكوي دەۆۋشكي, ناپيچكاننوي ۇياتوم نەكوتورىح مۋجچين», دەپ ويىن تٷيٸندەگەن.

جالپى جازساق, جٸپكە تٸزگەندەي ٶرٸپ شىعۋعا بولادى. مەسەلە وندا ەمەس. مەسەلە مىنادا: 

قازاقستان – يسلام دٸنٸن ۇستاناتىن, زايىرلى, ۇلتى بار, دەستٷر مەن عۇرىپتى ساقتاعان مەملەكەت. بٸر ەلدٸڭ تاريحىنا تاڭبالانعان مەدەنيەتٸن, سالتىن سىزىپ تاستاپ, ويىڭا كەلگەندٸ جاساۋعا دا بولمايدى. «تسۆەتوك پۋستىني» فيلمٸندەگٸ افريكالىق قىزدىڭ تاعدىرىن باستاپ كەشٸپ جاتسىزدار ما? يران, يراك سەكٸلدٸ ەلدەگٸدەي  تۇمشالانىپ جٷرسٸزدەر مە? قازاقستان دا دٸني كٶزقاراسقا سالار بولسا, كٶپ نەرسەگە تيىم سالار ەدٸ, بٸراق ٶركەندەۋ ٷشٸن بارىنشا ەركٸندٸك بەرٸلدٸ. قىز – ۇلتتىڭ ايناسى. مەن ايتقان جوقپىن, كٶزٸ كٶرگەن, كٶكٸرەگٸ وياۋ ازاماتتار ايتىپ-اق كەتكەن.  

«ۇيات ەمەس» ارنايى جوباسىنىڭ كٶزدەپ وتىرعانى ادام قۇقىعى. بٸزدٸڭ ەل ادام قۇقىن بۇزۋشى رەتٸندە كٶرٸنٸس تاپتى. ياعني «ۇيات بولادى» دەپ ونىڭ ەۋرەتتٸ جەرٸن جاۋىپ تاستادىق, كٶشەگە تٷندە شىعۋىنا رۇقسات بەرمەدٸك, قىزىمىزدى شاي مەن ٷي جۇمىسىنا بايلاپ تاستادىق. قازاقتىڭ دەستٷرٸنٸڭ كەرەمەتٸ سونداي, ول دٸنمەن بٸرگە استاسىپ جاتقان ٷلكەن ٸلٸم. ايتىپ كەلەمٸز, جازىپ كەلەمٸز: قازاقتى تەربيەلەگەن ٷش-اق اۋىز سٶز دەپ. «ۇيات بولادى», «وبال بولادى», «جامان بولادى». وسى ٷش سٶزدەن قانداي قۇلدىق سانانىڭ سۋرەتٸن كٶرۋگە بولادى?!  

ۋيات — ەتو پرودولجەنيە پرينتسيپوۆ تابۋ دليا توگو, چتوبى ناكلادىۆات زاپرەتى نا كاكيە-تو دەيستۆييا, ۆپلوت دو سمەرتەلنوگو گرەحا. ۆ پروشلوم ەتو يمەلو سمىسل. سەيچاس — نەت. نوسيت كوروتكۋيۋ يۋبكۋ — نە ۋيات, كاك ي ستريچ ۆولوسى, يمەت سوبستۆەننوە منەنيە, وتكازىۆاتسيا وت دەتوروجدەنييا, يمەت ۆوزموجنوست رابوتات نا ليۋبيموي رابوتە يلي زاراباتىۆات حوروشيە دەنگي — نە ۋيات. ۆو ۆسەم پروگرەسسيۆنوم ميرە جەنششينا ياۆلياەتسيا پولنوپراۆنىم گراجدانينوم وبششەستۆا: موجەت راسپورياجاتسيا جيزنيۋ ي تەلوم», - دەيدٸ.

مەن قازٸر قىزدارمەن سٶيلەسەم. كەيدە قورقام. سەبەبٸ ولاردىڭ ايتۋىنشا بالا تۋۋ ٶتە اۋىر نەرسە ەكەن جەنە تۋۋعا نيەتتٸ ەمەس. اسىراپ الا سالۋ وڭاي. ەيەل زاتىنىڭ بالا تۋۋى - تابيعي قۇبىلىس. ەشكٸم سەنٸ زورلامايدى. تەك ماحابباتىڭ جەمٸسٸ, تەڭٸردٸڭ بەرگەنٸ. مەنٸڭ تٷسٸنگەنٸمدە, «ۇيات ەمەس» ارنايى جوباسىنىڭ استارىندا شىنىمەن-اق تەكسٸزدەندٸرۋ, ۇلتسىزداندىرۋ پروبلەماسى جاتىر. ەيەلٸڭٸز «مەنٸڭ بالا تۋعىم كەلمەيدٸ, مەنٸڭ وعان قۇقىم بار» دەپ باج ەتە قالسا, تاڭ قالماڭىز.

بٸز قازٸر سيريياداعى جاعدايدى, دٸني احۋالدى العا تارتىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە تەررورلىق تٷسٸنٸك رەتٸندە باعالاپ, كٷرەسٸپ جاتىرمىز. بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ەرلەردٸڭ جاپپاي ساقال قويىپ, قىسقا بالاق كيگەنٸن ترەند قىلىپ جٸبەردٸك. تٸپتٸ كٶز اشپايمىز. ەۋروپا مەدەنيەتٸن ايتىپ ماقتانىپ, ەركٸندٸككە ۇمتىلۋ كەرەكتٸگٸن جاپپاي ناسيحاتتاپ جاتىرمىز. جٶن. بٸراق «ۇيات ەمەس» جوباسى بٸر نەرسەگە كٶزٸمدٸ جەتكٸزدٸ. ەلەمدە بولىپ جاتقان دٸني احۋال دا, بۇل فەمينيستٸك اعىم دا - ساياسات. بٸرەۋٸ اشىق جٷرٸپ جاتىر, بٸرەۋٸ كٶزگە كٶرٸنبەي ٸشنارا ەنٸپ جاتىر. ەڭ قورقىنىشتىسى - وسى. سەبەبٸ ٶزدەرٸن اقتايتىن جەنە قورعايتىن حالىقارالىق دەڭگەيدە «ادام قۇقىعىن قورعاۋ» ۇيىمى بار. ولاردىڭ قالاۋى كەز كەلگەن ادامنىڭ تاڭداۋعا قۇقىلى ەكەنٸ: ول ەر مەن ەيەل مە ماڭىزدى ەمەس. ەركەك ەركەكتٸ سٷيٸپ قالسا, وندا تۇرعان ەبەستٸك جوق, ول - ماحاببات. مٸنە, ازعىندىق.

سوڭعى كەزدە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاراپ كەتكەن قازاق قىزدارىنىڭ قوعامدىق ورتادا سٷيٸسۋٸ, جٸگٸتتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە سەزٸم بٸلدٸرۋ جاعدايى قالىپتى قۇبىلىس ەمەس. سەبەبٸ عاسىرلار بويى ٶزٸ تٷگٸلٸ گەنٸ, قانى بۇزىلماعان ۇلتتىڭ ارانداۋىنا بەلگٸلٸ بٸر يدەولوگييا ەسەر ەتٸپ وتىر.

قازاق قىزى, ەيەلٸ ٷشٸن فەمينيستٸك كٶزقاراستىڭ جاقىندىعى جوق. قالا بەردٸ قازٸر ٶزدەرٸنٸڭ قۇقىن تالاپ ەتٸپ جٷرگەن لگبت مەن فەمينيزم اراسى جەر مەن كٶكتەي.

بٸزگە بٸر نەرسەنٸ جاقسىلاپ اجىراتىپ جەنە تٷسٸنٸپ الۋ كەرەك. بٸز مەملەكەت رەتٸندە زايىرلىمىز. بٸز حالىق رەتٸندە “قازاق” دەگەن ۇلتتىق ستاتۋسى بار ەلمٸز. بٸز اتا-بابا دەستٷرٸن جالعاۋشى, دەستٷرشٸل قوعامبىز. بٸراق بٸزدٸڭ دەستٷر اسپاننان تٷسكەن جوق. يسلام نەگٸزدەرٸنەن نەر الا وتىرىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸنە قاراي قالىپتاسقان.

قازاق ٷشٸن «ۇيات» دەگەن سٶزدٸڭ ورنى بٶلەك. بۇل سٸزدٸ جاماندىقتان تيىپ قانا قويمايدى, الدىن الادى, ساقتايدى. كٶشپەندٸ ەلدٸڭ ۇرپاعى ەشقاشان ەيەل زاتىن تٶمەن تٷسٸرمەگەن, تٶردەن ورىن بەرگەن. ايالاعان. سەبەبٸ قانداي قىز بولماسىن, ەرتەڭ - انا. پايعامبارلاردىڭ ٶزٸ سول انادان تۋعان. ەندەشە, ولارعا دەگەن قۇرمەت پەن ٸلتيپات ەرەك. ال «ۇيات ەمەس» جوباسىنىڭ تٷسٸندٸرۋٸ بويىنشا, بٸزدە ەيەلدەر, كەرٸسٸنشە كٷن كٶرە الماي, جارىققا شىعا الماي جٷرگەن «ۆامپير» سەكٸلدٸ كٷنەلتٸپ جٷرگەن بەزبٸرەۋلەر. كەزٸندە اپالارىم, انالارىم كٷيەۋٸنەن ٶزٸنٸڭ قاتەلٸگٸ ٷشٸن تاياق جەسە دە, سٶز ەستٸسە دە ون بالانى دٷنيەگە ەكەلگەن. سٸز شە بۇل جەردە رومانتيكا جوق پا? رومانتيكانىڭ ساقتاپ تۇرعان سول انانىڭ كٶكەيٸندەگٸ «ۇيات بولادى», «سابىر», «بەرٸ اللانىڭ قالاۋىمەن» دەپ ٶمٸر سٷرٸپ, 90 جاستى القىمداپ كەلٸپ كٶز جۇمعانىن نەگە ۇمىتىپ كەتەمٸز.

«ۇيات» دەگەن سٶزدٸڭ استارىندا ەكٸ نەرسە بار: تەكتٸلٸك پەن تەربيە. قازاقتىڭ ەڭ جامان قارعىسى: «تەكسٸز», «جەتەسٸز», «تەربيەسٸز». ال ەندٸ وسى سٶزدٸڭ عىلىمي مەنٸ جوق دەپ ايتىپ كٶرٸڭٸز. سەبەبٸ ٷش ەرٸپ بٸر سٶزبەن قانىڭدى تازا ساقتاپ وتىر.

بٸلٸمدٸ ماقسات ەتٸپ ونى سۇراۋدان, جٶن بٸلۋدەن ۇيالۋ مٷلدە باسقا مەسەلە. اشىق كٶتەرٸلٸپ وتىرعان «ۇيات ەمەس» جوباسىنىڭ سٸرٸڭكە سەكٸلدٸ جانىپ, ٶشٸپ قالارى مٷمكٸن. بٸراق بٸر قوراپ ٸشٸندە قانشاسى جاتقانىن كٸم بٸلسٸن. بٸر جانىپ, بٸر ٶشە بەرگەن سايىن ۇرپاقتىڭ اراسىنا جٸك تٷسەدٸ, قان بۇزىلادى. ال بۇل وپەراتسييا بٸر حالىقتى ازدىرىپ جٸبەرۋگە جەتكٸلٸكتٸ «اتوم» بومباسى سەكٸلدٸ.

تٷيٸندەي كەلگەن كەزدە, «ٶلٸمنەن ۇيات كٷشتٸ» دەگەن «جەتٸ جارعى» ٸشٸندەگٸ استارلى مەنٸ بار زاڭداردىڭ بٸرٸندەي بولعان دەستٷرشٸلدٸك پەن تەربيە ۇعىمدارىنىڭ بەينەسٸ ساقتالۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. ۇيات تۋرالى مەن ەمەس اقىن, جۇبان مولداعاليەۆتٸڭ ٶزٸ بىلاي دەيدٸ:

مارعۇلان اقان