قازاقستاندا قانت ديابەتٸمەن اۋىراتىندار سانى كٶبەيگەن

فوتو: medbalance.org.il

قازاقستاندا كەيٸنگٸ 15 جىلدا قانت ديابەتٸنە شالدىعۋ كٶرسەتكٸشٸ 3,5 ەسە ٶستٸ. ەسٸرەسە كوروناۆيرۋس ەپيدەميياسىنان كەيٸن ناۋقاستاردىڭ سانى ارتقان. ەندوكرينولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, اۋرۋ تٸپتٸ جاسارىپ كەلەدٸ. دەرٸگەرلەر ونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋ ٶتە ماڭىزدى ەكەنٸن ايتادى, - دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" newsroom.mnu.kz-كە سٸلتەمە جاساپ.

حالىقارالىق قانت ديابەتٸ فەدەراتسيياسىنىڭ مەلٸمەتٸنشە, ەلەمدە شامامەن 537 ملن ادامدا قانت ديابەتٸ بار. بۇل كٶرسەتكٸش 2030 جىلعا قاراي 643 ملن-عا كٶتەرٸلسە, 2045 جىلعا قاراي 783 ملن-عا جەتەدٸ دەپ بولجانىپ وتىر. ال ەلٸ انىقتالماعان ديابەتپەن اۋىرىپ جٷرگەندەر سانى – 240 ملن-عا جۋىق ادام.

قانت ديابەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ سيمپتومدارىنا شٶلدٸڭ قانباۋى, كٸشٸ دەرەتتٸڭ جيٸلەۋٸ, كٶزدٸڭ بۇلىڭعىرلانۋى, شارشاۋ, سالماقتىڭ تٷسۋٸ مەن كٶبەيۋٸ جاتادى. ۋاقىت ٶتە كەلە سۋسامىر جٷرەكتٸڭ, كٶزدٸڭ, بٷيرەكتٸڭ, سونداي-اق جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ زاقىمدالۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن.

“تەز شارشاپ, قاتتى شٶلدەي بەردٸم. تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيٸن سۋ ٸشسەم دە, شٶلٸم قانبايتىن. سوسىن جٷيكەم اۋىرعان سايىن تاماقتى كٶپ ٸشە بەرەتٸنمٸن”, – دەيدٸ الماتىلىق ەرلان نۇرجانوۆ.

51 جاستاعى نۇرجانوۆ قانت ديابەتٸمەن اۋىرىپ جٷرگەنٸنە 20 جىل بولعانىن ايتادى. ونىڭ سٶزٸنشە, اۋرۋ تۇقىم قۋالايدى.

“بٸزدٸڭ ٷيدە 10 بالا [بار]. ونىڭ بەسەۋٸ قانت ديابەتٸنە شالدىققان. ٶكٸنٸشكە قاراي, اۋرۋدىڭ اسقىنۋىنا بايلانىستى ٷشەۋٸ قايتىس بولدى. ەندوكرينولوگ وتباسىدا ٷشتەن ارتىق ادامدا ديابەت بار بولسا, ول گەنەتيكالىق فاكتور بولاتىنىن ايتقان. ەكەمٸز ەرتە قايتىس بولدى. انامىز ايتقانداي, ول كٸسٸ سۋدى ٶتە كٶپ ٸشكەن ەكەن. سوندىقتان ديابەت ەكەمٸزدەن بەرٸلدٸ دەپ ويلايمىز”, – دەدٸ ول.

استانا قالاسى №1 كٶپبەيٸندٸ قالالىق اۋرۋحانادا ەندوكرينولوگ بولىپ جۇمىس ٸستەيتٸن جانار قاميتبەكوۆانىڭ سٶزٸنشە, ديابەت 4 تٷرگە بٶلٸنەدٸ.

“سۋسامىردىڭ بٸرٸنشٸ تٷرٸمەن ەدەتتە 0 جاستان 35-40 جاسقا دەيٸنگٸ ينسۋلينگە تەۋەلدٸ ادامدار اۋىرادى. ەكٸنشٸ تٷرٸمەن اۋىراتىن ادامدار ينسۋلينگە تەۋەلدٸ بولمايدى, ولار دەرٸ-دەرمەك ٸشۋ ارقىلى ەمدەلەدٸ. سۋسامىردىڭ ٷشٸنشٸ تٷرٸ گيبريدتٸ, ياعني بٸرٸنشٸ تٷر مەن ەكٸنشٸ تٷردٸڭ ارالاسۋىنان پايدا بولادى. ديابەتتٸڭ سوڭعى تٶرتٸنشٸ تٷرٸ گەستاتسيوندى دەپ اتالادى جەنە ول جٷكتٸلٸك كەزٸندە داميدى”, – دەدٸ دەرٸگەر.

نۇرجانوۆ سۋسامىردىڭ ەكٸنشٸ تٷرٸمەن اۋىرادى. بىلتىر شٸلدە ايىندا ىستامبۇلدا اۋرۋعا قارسى وتا جاساتتى. وتاعا دەيٸن قانداعى قانت دەڭگەيٸ 27 بولسا, وتادان كەيٸن 7-گە تٷسكەن. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ جاعدايى جاقسى.

دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, ەلدە 439 327 ەرەسەك ادام مەن 5132 بالا قانت ديابەتٸنە شالدىققان. سۋسامىر ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار اۋرۋلار ساناتىنا جاتادى جەنە تمككك (تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ كەپٸلدەندٸرٸلگەن كٶلەمٸ) مەن مەمس  (مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ) جٷيەسٸ ارقىلى قارجىلاندىرىلادى. ياعني, دياگنوز قويىلعان بارلىق پاتسيەنت تولىق كٶلەمدە تەگٸن ەمدەلە الادى. 

ەندوكرينولوگ-ديەتولوگ لەززات جانۇزاقوۆا قازاقستاندا سۋسامىرمەن اۋىرۋ سوڭعى 15 جىل ٸشٸندە 3,5 ەسە ٶستٸ دەيدٸ.

“ەسٸرەسە, كوروناۆيرۋس ەپيدەميياسىنان كەيٸن, 2021-2022 جىلدارى جاعداي ۋشىعىپ كەتتٸ. كٶبٸنەسە ٷلكەن ادامدار اۋىردى, بٸراق بالالار دا قالىسپادى. 2021-2022 جىلدارى 382 مىڭ ادام اۋىردى. ونىڭ ٸشٸندە 30 مىڭعا جۋىعى بٸرٸنشٸ تيپتٸلەر, 352 مىڭى ەكٸنشٸ تيپتٸلەر بولدى”, – دەدٸ دەرٸگەر.

سونىمەن قاتار, لەززات جانۇزاقوۆا اۋرۋدىڭ جاسارىپ جاتقانىن قوسا ايتتى.

“اۋرۋ شىن مەنٸندە جاسارىپ كەلە جاتىر. ونىڭ جاسارۋى كٶپ جاعدايدا بالالاردىڭ جەپ جٷرگەن فاست-فۋد تاعامدارىنا بايلانىستى. مىسالى, گازدالعان سۋسىندار, ەنەرگەتيكتەردٸڭ قۇرامىندا قانت كٶپ مٶلشەردە بولادى. ولاردىڭ بەرٸ ديابەتتٸڭ پايدا بولۋىنا ەسەر ەتەدٸ”, – دەدٸ ول.

استانا قالاسى №1 كٶپبەيٸندٸ قالالىق اۋرۋحانا ەندوكرينولوگى جانار قاميتبەكوۆا دا بۇل تۇجىرىممەن كەلٸسەدٸ.

“قانت ديابەتٸمەن اۋىرۋ كٶرسەتكٸشٸ ٶسٸپ جاتىر. ەسٸرەسە كوروناۆيرۋستان كەيٸن كٶبەيٸپ كەتتٸ. 2023 جىلعى ستاتيستيكا بويىنشا, استانا قالاسىندا ديسپانسەرلٸك ەسەپتە 35 مىڭ ناۋقاس بولدى. ونىڭ 2 مىڭى – بالالار. جىل سايىن  2300 ناۋقاس تەكسەرٸستەن ٶتەدٸ. ولاردىڭ 70 پايىزى ەكٸنشٸ تيپ ديابەتٸمەن اۋىرسا, قالعان 30 پايىزىندا – ديابەتتٸڭ بٸرٸنشٸ تٷرٸ”, – دەيدٸ قاميتبەكوۆا.

دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگٸنشە, قانت ديابەتٸنٸڭ سيمپتومدارى كەنەتتەن پايدا بولا الادى. ەسٸرەسە 2-تيپتٸ قانت ديابەتٸنٸڭ بەلگٸلەرٸ جەڭٸل ٶتٸپ, ولاردىڭ ناقتى انىقتالعانىنا دەيٸن بٸرنەشە جىل قاجەت بولۋى مٷمكٸن. ۋاقىت ٶتە كەلە اۋرۋ جٷرەككە, كٶزگە, بٷيرەككە, سونداي-اق جٷيكە جٷيەسٸنە زاقىم كەلتٸرۋٸ ىقتيمال.

59 جاستاعى استانا قالاسىنىڭ تۇرعىنى سۆەتلانا جاناتايقىزى دا سۋسامىردىڭ ەكٸنشٸ تٷرٸمەن اۋىرادى. ول 2002 جىلدان بەرٸ اۋرۋمەن كٷرەسٸپ كەلەدٸ.

“سول جىلى 40 كٷن بويى تاماق ٸشپەگەنٸمنەن پايدا بولدى دەپ ويلايمىن. قاتتى شٶلدەي بەرگەن سوڭ ەمحاناعا باردىم. سول كەزدە دياگنوز قويدى. قازٸر ەلٸ دە دەنساۋلىعىمدا پروبلەمالار بار. قول-اياعىم ۇييدى, دەرٸ ٸشەمٸن. ديەتا ۇستانامىن”, – دەپ ويىن بٶلٸستٸ ول.

قازٸر سۆەتلانا تەۋلٸگٸنە 4 ۋاقىت ينسۋلين قابىلدايدى.

“دەرٸلەر قانت دەڭگەيٸن جاقسى ساقتاپ تۇرسا دا, باسقا جاعىنان كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتىر. قان قىسىمىم تٶمەندەپ, بۇلشىق ەتتەرٸم اۋىرىپ, جيٸ قۇسقىم كەلٸپ جٷر. سوندىقتان ەزٸرگە ٸشۋدٸ دوعارۋعا شەشٸم قابىلدادىم. ارى قاراي نە بولاتىنىن ەندٸ كٶرەرمٸز”, – دەدٸ جاناتايقىزى.

ديابەتتٸڭ كٶبەيۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ رەتٸندە لەززات جانۇزاقوۆا تٷرلٸ ۆيرۋستىڭ ەسەرٸنەن يممۋنيتەتتٸڭ تٶمەندەۋٸ مەن سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانباۋدى اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق ٷلكەن كٸسٸلەردە ديابەت اعزادا تٷرلٸ ۆيتاميندەردٸڭ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن تۋىندايتىنىن ايتتى.

“قازٸر ەمحانالاردا مەمس ارقىلى تەگٸن ەمدەلۋگە بولادى. مەديتسينالىق ەسەپكە تۇرعان ناۋقاستارعا تەگٸن دەرٸلەر بەرٸلەدٸ. بۇرىن تەك بٸر تٷرٸن بەرسە, قازٸر بٸرنەشە تٷرٸ بەرٸلەدٸ. بٸراق بۇل دەرٸلەر كەيدە جەتپەي قالىپ جاتادى. بٸرٸنشٸ تيپپەن اۋىرىپ جٷرگەن 18 جاسقا دەيٸنگٸ بالالارعا 2012-2013 جىلداردان بەرٸ پومپا اپپاراتى تەگٸن بەرٸلەدٸ. بۇل ٶتە قىمبات اپپارات, سوندىقتان ونى الۋ ٷشٸن مەديتسينالىق ەسەپتە تۇرۋ قاجەت”, – دەدٸ ەندوكرينولوگ-ديەتولوگ.

جانار قاميتبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, پومپا اپپاراتىن استانا قالاسىندا 1,5 مىڭ بالا قولدانادى.

سونىمەن قاتار, ديابەتتٸڭ پايدا بولۋىنا ۆيرۋستاردىڭ مۋتاتسيياسى دا ەسەر ەتەدٸ. ناقتىراق ايتقاندا, ۆيرۋستار ۇيقى بەزٸنٸڭ جاسۋشالارىن بۇزىپ, ديابەتكە الىپ كەلەدٸ. 

“اۋرۋدىڭ الدىن الۋ ادامنىڭ ٶزٸنە بايلانىستى. ەڭ الدىمەن سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋ كەرەك. سپورتپەن شۇعىلدانۋ كەرەك. ۆيتاميندەردٸ ۋاقتىلى ٸشۋ كەرەك. تٷنگٸ ۇيقى دۇرىس بولۋى كەرەك”, – دەدٸ ەندوكرينولوگ جانۇزاقوۆا.

ۇيقىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى ەندوكرينولوگتار بەكەر ايتپايدى. ٶيتكەنٸ شۆەتسييانىڭ ۋپسسالا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ زەرتتەۋشٸلەرٸ از ۇيىقتاۋدىڭ ديابەتكە ەكەپ سوعاتىنىن دەلەلدەدٸ. ولار بريتان بيوبانكٸندەگٸ دەرەكتەر بازاسىن پايدالانىپ, ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا زەرتتەۋٸن جارييالاعان. 

زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸنە سەيكەس, كٷنٸنە 3-5 ساعات ۇيىقتايتىن ادامنىڭ تەۋلٸگٸنە 7-8 ساعات ۇيىقتايتىن ادامعا قاراعاندا ديابەتتٸڭ ەكٸنشٸ تٷرٸنە شالدىعۋ قاۋپٸ 1,5 ەسە كٶپ ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولعان.