Foto: BRIF Research Group
Qazirgi Qazaqstan qoǵamynda jii estiletin jáne alańdatatyn pikirlerdiń biri – «jastarǵa ne jumys joq, ne tabys joq» degen oi. Bul pikir tek áleýmettik jelide aitylatyn shaǵym emes, shyn máninde, elimizdegi mańyzdy áleýmettik-ekonomikalyq problemanyń aiqyn kórinisi. Jyl saiyn myńdaǵan túlek mektep pen joǵary oqý oryndaryn támamdap, eńbek naryǵyna aiaq basady. Alaida olardyń barlyǵy óz mamandyǵy boiynsha jumys taýyp, turaqty tabysqa qol jetkize ala ma?
Statistika men áleýmettik zertteýler kórsetkendei, kóptegen jas qazaqstandyqtar jumyssyzdyq, tómen jalaqy, áleýmettik turaqsyzdyq, kásipke degen qoljetimdiliktiń shekteýligi syndy qiyndyqtarǵa tap bolýda. Nelikten osyndai jaǵdai qalyptasty? Bul istiń tamyry tereńde me, álde ýaqytsha qubylys pa? Endeshe, osy suraqtarǵa biz reti kelgenshe jaýap berip kórelik.
Bilim júiesi men eńbek naryǵyndaǵy sáikessizdik
Qazirgi problemanyń negizgi sebebi – elimizdegi bilim júiesi men eńbek naryǵy talaptarynyń arasyndaǵy úilesimsizdik. Jastardyń kópshiligi joǵary bilim alǵanymen, sol alǵan bilimderi naqty ómirde qajet bolmai jatady. Ýniversitetter men kolledjder kóbinese teoriialyq bilim negizinde sabaq ótkiziledi, al praktikaǵa negizdelgen daiyndyq jetkiliksiz.
Jastardyń arasynda zańger, ekonomist, menedjer, qarjyger, marketolog siiaqty keń taralǵan mamandyqtarǵa degen suranys joǵary. Degenmen, bul mamandyqtar boiynsha naryqta jumys oryndary shekteýli, al usynys tym kóp. Kerisinshe, injenerlik, tehnikalyq, agrarlyq, IT syndy salalarda bilikti kadr tapshylyǵy sezilýde. Bul jaǵdai naryqtyq tepe-teńdiktiń buzylýyna alyp kelip otyr.
Mysaly, elimizde jyl saiyn shamamen 15 myńǵa jýyq zańger bitirip shyqsa, olardyń tek kishkene bóligi óz salasy boiynsha jumysqa ornalasady. Qalǵandary múlde ózge baǵyttarǵa ketýge nemese jumyssyz qalýǵa májbúr. Al IT-salasynda mamandar jetispegendikten, kompaniialar shetelden kadr tartýǵa nemese qyzmet sapasyn tómendetýge májbúr.
Jalaqynyń mardymsyzdyǵy jáne ómir súrý qunynyń ósýi
Qazaqstannyń iri qalalarynda ómir súrý quny kún sanap artyp keledi. Almaty, Astana, Shymkent siiaqty qalalarda jaldamaly páter aqysy, kúndelikti azyq-túlik baǵasy, qoǵamdyq kólik, meditsinalyq qyzmet – bári de qymbat. Mundai jaǵdaida jastarǵa usynylatyn bastapqy jalaqy kúnkóris deńgeiinen óte tómen.
Mysaly, jańa bitirgen jas mamanǵa 120–150 myń teńge kóleminde jalaqy usynylady. Bul soma qalada jeke páter jaldaýǵa, tolyqqandy tamaqtanýǵa, kólik shyǵyndaryn jabýǵa jetkiliksiz. Mundai tabyspen jastar óz betimen ómir súrý túgili, keide tipti ata-anasynyń kómeginsiz ómir súre almaidy. Osydan kelip jastarda kúizelis, motivatsiianyń tómendeýi, bolashaqqa senimsizdik paida bolady.
Aýyl men qala jastarynyń teńsizdigi
Jumyssyzdyq problemasy ásirese aýyl jastary arasynda ózekti. Qalalyq jerlerde qandai da bir múmkindik bolsa, aýyldyq jerlerde jastardyń tańdaý aýqymy tym tar. Aýyldarda óndiris oryndary joq, kásipkerlik álsiz damyǵan, mádeni-sporttyq infraqurylym shekteýli. Mundai jaǵdaida jastar amalsyzdan qalaǵa qonys aýdarýǵa májbúr bolady.
Alaida qalaǵa kóshken jastardyń kópshiligi birdei jumys taýyp, ómirin ońai sheshe almaidy. Biliktiliktiń jetispeýi, básekeniń joǵary bolýy, páter problemasy olardyń jolyn bógeidi. Osylaisha, «qalaǵa ketsem bári sheshiledi» degen úmit aqtalmai, kóptegen jastar «eki ottyń ortasynda» qalyp qoiady.
Qazaqstanda jastardy qoldaýǵa arnalǵan túrli memlekettik baǵdarlamalar bar. «Jastar praktikasy», «Diplommen – aýylǵa!», «Jas kásipker», «Bastaý Biznes», «Eńbek» baǵdarlamasy siiaqty jobalar kózdelgen. Alaida bul baǵdarlamalar barlyq jasqa birdei qoljetimdi emes.
Kóptegen jastar bul jobalar týraly múlde bilmeidi nemese olardy qalai paidalaný kerek ekenin túsinbeidi. Aqparattyń kemdigi, ótinish berý protsesiniń kúrdeliligi, qujat jinaýdaǵy biýrokratiialyq kedergiler jastardyń belsendiligin joǵaltady.
Shetelge ketýdiń saldary
Jastar arasynda shetelge ketý tendentsiiasy kúsheiip barady. Bul – óte alańdatarlyq qubylys. Ásirese daryndy, bilikti, ózine senimdi jastar shet elderde bilim alyp, sol jaqta qalyp qoiýda. Nege? Sebebi olar óz otanynda óz áleýetin júzege asyrý múmkindigi joq dep esepteidi. Bul – el úshin úlken kadrlyq shyǵyn. Mysaly, jylyna júz myńdai qazaq jastary shet elge aǵylady. Búl sumdyq qoi! Qazirgi bilik, osyny der kezinde toqtatpasa, endi biraz jyldardan keiin búkil memleketti, qazaq halqyn tas-talqanyn shyǵarady. Bul shyndyq. Elde jastarǵa ne jumys, ne tabys joq. Bizdiń, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi jyl saiyn Prezidentimizge ótirik aqparat beredi. Ashylyp jatqan aitarlyqtai (usaq-túiek bolmasa) jumys oryndary joq.
Migratsiianyń artýy el ishindegi básekege qabiletti mamandardyń kemýine, ǵylym men tehnologiia salasyndaǵy artta qalýshylyqqa, áleýmettik turaqsyzdyqqa alyp kelýi múmkin. Eger jastar óz elinde ózin taba almasa, onda eldiń bolashaǵy joq dep aitýǵa bolady.
Ne isteý kerek?
Jastarǵa naqty qoldaý qajet
Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq pen tabystyń tómendigi – keshiktirýge bolmaityn kúrdeli problema. Bul jaǵdaidy túzeý úshin memleket, bilim júiesi mekemeleri, jumys berýshiler men jastardyń ózara tyǵyz bailanysta jumys isteýi qajet. Naqty usynystar:
Bilim júiesiniń reformasy – Oqý baǵdarlamalaryn eńbek naryǵyna beiimdeý. Joǵary oqý oryndary men kásiporyndar arasynda dýaldy bilim júiesin damytý.
Tájiribe men stajirovka júiesin damytý – Jas túlekterge mindetti túrde óndiristik tájiribe beriletin mehanizm engizý.
Jas kásipkerlerge qoldaý – Jeńildetilgen nesie, granttar, salyq jeńildikteri arqyly jastardy bizneske yntalandyrý.
Aýyl jastaryna arnalǵan naqty jobalar – Aýylda turaqty jumys oryndaryn qurý, aýyl kásipkerligin jandandyrý, aýyl infraqurylymyn jaqsartý.
Aqparattyq qoljetimdilik – Jastarǵa arnalǵan baǵdarlamalar jaily tolyq ári túsinikti aqparatty taratý.
Qazaqstan jastary – eldiń búgini men aldaǵy bolashaǵy. Olar bilimdi, kreativti, eńbekqor. Biraq eger olarǵa jaǵdai jasalmasa, jastar óz múmkindigin basqa jaqtan izdeýge májbúr bolady. Aitarymyz «Jastarǵa ne jumys joq, ne tabys joq» degen sózimizdiń rasqa ainalýy – ulttyq tragediia. Bul problemany naqty sheshý – tek memlekettiń emes, búkil qoǵamnyń ortaq mindeti.
Jastarǵa senim artyp qana qoimai, naqty qoldaý kórsetý kerek. Óitkeni jastar – eldiń bolashaǵy ǵana emes, eldi damytatyn búgingi qozǵaltqysh kúsh. Eger biz olardy joǵaltyp alsaq, bolashaqtan da aiyrylamyz.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
