فوتو: BRIF Research Group
قازٸرگٸ قازاقستان قوعامىندا جيٸ ەستٸلەتٸن جەنە الاڭداتاتىن پٸكٸرلەردٸڭ بٸرٸ – «جاستارعا نە جۇمىس جوق, نە تابىس جوق» دەگەن وي. بۇل پٸكٸر تەك ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ايتىلاتىن شاعىم ەمەس, شىن مەنٸندە, ەلٸمٸزدەگٸ ماڭىزدى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروبلەمانىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. جىل سايىن مىڭداعان تٷلەك مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىن تەمامداپ, ەڭبەك نارىعىنا اياق باسادى. الايدا ولاردىڭ بارلىعى ٶز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تاۋىپ, تۇراقتى تابىسقا قول جەتكٸزە الا ما?
ستاتيستيكا مەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر كٶرسەتكەندەي, كٶپتەگەن جاس قازاقستاندىقتار جۇمىسسىزدىق, تٶمەن جالاقى, ەلەۋمەتتٸك تۇراقسىزدىق, كەسٸپكە دەگەن قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ شەكتەۋلٸگٸ سىندى قيىندىقتارعا تاپ بولۋدا. نەلٸكتەن وسىنداي جاعداي قالىپتاستى? بۇل ٸستٸڭ تامىرى تەرەڭدە مە, ەلدە ۋاقىتشا قۇبىلىس پا? ەندەشە, وسى سۇراقتارعا بٸز رەتٸ كەلگەنشە جاۋاپ بەرٸپ كٶرەلٸك.
بٸلٸم جٷيەسٸ مەن ەڭبەك نارىعىنداعى سەيكەسسٸزدٸك
قازٸرگٸ پروبلەمانىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ – ەلٸمٸزدەگٸ بٸلٸم جٷيەسٸ مەن ەڭبەك نارىعى تالاپتارىنىڭ اراسىنداعى ٷيلەسٸمسٸزدٸك. جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ جوعارى بٸلٸم العانىمەن, سول العان بٸلٸمدەرٸ ناقتى ٶمٸردە قاجەت بولماي جاتادى. ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن كوللەدجدەر كٶبٸنەسە تەورييالىق بٸلٸم نەگٸزٸندە ساباق ٶتكٸزٸلەدٸ, ال پراكتيكاعا نەگٸزدەلگەن دايىندىق جەتكٸلٸكسٸز.
جاستاردىڭ اراسىندا زاڭگەر, ەكونوميست, مەنەدجەر, قارجىگەر, ماركەتولوگ سيياقتى كەڭ تارالعان ماماندىقتارعا دەگەن سۇرانىس جوعارى. دەگەنمەن, بۇل ماماندىقتار بويىنشا نارىقتا جۇمىس ورىندارى شەكتەۋلٸ, ال ۇسىنىس تىم كٶپ. كەرٸسٸنشە, ينجەنەرلٸك, تەحنيكالىق, اگرارلىق, IT سىندى سالالاردا بٸلٸكتٸ كادر تاپشىلىعى سەزٸلۋدە. بۇل جاعداي نارىقتىق تەپە-تەڭدٸكتٸڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلٸپ وتىر.
مىسالى, ەلٸمٸزدە جىل سايىن شامامەن 15 مىڭعا جۋىق زاڭگەر بٸتٸرٸپ شىقسا, ولاردىڭ تەك كٸشكەنە بٶلٸگٸ ٶز سالاسى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاسادى. قالعاندارى مٷلدە ٶزگە باعىتتارعا كەتۋگە نەمەسە جۇمىسسىز قالۋعا مەجبٷر. ال ٸت-سالاسىندا ماماندار جەتٸسپەگەندٸكتەن, كومپانييالار شەتەلدەن كادر تارتۋعا نەمەسە قىزمەت ساپاسىن تٶمەندەتۋگە مەجبٷر.
جالاقىنىڭ ماردىمسىزدىعى جەنە ٶمٸر سٷرۋ قۇنىنىڭ ٶسۋٸ
قازاقستاننىڭ ٸرٸ قالالارىندا ٶمٸر سٷرۋ قۇنى كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. الماتى, استانا, شىمكەنت سيياقتى قالالاردا جالدامالى پەتەر اقىسى, كٷندەلٸكتٸ ازىق-تٷلٸك باعاسى, قوعامدىق كٶلٸك, مەديتسينالىق قىزمەت – بەرٸ دە قىمبات. مۇنداي جاعدايدا جاستارعا ۇسىنىلاتىن باستاپقى جالاقى كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸنەن ٶتە تٶمەن.
مىسالى, جاڭا بٸتٸرگەن جاس مامانعا 120–150 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە جالاقى ۇسىنىلادى. بۇل سوما قالادا جەكە پەتەر جالداۋعا, تولىققاندى تاماقتانۋعا, كٶلٸك شىعىندارىن جابۋعا جەتكٸلٸكسٸز. مۇنداي تابىسپەن جاستار ٶز بەتٸمەن ٶمٸر سٷرۋ تٷگٸلٸ, كەيدە تٸپتٸ اتا-اناسىنىڭ كٶمەگٸنسٸز ٶمٸر سٷرە المايدى. وسىدان كەلٸپ جاستاردا كٷيزەلٸس, موتيۆاتسييانىڭ تٶمەندەۋٸ, بولاشاققا سەنٸمسٸزدٸك پايدا بولادى.
اۋىل مەن قالا جاستارىنىڭ تەڭسٸزدٸگٸ
جۇمىسسىزدىق پروبلەماسى ەسٸرەسە اۋىل جاستارى اراسىندا ٶزەكتٸ. قالالىق جەرلەردە قانداي دا بٸر مٷمكٸندٸك بولسا, اۋىلدىق جەرلەردە جاستاردىڭ تاڭداۋ اۋقىمى تىم تار. اۋىلداردا ٶندٸرٸس ورىندارى جوق, كەسٸپكەرلٸك ەلسٸز دامىعان, مەدەني-سپورتتىق ينفراقۇرىلىم شەكتەۋلٸ. مۇنداي جاعدايدا جاستار امالسىزدان قالاعا قونىس اۋدارۋعا مەجبٷر بولادى.
الايدا قالاعا كٶشكەن جاستاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بٸردەي جۇمىس تاۋىپ, ٶمٸرٸن وڭاي شەشە المايدى. بٸلٸكتٸلٸكتٸڭ جەتٸسپەۋٸ, بەسەكەنٸڭ جوعارى بولۋى, پەتەر پروبلەماسى ولاردىڭ جولىن بٶگەيدٸ. وسىلايشا, «قالاعا كەتسەم بەرٸ شەشٸلەدٸ» دەگەن ٷمٸت اقتالماي, كٶپتەگەن جاستار «ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا» قالىپ قويادى.
قازاقستاندا جاستاردى قولداۋعا ارنالعان تٷرلٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالار بار. «جاستار پراكتيكاسى», «ديپلوممەن – اۋىلعا!», «جاس كەسٸپكەر», «باستاۋ بيزنەس», «ەڭبەك» باعدارلاماسى سيياقتى جوبالار كٶزدەلگەن. الايدا بۇل باعدارلامالار بارلىق جاسقا بٸردەي قولجەتٸمدٸ ەمەس.
كٶپتەگەن جاستار بۇل جوبالار تۋرالى مٷلدە بٸلمەيدٸ نەمەسە ولاردى قالاي پايدالانۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنبەيدٸ. اقپاراتتىڭ كەمدٸگٸ, ٶتٸنٸش بەرۋ پروتسەسٸنٸڭ كٷردەلٸلٸگٸ, قۇجات جيناۋداعى بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەر جاستاردىڭ بەلسەندٸلٸگٸن جوعالتادى.
شەتەلگە كەتۋدٸڭ سالدارى
جاستار اراسىندا شەتەلگە كەتۋ تەندەنتسيياسى كٷشەيٸپ بارادى. بۇل – ٶتە الاڭداتارلىق قۇبىلىس. ەسٸرەسە دارىندى, بٸلٸكتٸ, ٶزٸنە سەنٸمدٸ جاستار شەت ەلدەردە بٸلٸم الىپ, سول جاقتا قالىپ قويۋدا. نەگە? سەبەبٸ ولار ٶز وتانىندا ٶز ەلەۋەتٸن جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸندٸگٸ جوق دەپ ەسەپتەيدٸ. بۇل – ەل ٷشٸن ٷلكەن كادرلىق شىعىن. مىسالى, جىلىنا جٷز مىڭداي قازاق جاستارى شەت ەلگە اعىلادى. بٷل سۇمدىق قوي! قازٸرگٸ بيلٸك, وسىنى دەر كەزٸندە توقتاتپاسا, ەندٸ بٸراز جىلداردان كەيٸن بٷكٸل مەملەكەتتٸ, قازاق حالقىن تاس-تالقانىن شىعارادى. بۇل شىندىق. ەلدە جاستارعا نە جۇمىس, نە تابىس جوق. بٸزدٸڭ, ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ جىل سايىن پرەزيدەنتٸمٸزگە ٶتٸرٸك اقپارات بەرەدٸ. اشىلىپ جاتقان ايتارلىقتاي (ۇساق-تٷيەك بولماسا) جۇمىس ورىندارى جوق.
ميگراتسييانىڭ ارتۋى ەل ٸشٸندەگٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مامانداردىڭ كەمۋٸنە, عىلىم مەن تەحنولوگييا سالاسىنداعى ارتتا قالۋشىلىققا, ەلەۋمەتتٸك تۇراقسىزدىققا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. ەگەر جاستار ٶز ەلٸندە ٶزٸن تابا الماسا, وندا ەلدٸڭ بولاشاعى جوق دەپ ايتۋعا بولادى.
نە ٸستەۋ كەرەك?
جاستارعا ناقتى قولداۋ قاجەت
جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق پەن تابىستىڭ تٶمەندٸگٸ – كەشٸكتٸرۋگە بولمايتىن كٷردەلٸ پروبلەما. بۇل جاعدايدى تٷزەۋ ٷشٸن مەملەكەت, بٸلٸم جٷيەسٸ مەكەمەلەرٸ, جۇمىس بەرۋشٸلەر مەن جاستاردىڭ ٶزارا تىعىز بايلانىستا جۇمىس ٸستەۋٸ قاجەت. ناقتى ۇسىنىستار:
بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ رەفورماسى – وقۋ باعدارلامالارىن ەڭبەك نارىعىنا بەيٸمدەۋ. جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كەسٸپورىندار اراسىندا دۋالدى بٸلٸم جٷيەسٸن دامىتۋ.
تەجٸريبە مەن ستاجيروۆكا جٷيەسٸن دامىتۋ – جاس تٷلەكتەرگە مٸندەتتٸ تٷردە ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبە بەرٸلەتٸن مەحانيزم ەنگٸزۋ.
جاس كەسٸپكەرلەرگە قولداۋ – جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە, گرانتتار, سالىق جەڭٸلدٸكتەرٸ ارقىلى جاستاردى بيزنەسكە ىنتالاندىرۋ.
اۋىل جاستارىنا ارنالعان ناقتى جوبالار – اۋىلدا تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, اۋىل كەسٸپكەرلٸگٸن جانداندىرۋ, اۋىل ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ.
اقپاراتتىق قولجەتٸمدٸلٸك – جاستارعا ارنالعان باعدارلامالار جايلى تولىق ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ اقپاراتتى تاراتۋ.
قازاقستان جاستارى – ەلدٸڭ بٷگٸنٸ مەن الداعى بولاشاعى. ولار بٸلٸمدٸ, كرەاتيۆتٸ, ەڭبەكقور. بٸراق ەگەر ولارعا جاعداي جاسالماسا, جاستار ٶز مٷمكٸندٸگٸن باسقا جاقتان ٸزدەۋگە مەجبٷر بولادى. ايتارىمىز «جاستارعا نە جۇمىس جوق, نە تابىس جوق» دەگەن سٶزٸمٸزدٸڭ راسقا اينالۋى – ۇلتتىق تراگەدييا. بۇل پروبلەمانى ناقتى شەشۋ – تەك مەملەكەتتٸڭ ەمەس, بٷكٸل قوعامنىڭ ورتاق مٸندەتٸ.
جاستارعا سەنٸم ارتىپ قانا قويماي, ناقتى قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ جاستار – ەلدٸڭ بولاشاعى عانا ەمەس, ەلدٸ دامىتاتىن بٷگٸنگٸ قوزعالتقىش كٷش. ەگەر بٸز ولاردى جوعالتىپ الساق, بولاشاقتان دا ايىرىلامىز.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
