QR Premer-Ministri Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen ótken Úkimet otyrysynda ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministri Maǵzum Myrzaǵaliev balyq sharýashylyǵynyń damýy týraly baiandady, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Óziniń bai ári biregei tabiǵatynyń arqasynda bizdiń elimizdiń balyq sharýashylyǵynyń qory aitarlyqtai qýatty. Bul baǵytta eksporttyq áleýeti de joǵary.
Balyq ónerkásibi qyzmetiniń negizgi túrleri — balyq aýlaý, balyq ósirý jáne qaita óńdeý.
Elimizdiń balyq jáne balyq ónimderi naryǵynyń jalpy kólemi 2019 jyly shamamen 66 myń tonnany qurady.
Onyń qurylymy kelesidei:
balyq aýlaý – 45 myń tonna;
balyq ósirý – 7,4 myńǵa jýyq tonna;
eksport – 30 myń tonna;
import – 43,5 myń tonna.
Qazaqstan muhit balyqtary men teńiz ónimderin importtaidy. Olar: maishabaq, skýmbriia, krevetka, midiia jáne taǵy basqalary. Import Norvegiia, Resei, Islandiia, Qytai jáne Baltyq jaǵalaýy elderine tiesili.
Óz kezeginde, Qazaqstan jyl saiyn jaqyn jáne alys sheteldiń 36 eline shamamen $60 mln somasyna 30 myń tonna balyq ónimderin eksporttaidy.
«Negizinen biz balyq filesin, keptirilgen-ystalǵan ónimderdi jáne balyqtyń tońazytylǵan etin eksporttaimyz. Mysaly, kókserke filesi Eýropalyq Odaq elderinde (Germaniia, Niderlandy) qazaqstandyq brend bolyp tabylady. Al keptirilgen-ystalǵan ónimder Resei, Ýkraina, Litva, Qytai jáne basqa elderge eksporttalady. Bul rette, bizdiń qasymyzda eksport úshin aitarlyqtai potentsialdy naryqtar bar», — dedi M. Myrzaǵaliev.
Qazaqstanda jan basyna shaqqanda balyqty az tutynady. Aitalyq, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy adam basyna shaqqanda jylyna 16 keliden kem emes balyq tutynýdy usynsa, Qazaqstanda bul kórsetkish bir adamǵa 4 keliden keledi. Óz kezeginde, kórshiles Reseide adam basyna 23 keli, Qytaida 45 keli balyq tutynylady. Osylaisha, shekara mańyndaǵy aýdandardy eskergende, balyq ónimderiniń eksporttyq potentsialy 3 mln tonnadan asyp túsýi múmkin.
Balyq aýlaý
Búgingi tańda Qazaqstanda myńnan astam balyq sharýashylyǵy sýbektileri jumys isteidi. Olarǵa 1646 balyq sharýashylyǵy sý aidyny men olardyń ýchaskeleri bekitilgen. Salada 11 myńnan astam adam jumys jasaidy. 2019 jyly 45 myń tonna balyq aýlanǵan.
Negizgi balyq aýlaý Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynda iske asady.
Balyq ósirý
Birikken Ulttar Uiymyndaǵy Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uiymynyń (FAO) málimeti boiynsha, akvaósirý salasy aqýyz ónimderin óndirýde álemde eń qarqyndy damyp kele jatqan baǵyt bolyp tabylady.
Máselen, ósiriletin balyqtyń álemdik kólemi 60 jyl buryn nebary 1 mln tonnany qurasa, búginde bul kórsetkish 82 mln tonnadan asyp túsedi. Bul rette, sońǵy 25 jyldyń ózinde akvaósirý kólemi 67 mln tonnaǵa nemese 450%-ǵa ósti. Al balyq aýlaý kólemi, turaqty deńgeide.
Qazaqstanda balyq ósirý salasynyń potentsialy óte joǵary. Sońǵy 7 jylda ósirilgen balyq kólemi 9 ese, iaǵni 800 tonnadan 7,4 tonnaǵa deiin ósti. Elimizde osy sharýashylyqpen 180 balyq ósirý sharýashylyǵy ainalysady, onda myńnan astam adam (1126) jumys isteidi. M. Myrzaǵalievtiń aitýynsha, bul jetkiliksiz.
«Jasandy balyq ósirý sharýashylyqtary budan da kóp bolýy kerek. Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy usynǵan jan basyna shaqqanda 16 keli balyq tutyný normasyna qol jetkizý úshin shamamen 300 myń tonna balyq ósirý qajet», — dedi ol.
Balyqty jasandy ósirý boiynsha Túrkistan oblysy kóshbasshy bolyp tabylady, onyń kólemi 5 myń tonna (68,7%). Al Almaty oblysynda shamamen 1000 tonna (12,8%), Soltústik Qazaqstan oblysynda 380 tonna jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynda shamamen 300 tonna balyq ósiriledi.
Aǵymdaǵy jyldyń aqpan aiynda Atyraý qalasynda balyq sharýashylyǵyn damytý máseleleri jóninde ótken kóshpeli jiynda Premer-Ministr A. Mamin salanyń damýyna kedergi keltiretin negizgi barerlerdi anyqtaýǵa baǵyttalǵan birqatar tapsyrma berdi. QR EGTRM osy tapsyrmany oryndaý úshin biznespen birge taldaý júrgizip, 3 basty máseleni anyqtady. Olar — sý qoimalaryn balyq aýlaýdan balyq ósirýge beiimdeý, zańnamaǵa qajetti ózgerister engizý, memlekettik qoldaý sharalaryn arttyrý.
Birinshi. Elimizdegi sý qoimalaryn zertteý nátijesinde arasynda potentsialy joǵary degen sý qoimalary anyqtaldy. Ótkizgen zerteýdiń aiasynda osy jerlerde jylyna 600 myń tonna balyq ósirýge bolatyny belgili boldy. Osyny negizge ala otyra, balyq ósirý óńirlerge bólinip, shemasy jasaldy. Mysaly, Túrkistan oblysyndaǵy Shardara sý qoimasy karp jáne bekire tuqymdas balyq túrlerin ósirý úshin qolaily bolsa, Shyǵys Qazaqstandaǵy Óskemen, Buqtyrma sý qoimalarynda forel, sig tuqymdas balyqtardy ósirýge bolady. Al Almaty oblysyndaǵy Bartoǵai jáne Qapshaǵai sý qoimalary men Balqash kóli forel, karp balyqtaryn, Soltústik Qazaqstan, Qostanai, Aqmola oblystary sig jáne karp túrlerin ósirý úshin qolaily. Óz kezeginde, Mańǵystaý oblysynda losos jáne bekire balyqtaryn, Qyzylorda oblysyndaǵy Aral teńizinde karp balyqtaryn ósirýge bolady.
Sonymen birge, óńirler ÝZV, iaǵni tuiyqtalǵan sýmen qamtamasyz etilgen tehnologiiasyn paidalana otyryp, toǵan jáne basseindik sharýashylyqtar siiaqty balyq ósirýdiń basqa da baǵyttaryn damyta alady.
Balyq sharýashylyǵy ǵylymi-óndiristik ortalyǵy balyq ósirý sharýashylyqtarynyń tiptik jobalaryn ázirledi. Bul bizneske qarjylyq múmkindikterin eskere otyryp, qolaily sharýashylyq tipin, ósiriletin balyq túrin tańdaýǵa múmkindik beredi.
Ekinshi. QR EGTRM qoldanystaǵy zańnamaǵa taldaý jasap, mynadai basty problemalardy anyqtady.
1. Sý qorǵaý beldeýinde balyq ósirý sharýashylyqtary men qurylystaryn salýǵa tyiym salynýy.
2. Balyq ósirý kezinde sýdy tutyný úshin artyq tólem alynýy. Bul jerde, balyq ósirýshiler alynǵan sýdyń barlyq kólemi úshin tóleidi, al qaitarylatyn sýdyń kólemi eskerilmeidi. Osylaisha, býlaný jáne súzgileý túrindegi shyǵyndar úshin ǵana tólem tóleýdi eskerý qajet.
3. Jergilikti mańyzy bar sý aidyndarynyń kóp bóligi berilmegen (49%).
4. Toǵandar men balyq ósirý basseinderiniń qurylysyna jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý jáne memlekettik saraptamadan ótý qajettiligi.
5. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerge balyq ósirý sharýashylyqtaryn salý kezinde shyǵyndy óteý qajettigi. Búginde tek balyq ósiretin pitomnikter ǵana shyǵyndy óteýden bosatylǵan.
Ministrlik Salyq, Sý, Jer kodeksterne, sondai-aq «Janýarlar álemin qorǵaý, ósirý jáne paidalaný», «Arhitektýra, qala qurylysy jáne qurylys jumystary týraly» Zańdarǵa ózgerister ázirlep, olardy tiisti zańnamaǵa engizdi. Túzetýler múddeli memlekettik organdarmen kelisilgen jáne kúzde Parlamentke engiziletin bolady.
M. Myrzaǵaliev akvaósirý sátti damyǵan birqatar elderde balyqty jasandy ósirý salasyndaǵy qatynastardy retteitin jeke zań bar ekenin atap ótti. Sondyqtan QR EGTRM «Akvaósirý týraly» Zańdy ázirleý qajet dep sanaidy.
Úshinshi. Balyq ósirýdi damytýǵa memlekettik qoldaý sharalary jetkiliksiz bolyp tur. Búgingi tańda memlekettik qoldaý sharalary balyq pitomnikteri men kól-taýarly balyq ósirý sharýashylyqtaryna arnalǵan jem, tehnika men jabdyqtarǵa arnalǵan.
Alaida, kóbinese ákimdikter balyq ósirýdi sýbsidiialaý úshin qarajatty qaldyq qaǵidat boiynsha ǵana bólip otyr, balyq ósirýdi basym baǵytqa sanamaidy.
«Júrgizilgen taldaýǵa sáikes, 2019 jyldyń qorytyndysy boiynsha balyq azyǵyna 407 mln teńge sýbsidiia bólindi. Sýbsidiialaýdyń jalpy kóleminiń seksen 81,5% nemese 33) ml. teńgesi Túrkistan oblysyna tiesili. Joǵaryda atap ótkenimdei, bul aimaq balyq óndirý boiynsha kóshbasshy bolyp tur. Basqasha aitqanda, bul balyq salasyn damytýdyń bólinetin sýbsidiialaý kólemine tikelei táýeldi ekenin bildiredi. Osyǵan orai, balyq ósirýdi sýbsidiialaý úshin óńirlerge transfert kólemin ulǵaitýdy suraimyz», — dedi ministr.
Osyǵan bailanysty, QR EGTRM qoldanystaǵy memlekettik qoldaý sharalaryn qosymsha sýbsidiialaýmen keńeitý máselesin pysyqtady.
Birinshi. Sýbsidiialaýdyń jańa túrlerin engizý máselesi. Bul balyq ósirý-biologiialyq negizdemeler qunynyń 50% deiingi sýbsidiialar, balyq shabaqtary men baǵaly balyq túrleriniń analyq tabyndaryn satyp alý jáne ustaý shyǵyndary jáne t. b.
Ekinshi. Bul tor ishinde balyq ósirý sharýashylyǵyn, sýmen qamtamasyz etýdiń tuiyq tsikli bar balyq ósirý sharýashylyǵyn, sondai-aq qaita óńdeý jónindegi keshenderdi qurýǵa jáne keńeitýge jumsalǵan shyǵyndardy óteý.
Aýyl sharýashylyǵy ministrligi men oblys ákimdikteri bul usynystardy qoldady.
Osylaisha, elimizdegi sý resýrstaryn eskere otyryp, ósirilgen balyq kólemin 600 myń tonnaǵa deiin arttyrýǵa, eksport kólemin 10 esege ulǵaitýǵa, shamamen 500 mlrd teńge kóleminde jeke investitsiialar tartýǵa balyq sharýashylyǵynyń áleýeti jetkilikti ekenin aita ketý kerek.
Budan basqa, bul shamamen 10 myń qosymsha jumys ornyn qurýǵa jáne halyqtyń tabysyn kóbine aýyldyq jerlerde arttyrýǵa yqpal etedi.
Sóz sońynda M. Myrzaǵaliev problemalyq máselelerdi keshendi sheshý úshin ministrlik balyq sharýashylyǵyn damytý boiynsha júieli jumysty jalǵastyratynyn jetkizdi.
