قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەتتٸڭ سەلەكتورلىق وتىرىسىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەسەلەسٸ قارالدى. وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار تۋرالى ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ باقىت سۇلتانوۆ باياندادى, دەپ حابارلايدى primeminister.kz سايتى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ق. توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ارنالعان جولداۋىندا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ماڭىزدى اسپەكتٸلەرٸنٸڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستانداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ سانى 18,7 ملن ادامدى قۇرايدى, ولار كٷن سايىن 6 ملن اسا تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸ ساتىپ الۋ ترانزاكتسييالارىن (كاسسالىق-باقىلاۋ اپپاراتى كٶمەگٸمەن بٶلشەك ساۋداداعى وپەراتسييالار سانى) جٷزەگە اسىرادى.
بيىل قازاقستاندىق تۇتىنۋشىلار بٶلشەك ساۋدا جەلٸسٸ ارقىلى 6,8 ترلن تەڭگەگە تاۋار ساتىپ الىپ, 4 ترلن تەڭگەگە قىزمەتتەردٸ تۇتىنعان.
ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ب. سۇلتانوۆتىڭ ايتۋىنشا, ولاردىڭ ٸشٸندە ساۋدانىڭ نەگٸزگٸ ٷلەسٸ تاماق ٶنٸمدەرٸنە, دەرٸ-دەرمەكتەرگە, تۇرمىستىق زاتتارعا, جىلجىمالى جەنە جىلجىمايتىن مٷلٸك وپەراتسييالارىنا, دەمالىس قىزمەتتەرٸنە تيەسٸلٸ.
«تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ مەملەكەتتٸك جٷيەسٸنە 19 ورتالىق جەنە 17 جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگان كٸرەدٸ. تٸزٸلٸمگە سەيكەس, مەملەكەتتٸك ورگاندار كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور سۋبەكتٸلەرٸمەن بٸرگە جەكە تۇلعالارعا بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ۆەتەرينارييا, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق, بايلانىس جەنە ت.ب. سالالاردا بارلىعى 574 قىزمەت كٶرسەتەدٸ. بۇل رەتتە, جٷيەنٸڭ بٸردە-بٸر قاتىسۋشىسى تۇتىنۋشىنىڭ مٷددەسٸنە تولىق كٶڭٸل اۋدارمايدى. سوندىقتان, تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸ, بۇرمالانعان ستاتيستيكا جەنە «قايتالاناتىن قاتەلەرمەن جۇمىس ٸستەۋگە» دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ جوقتىعى بايقالادى», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
ستاتيستيكا تۇتىنۋشىلاردىڭ قاناعاتتانباۋى ٷنەمٸ جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. تۇتىنۋشىلاردى مازالايتىن سۇراقتار جالپى جىلدان-جىلعا قايتالانىپ وتىرادى, ولار, ەسٸرەسە, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, بٶلشەك ساۋدا, مەديتسينالىق قىزمەتتەر جەنە كٶلٸك سالالارىندا.
«بيىل تەك تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتٸنە 8 مىڭعا جۋىق ازامات شاعىمداندى, ال مەملەكەتتٸك ورگاندار بويىنشا تولىق ستاتيستيكا جىل سوڭىندا جاسالادى. بٷگٸندە ٶتٸنٸشتەردٸ جيناقتاۋ مەن تالداۋ «قولمەن باسقارۋ» رەجيمٸندە جٷرگٸزٸلەتٸنٸن جەنە مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىن باعالايتىن, سونداي-اق تولىق كٶرٸنٸستٸ قالىپتاستىراتىن اۆتوماتتاندىرۋ مەن جەتكٸلٸكتٸ ماعلۇمات جوق», — دەدٸ ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ.
اتالعان بٸرقاتار مەسەلەلەر اعىمداعى جىلدىڭ شٸلدەسٸندە «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ەنگٸزٸلگەن تٷزەتۋلەر ارقىلى شەشٸلەتٸن بولادى. زاڭدى ەزٸرلەۋ بارىسىندا مينيسترلٸك الدىڭعى قاتارلى حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ زەرتتەدٸ. ونىڭ تۇجىرىمدامالىق نەگٸزٸنە ەىدۇ ەلدەرٸ تيٸمدٸ پايدالاناتىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ينستيتۋتىنىڭ ارالاس مودەلٸ الىندى. مىسالى, گەرمانييا, اۆسترييا, جاپونييا جەنە ليتۆادا مەملەكەت «اقىلدى» باسقارۋدى جٷرگٸزەدٸ, ال بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتٸرۋمەن سوتقا دەيٸنگٸ رەتتەۋ ينستيتۋتتارى اينالىسادى. سونداي-اق, گەرمانييا, رەسەي جەنە ليتۆادا ۆەدومستۆوارالىق كەڭەستەر قىزمەت اتقارادى, وندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ پروبلەمالى مەسەلەلەرٸ تالقىلانادى.
ب. سۇلتانوۆ اتاپ ٶتكەندەي, شاعىمداردى قاراستىرۋدىڭ ٷش ساتىلى جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ.
بٸرٸنشٸ دەڭگەيدە ساتۋشى تۇتىنۋشىنىڭ تالابىن «قازٸر جەنە وسىندا» قاعيداتى بويىنشا جەكە ٶزٸ قاراۋعا مٸندەتتٸ. سونداي-اق, ٶزارا كەلٸسٸم بويىنشا ەكٸ جاققا داۋلاردى سوتقا دەيٸنگٸ رەتتەۋ سۋبەكتٸلەرٸنە جٷگٸنۋ مٷمكٸندٸگٸ بەرٸلگەن.
تۇتىنۋشىعا ەكٸنشٸ دەڭگەيدٸ ٶتۋ مٸندەتتٸ تالاپ ەمەس, شاعىمدى ۋەكٸلەتتٸ ورگانعا جٸبەرۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى شەشٸمدٸ ونىڭ ٶزٸ قابىلدايدى. سوڭعى دەڭگەيدە تۇتىنۋشىنىڭ سوتقا جٷگٸنۋٸ كٶزدەلگەن.
«بٸزدٸڭ ورتاق مٸندەتٸمٸز – ساتۋشى مەن قىزمەت كٶرسەتۋشٸنٸڭ داۋلاردى بولدىرماۋعا, ال ولار تۋىنداعان كەزدە بٸرٸنشٸ دەڭگەيدە شەشۋگە مٷددەلٸ بولاتىن جاعدايلاردى جاساۋ», — دەدٸ ب. سۇلتانوۆ.
سوت جٷيەسٸ وسى باعىتتاعى پروبلەمالارعا تۇتىنۋشىلىق كٶزقاراسپەن قاراپ, داۋلاردى تەز ارادا شەشۋگە مٷددەلٸ بولۋى كەرەك.
سونىمەن بٸرگە, زاڭ نورمالارى ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋشىلىق قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلماۋىنا قوعامدىق باقىلاۋدى كٷشەيتەدٸ.
قازٸرگٸ كەزدە ەلٸمٸزدە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا 65 قوعامدىق ۇيىم جۇمىس ٸستەيدٸ.
مينيسترلٸك ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن بٸرلەسٸپ ولاردى ٸرٸلەندٸرۋ جەنە سالالىق نەگٸزدە نىعايتۋ پرينتسيپٸ بويىنشا جۇمىس ٸستەيتٸن بولادى. بۇل قوعامدىق سەكتورعا سالالىق مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن تولىققاندى ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جالپى, بۇل تۇتىنۋشىلاردىڭ مەدەنيەتٸن جەنە تۇتىناتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇدان باسقا, زاڭدا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق كەڭەس قۇرۋ كٶزدەلگەن. ونىڭ وتىرىستارىندا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىس نەتيجەلەرٸ تالقىلانىپ, كەمشٸلٸكتەر انىقتالىپ, تيٸستٸ شەشٸمدەر قابىلدانادى.
وسى كەڭەستٸڭ قۇرامى مەن ەرەجەسٸ ٷكٸمەتتٸڭ قاراۋىندا.
سونداي-اق, مينيسترلٸك تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ساراپتامالىق باياندامانى جىل سايىن ٷكٸمەتكە ۇسىناتىن بولادى.
قۇرىلىپ جاتقان بٸرىڭعاي اقپاراتتىق جٷيە ارقىلى جينالاتىن مەلٸمەتتەر اتالعان پروبلەمالاردى جەدەل جەنە ساپالى تٷردە شەشەتٸن جۇمىستىڭ نەگٸزٸن قۇرايتىن بولادى.
بۇل جٷيە تۇتىنۋشىلاردى, بيزنەستٸ, مەملەكەتتٸك ورگانداردى بٸرتۇتاس ەكوجٷيەگە بايلانىستىرادى جەنە سالالار بٶلٸنٸسٸندە, داۋدىڭ مەنٸ مەن قاراۋ سۋبەكتٸلەرٸ بويىنشا شاعىمداردى قۇرىلىمداستىرىپ, قاداعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مامانداندىرىلعان ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار دا جٷيەنٸڭ تولىققاندى قاتىسۋشىلارى مەن بەنەفيتسيارلارىنا اينالادى.
اقپاراتتىق جٷيەنٸ پيلوتتىق تەستٸلەۋ نۇر-سۇلتان قالاسىندا كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ ەرٸكتٸ تٷردە قاتىسۋىمەن اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىنا جوسپارلانعان.
«سونىمەن بٸرگە, بٸز قازاقستانداعى تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٷيەسٸن تٷبەگەيلٸ جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرەتٸن بٸرقاتار جاڭا باستامالاردى ۇسىنامىز. بٸرٸنشٸدەن, تۇتىنۋشىلاردىڭ بارلىق قوعامدىق ۇيىمدارىن بٸرٸكتٸرەتٸن, ٶڭٸرلەردە كەڭ تارالعان ٶكٸلدٸكتەرٸ بار ۇلتتىق تۇتىنۋشىلار قاۋىمداستىعىن قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ», — دەدٸ ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ.
ەكٸنشٸدەن, ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ نەگٸزٸندە ومبۋدسمەن ينستيتۋتىن قۇرۋ.
ٷشٸنشٸدەن, نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ ەزٸرلەۋ كەزٸندە تۇتىنۋشىلاردىڭ مٷددەلەرٸنە قاتىستى رەتتەۋشٸلٸك ەسەردٸ تالداۋ جەنە ۋەكٸلەتتٸ ورگانمەن كەلٸسۋ مٸندەتتٸلٸگٸن ەنگٸزۋ.
تٶرتٸنشٸدەن, تۇتىنۋشىلار قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى قوعامدىق بٸرلەستٸكتەردٸ مينيسترلٸكتەر مەن ەكٸمدٸكتەر جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتٸك-كەڭەسشٸ ورگانداردىڭ قۇرامىنا قوسۋ.
بەسٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ, سونداي-اق كۆازيمەملەكەتتٸك ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرٸن باعالاۋ كٶرسەتكٸشتەرٸنە (KPI) تۇتىنۋشىلار تاراپىنان قاناعاتتانۋ مەن ولاردىڭ جۇمىستارىنا سەنٸم دەڭگەيٸن ەنگٸزۋ.
التىنشىدان, تۇتىنۋشىلاردىڭ مٷددەلەرٸ مەن قۇقىقتارىن تولىعىمەن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتٸك جەنە جەكە ۇيىمدار ٷشٸن ەرٸكتٸ ٸسكەرلٸك ەرەجەلەر مەن ٷلگٸلٸك كەلٸسٸمشارتتارعا نورمالاردى قابىلداۋ.
جەتٸنشٸدەن, تۇتىنۋشىلار مەن كەسٸپكەرلەر ٷشٸن تۇتىنۋشىلار قۇقىعىن قورعاۋ قۇرالدارى تۋرالى تەگٸن ونلاين دەرٸستەر كۋرستارىن ٶتكٸزۋ. ٶز كەزەگٸندە قر جوعارعى سوتى جانىنداعى سوتتاردىڭ قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋ دەپارتامەنتٸ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى اسلان تٷكيەۆ جوعارعى سوتتىڭ سوڭعى زاڭنامالىق ٶزگەرٸستەردٸ ەزٸرلەۋگە قاتىسقانىن حابارلادى.
«بٸز تۇتىنۋشىعا سوتقا جٷگٸنبەي-اق كەلتٸرٸلگەن مورالدىق زيياننىڭ ٶتەماقىسىن تٶلەۋ مٷمكٸندٸگٸن وڭ باعالايمىز, جالپى العاندا, سوت جٷيەسٸ تۇتىنۋشىلىق داۋدى رەتتەۋدٸڭ جاڭا تەرتٸبٸنە سەيكەس جۇمىس ٸستەۋگە دايىن», — دەدٸ ا. تٷكيەۆ.
اعىمداعى جىلدىڭ سەگٸز ايىنىڭ ٸشٸندە سوتتارعا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى 677 تالاپارىز كەلٸپ تٷستٸ. ونىڭ 385-ٸ قارالىپ, 306-سى تالاپكەردٸڭ پايداسىنا قاناعاتتاندىرىلدى. ونىڭ ٸشٸندە 94 ٶتٸنٸش بويىنشا بٸتٸمگەرشٸلٸك كەلٸسٸمدەر جاسالدى.
«بۇل جاقسى كٶرسەتكٸشتەر, بٸراق ولقىلىقتار دا بولدى. پوزيتسييامىزدى ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن بٸز وسى اپتادا جوعارعى سوت باسشىلىعىنىڭ, مينيسترلٸكتٸڭ جەنە مٷددەلٸ تاراپتاردىڭ قاتىسۋىمەن كەزدەسۋدٸ جوسپارلادىق. بۇدان باسقا, جوعارعى سوت جٷيەلٸ بۇزۋشىلىقتار بويىنشا تۇتىنۋشىنىڭ بەلگٸسٸز شەڭبەرٸنٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ پراكتيكاسىن قولدايدى. جوعارعى سوتتا ۇجىمدىق سوت ٸسٸ دەپ اتالاتىن تەجٸريبە جەتكٸلٸكتٸ زاڭنامالىق رەتتەۋ بولماسا دا, دامىتىلىپ, وعان قولداۋ جاسالاتىن بولادى», — دەدٸ ا. تٷكيەۆ.
«اتامەكەن» ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ باسقارما تٶراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ «اتامەكەن» ۇكپ حالىقتىڭ تۇتىنۋ مەدەنيەتٸن, ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ مەسەلەلەرٸنە باسا نازار اۋدارۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىن, بۇل ٶندٸرۋشٸلەردٸ ىنتالاندىراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«جٷيەلٸ جەنە كٷندەلٸكتٸ تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, تۇتىنۋشىلاردى ولاردىڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ تۋرالى حاباردار ەتۋ قاجەت. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن ٸسكە اسىرۋدىڭ قاراپايىم الگوريتمدەرٸ جەنە ۋەكٸلەتتٸ ورگاننىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ ارقىلى بيزنەس, تۇتىنۋشىلار جەنە مەملەكەتتٸك ورگان اراسىنداعى كوممۋنيكاتسييالاردىڭ تيٸمدٸ ارناسى قاجەت. سونداي-اق كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىمدار جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن بۇزۋ سالاسىندا جەدەلدەتٸلگەن سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋ ينستيتۋتىن ەنگٸزۋ قاجەت», — دەدٸ ا. مىرزاحمەتوۆ.
تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كواليتسيياسىنىڭ تٶراعاسى مۇرات ەبەنوۆ 2020 جىلعى 25 ماۋسىمدا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى» زاڭ بٸرقاتار مەسەلەلەردٸ شەشۋگە, سونىڭ ٸشٸندە قوعامدىق بٸرلەستٸكتەر فۋنكتسييالارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە بيزنەستٸڭ ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋڭ سيياقتى مەسەلەلەرگە ناقتىلىق ەنگٸزٸلدٸ.
«ەڭ باستىسى — مەملەكەت بۇل مەسەلەلەردٸ باقىلاۋعا الدى جەنە ولاردى قوعامدىق ۇيىمدارمەن بٸرلەسٸپ شەشۋگە دايىن. بۇرىن بۇل مەسەلەلەر مۇنداي دەڭگەيدە قاراستىرىلماعان. جاقىن ارادا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ساپالى قورعالادى دەپ ەسەپتەيمٸز», — دەدٸ م. ەبەنوۆ.
