قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ ماعزۇم مىرزاعاليەۆ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى تۋرالى باياندادى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
ٶزٸنٸڭ باي ەرٸ بٸرەگەي تابيعاتىنىڭ ارقاسىندا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ قورى ايتارلىقتاي قۋاتتى. بۇل باعىتتا ەكسپورتتىق ەلەۋەتٸ دە جوعارى.
بالىق ٶنەركەسٸبٸ قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ تٷرلەرٸ — بالىق اۋلاۋ, بالىق ٶسٸرۋ جەنە قايتا ٶڭدەۋ.
ەلٸمٸزدٸڭ بالىق جەنە بالىق ٶنٸمدەرٸ نارىعىنىڭ جالپى كٶلەمٸ 2019 جىلى شامامەن 66 مىڭ توننانى قۇرادى.
ونىڭ قۇرىلىمى كەلەسٸدەي:
بالىق اۋلاۋ – 45 مىڭ توننا;
بالىق ٶسٸرۋ – 7,4 مىڭعا جۋىق توننا;
ەكسپورت – 30 مىڭ توننا;
يمپورت – 43,5 مىڭ توننا.
قازاقستان مۇحيت بالىقتارى مەن تەڭٸز ٶنٸمدەرٸن يمپورتتايدى. ولار: مايشاباق, سكۋمبرييا, كرەۆەتكا, ميدييا جەنە تاعى باسقالارى. يمپورت نورۆەگييا, رەسەي, يسلاندييا, قىتاي جەنە بالتىق جاعالاۋى ەلدەرٸنە تيەسٸلٸ.
ٶز كەزەگٸندە, قازاقستان جىل سايىن جاقىن جەنە الىس شەتەلدٸڭ 36 ەلٸنە شامامەن $60 ملن سوماسىنا 30 مىڭ توننا بالىق ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتايدى.
«نەگٸزٸنەن بٸز بالىق فيلەسٸن, كەپتٸرٸلگەن-ىستالعان ٶنٸمدەردٸ جەنە بالىقتىڭ توڭازىتىلعان ەتٸن ەكسپورتتايمىز. مىسالى, كٶكسەركە فيلەسٸ ەۋروپالىق وداق ەلدەرٸندە (گەرمانييا, نيدەرلاندى) قازاقستاندىق برەند بولىپ تابىلادى. ال كەپتٸرٸلگەن-ىستالعان ٶنٸمدەر رەسەي, ۋكراينا, ليتۆا, قىتاي جەنە باسقا ەلدەرگە ەكسپورتتالادى. بۇل رەتتە, بٸزدٸڭ قاسىمىزدا ەكسپورت ٷشٸن ايتارلىقتاي پوتەنتسيالدى نارىقتار بار», — دەدٸ م. مىرزاعاليەۆ.
قازاقستاندا جان باسىنا شاققاندا بالىقتى از تۇتىنادى. ايتالىق, دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ادام باسىنا شاققاندا جىلىنا 16 كەلٸدەن كەم ەمەس بالىق تۇتىنۋدى ۇسىنسا, قازاقستاندا بۇل كٶرسەتكٸش بٸر ادامعا 4 كەلٸدەن كەلەدٸ. ٶز كەزەگٸندە, كٶرشٸلەس رەسەيدە ادام باسىنا 23 كەلٸ, قىتايدا 45 كەلٸ بالىق تۇتىنىلادى. وسىلايشا, شەكارا ماڭىنداعى اۋدانداردى ەسكەرگەندە, بالىق ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتتىق پوتەنتسيالى 3 ملن توننادان اسىپ تٷسۋٸ مٷمكٸن.
بالىق اۋلاۋ
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا مىڭنان استام بالىق شارۋاشىلىعى سۋبەكتٸلەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. ولارعا 1646 بالىق شارۋاشىلىعى سۋ ايدىنى مەن ولاردىڭ ۋچاسكەلەرٸ بەكٸتٸلگەن. سالادا 11 مىڭنان استام ادام جۇمىس جاسايدى. 2019 جىلى 45 مىڭ توننا بالىق اۋلانعان.
نەگٸزگٸ بالىق اۋلاۋ اتىراۋ, الماتى, شىعىس قازاقستان جەنە قىزىلوردا وبلىستارىندا ٸسكە اسادى.
بالىق ٶسٸرۋ
بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنداعى ازىق-تٷلٸك جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى ۇيىمىنىڭ (فاو) مەلٸمەتٸ بويىنشا, اكۆاٶسٸرۋ سالاسى اقۋىز ٶنٸمدەرٸن ٶندٸرۋدە ەلەمدە ەڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان باعىت بولىپ تابىلادى.
مەسەلەن, ٶسٸرٸلەتٸن بالىقتىڭ ەلەمدٸك كٶلەمٸ 60 جىل بۇرىن نەبارى 1 ملن توننانى قۇراسا, بٷگٸندە بۇل كٶرسەتكٸش 82 ملن توننادان اسىپ تٷسەدٸ. بۇل رەتتە, سوڭعى 25 جىلدىڭ ٶزٸندە اكۆاٶسٸرۋ كٶلەمٸ 67 ملن تونناعا نەمەسە 450%-عا ٶستٸ. ال بالىق اۋلاۋ كٶلەمٸ, تۇراقتى دەڭگەيدە.
قازاقستاندا بالىق ٶسٸرۋ سالاسىنىڭ پوتەنتسيالى ٶتە جوعارى. سوڭعى 7 جىلدا ٶسٸرٸلگەن بالىق كٶلەمٸ 9 ەسە, ياعني 800 توننادان 7,4 تونناعا دەيٸن ٶستٸ. ەلٸمٸزدە وسى شارۋاشىلىقپەن 180 بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعى اينالىسادى, وندا مىڭنان استام ادام (1126) جۇمىس ٸستەيدٸ. م. مىرزاعاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, بۇل جەتكٸلٸكسٸز.
«جاساندى بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىقتارى بۇدان دا كٶپ بولۋى كەرەك. دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ۇسىنعان جان باسىنا شاققاندا 16 كەلٸ بالىق تۇتىنۋ نورماسىنا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن شامامەن 300 مىڭ توننا بالىق ٶسٸرۋ قاجەت», — دەدٸ ول.
بالىقتى جاساندى ٶسٸرۋ بويىنشا تٷركٸستان وبلىسى كٶشباسشى بولىپ تابىلادى, ونىڭ كٶلەمٸ 5 مىڭ توننا (68,7%). ال الماتى وبلىسىندا شامامەن 1000 توننا (12,8%), سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا 380 توننا جەنە شىعىس قازاقستان وبلىسىندا شامامەن 300 توننا بالىق ٶسٸرٸلەدٸ.
اعىمداعى جىلدىڭ اقپان ايىندا اتىراۋ قالاسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە ٶتكەن كٶشپەلٸ جيىندا پرەمەر-مينيستر ا. مامين سالانىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن نەگٸزگٸ بارەرلەردٸ انىقتاۋعا باعىتتالعان بٸرقاتار تاپسىرما بەردٸ. قر ەگترم وسى تاپسىرمانى ورىنداۋ ٷشٸن بيزنەسپەن بٸرگە تالداۋ جٷرگٸزٸپ, 3 باستى مەسەلەنٸ انىقتادى. ولار — سۋ قويمالارىن بالىق اۋلاۋدان بالىق ٶسٸرۋگە بەيٸمدەۋ, زاڭناماعا قاجەتتٸ ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ, مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن ارتتىرۋ.
بٸرٸنشٸ. ەلٸمٸزدەگٸ سۋ قويمالارىن زەرتتەۋ نەتيجەسٸندە اراسىندا پوتەنتسيالى جوعارى دەگەن سۋ قويمالارى انىقتالدى. ٶتكٸزگەن زەرتەۋدٸڭ اياسىندا وسى جەرلەردە جىلىنا 600 مىڭ توننا بالىق ٶسٸرۋگە بولاتىنى بەلگٸلٸ بولدى. وسىنى نەگٸزگە الا وتىرا, بالىق ٶسٸرۋ ٶڭٸرلەرگە بٶلٸنٸپ, سحەماسى جاسالدى. مىسالى, تٷركٸستان وبلىسىنداعى شاردارا سۋ قويماسى كارپ جەنە بەكٸرە تۇقىمداس بالىق تٷرلەرٸن ٶسٸرۋ ٷشٸن قولايلى بولسا, شىعىس قازاقستانداعى ٶسكەمەن, بۇقتىرما سۋ قويمالارىندا فورەل, سيگ تۇقىمداس بالىقتاردى ٶسٸرۋگە بولادى. ال الماتى وبلىسىنداعى بارتوعاي جەنە قاپشاعاي سۋ قويمالارى مەن بالقاش كٶلٸ فورەل, كارپ بالىقتارىن, سولتٷستٸك قازاقستان, قوستاناي, اقمولا وبلىستارى سيگ جەنە كارپ تٷرلەرٸن ٶسٸرۋ ٷشٸن قولايلى. ٶز كەزەگٸندە, ماڭعىستاۋ وبلىسىندا لوسوس جەنە بەكٸرە بالىقتارىن, قىزىلوردا وبلىسىنداعى ارال تەڭٸزٸندە كارپ بالىقتارىن ٶسٸرۋگە بولادى.
سونىمەن بٸرگە, ٶڭٸرلەر ۋزۆ, ياعني تۇيىقتالعان سۋمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن تەحنولوگيياسىن پايدالانا وتىرىپ, توعان جەنە باسسەيندٸك شارۋاشىلىقتار سيياقتى بالىق ٶسٸرۋدٸڭ باسقا دا باعىتتارىن دامىتا الادى.
بالىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-ٶندٸرٸستٸك ورتالىعى بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىقتارىنىڭ تيپتٸك جوبالارىن ەزٸرلەدٸ. بۇل بيزنەسكە قارجىلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, قولايلى شارۋاشىلىق تيپٸن, ٶسٸرٸلەتٸن بالىق تٷرٸن تاڭداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ەكٸنشٸ. قر ەگترم قولدانىستاعى زاڭناماعا تالداۋ جاساپ, مىناداي باستى پروبلەمالاردى انىقتادى.
1. سۋ قورعاۋ بەلدەۋٸندە بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىقتارى مەن قۇرىلىستارىن سالۋعا تىيىم سالىنۋى.
2. بالىق ٶسٸرۋ كەزٸندە سۋدى تۇتىنۋ ٷشٸن ارتىق تٶلەم الىنۋى. بۇل جەردە, بالىق ٶسٸرۋشٸلەر الىنعان سۋدىڭ بارلىق كٶلەمٸ ٷشٸن تٶلەيدٸ, ال قايتارىلاتىن سۋدىڭ كٶلەمٸ ەسكەرٸلمەيدٸ. وسىلايشا, بۋلانۋ جەنە سٷزگٸلەۋ تٷرٸندەگٸ شىعىندار ٷشٸن عانا تٶلەم تٶلەۋدٸ ەسكەرۋ قاجەت.
3. جەرگٸلٸكتٸ ماڭىزى بار سۋ ايدىندارىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ بەرٸلمەگەن (49%).
4. توعاندار مەن بالىق ٶسٸرۋ باسسەيندەرٸنٸڭ قۇرىلىسىنا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ەزٸرلەۋ جەنە مەملەكەتتٸك ساراپتامادان ٶتۋ قاجەتتٸلٸگٸ.
5. اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى جەرلەرگە بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىقتارىن سالۋ كەزٸندە شىعىندى ٶتەۋ قاجەتتٸگٸ. بٷگٸندە تەك بالىق ٶسٸرەتٸن پيتومنيكتەر عانا شىعىندى ٶتەۋدەن بوساتىلعان.
مينيسترلٸك سالىق, سۋ, جەر كودەكستەرنە, سونداي-اق «جانۋارلار ەلەمٸن قورعاۋ, ٶسٸرۋ جەنە پايدالانۋ», «ارحيتەكتۋرا, قالا قۇرىلىسى جەنە قۇرىلىس جۇمىستارى تۋرالى» زاڭدارعا ٶزگەرٸستەر ەزٸرلەپ, ولاردى تيٸستٸ زاڭناماعا ەنگٸزدٸ. تٷزەتۋلەر مٷددەلٸ مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن كەلٸسٸلگەن جەنە كٷزدە پارلامەنتكە ەنگٸزٸلەتٸن بولادى.
م. مىرزاعاليەۆ اكۆاٶسٸرۋ سەتتٸ دامىعان بٸرقاتار ەلدەردە بالىقتى جاساندى ٶسٸرۋ سالاسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەيتٸن جەكە زاڭ بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سوندىقتان قر ەگترم «اكۆاٶسٸرۋ تۋرالى» زاڭدى ەزٸرلەۋ قاجەت دەپ سانايدى.
ٷشٸنشٸ. بالىق ٶسٸرۋدٸ دامىتۋعا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى جەتكٸلٸكسٸز بولىپ تۇر. بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى بالىق پيتومنيكتەرٸ مەن كٶل-تاۋارلى بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىقتارىنا ارنالعان جەم, تەحنيكا مەن جابدىقتارعا ارنالعان.
الايدا, كٶبٸنەسە ەكٸمدٸكتەر بالىق ٶسٸرۋدٸ سۋبسيدييالاۋ ٷشٸن قاراجاتتى قالدىق قاعيدات بويىنشا عانا بٶلٸپ وتىر, بالىق ٶسٸرۋدٸ باسىم باعىتقا سانامايدى.
«جٷرگٸزٸلگەن تالداۋعا سەيكەس, 2019 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بالىق ازىعىنا 407 ملن تەڭگە سۋبسيدييا بٶلٸندٸ. سۋبسيدييالاۋدىڭ جالپى كٶلەمٸنٸڭ سەكسەن 81,5% نەمەسە 33) مل. تەڭگەسٸ تٷركٸستان وبلىسىنا تيەسٸلٸ. جوعارىدا اتاپ ٶتكەنٸمدەي, بۇل ايماق بالىق ٶندٸرۋ بويىنشا كٶشباسشى بولىپ تۇر. باسقاشا ايتقاندا, بۇل بالىق سالاسىن دامىتۋدىڭ بٶلٸنەتٸن سۋبسيدييالاۋ كٶلەمٸنە تٸكەلەي تەۋەلدٸ ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. وسىعان وراي, بالىق ٶسٸرۋدٸ سۋبسيدييالاۋ ٷشٸن ٶڭٸرلەرگە ترانسفەرت كٶلەمٸن ۇلعايتۋدى سۇرايمىز», — دەدٸ مينيستر.
وسىعان بايلانىستى, قر ەگترم قولدانىستاعى مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىن قوسىمشا سۋبسيدييالاۋمەن كەڭەيتۋ مەسەلەسٸن پىسىقتادى.
بٸرٸنشٸ. سۋبسيدييالاۋدىڭ جاڭا تٷرلەرٸن ەنگٸزۋ مەسەلەسٸ. بۇل بالىق ٶسٸرۋ-بيولوگييالىق نەگٸزدەمەلەر قۇنىنىڭ 50% دەيٸنگٸ سۋبسيدييالار, بالىق شاباقتارى مەن باعالى بالىق تٷرلەرٸنٸڭ انالىق تابىندارىن ساتىپ الۋ جەنە ۇستاۋ شىعىندارى جەنە ت. ب.
ەكٸنشٸ. بۇل تور ٸشٸندە بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعىن, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ تۇيىق تسيكلٸ بار بالىق ٶسٸرۋ شارۋاشىلىعىن, سونداي-اق قايتا ٶڭدەۋ جٶنٸندەگٸ كەشەندەردٸ قۇرۋعا جەنە كەڭەيتۋگە جۇمسالعان شىعىنداردى ٶتەۋ.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ مەن وبلىس ەكٸمدٸكتەرٸ بۇل ۇسىنىستاردى قولدادى.
وسىلايشا, ەلٸمٸزدەگٸ سۋ رەسۋرستارىن ەسكەرە وتىرىپ, ٶسٸرٸلگەن بالىق كٶلەمٸن 600 مىڭ تونناعا دەيٸن ارتتىرۋعا, ەكسپورت كٶلەمٸن 10 ەسەگە ۇلعايتۋعا, شامامەن 500 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە جەكە ينۆەستيتسييالار تارتۋعا بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ەلەۋەتٸ جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن ايتا كەتۋ كەرەك.
بۇدان باسقا, بۇل شامامەن 10 مىڭ قوسىمشا جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جەنە حالىقتىڭ تابىسىن كٶبٸنە اۋىلدىق جەرلەردە ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
سٶز سوڭىندا م. مىرزاعاليەۆ پروبلەمالىق مەسەلەلەردٸ كەشەندٸ شەشۋ ٷشٸن مينيسترلٸك بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بويىنشا جٷيەلٸ جۇمىستى جالعاستىراتىنىن جەتكٸزدٸ.
