مەجٸلٸستٸڭ جالپى وتىرىسىندا دەپۋتات امانعالي بەردالين قازاقستاننىڭ ۇن تارتۋ ٶنٸمٸ ەكسپورتى كٶلەمٸنٸڭ ارتتىرۋعا قاتىستى پٸكٸر بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«دەپۋتاتتار جٷرگٸزگەن تالداۋ بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇن ەكسپورتىنىڭ تٶمەندەۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ يمپورتتاۋشى ەلدەردٸڭ (ٶزبەكستان, تەجٸكستان, قىرعىزستان) تاريفتٸك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن جەنە قازاقستاندىق ۇننىڭ ەكەلٸنۋٸن تەجەۋ بويىنشا كەدەرگٸلەردٸ قولدانۋى بولىپ وتىرعانىن كٶرسەتتٸ. سونىمەن قاتار, بۇل ەلدەر قازاقستاندىق بيدايدى ساتىپ الۋعا كٶشٸپ, ٶزٸنٸڭ استىق ٶڭدەۋٸن دامىتا باستادى. مىسالى, 2012 جىلدان 2020 جىل ارالىعىندا ٶزبەكستانعا بيداي استىعىنىڭ ەكسپورتى 658 مىڭ توننادان 3 ملن تونناعا دەيٸن 4,5 ەسە, تەجٸكستانعا 218 مىڭ توننادان 1 ملن تونناعا دەيٸن 4,7 ەسە ٶستٸ. بۇل قازاقستاننان ٶزبەكستانعا ۇن ەكسپورتىنىڭ 342 مىڭ تونناعا دەيٸن 3,6 ەسەگە, ال تەجٸكستانعا 96 مىڭ تونناعا دەيٸن تٶمەندەۋٸنە نەگٸز بولدى. سالاداعى قازٸرگٸ جاعداي ەبدەن مٷمكٸن بولاتىن جايت ەدٸ», - دەدٸ ا. بەردالين ٷكٸمەت باسشىسى ەليحان سمايىلوۆتىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا.
ونىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ تاڭدا ۇندى ٶتكٸزۋدٸڭ نەگٸزگٸ نارىعى – اۋعانستان, وعان قازاقستاننان ۇن ەكسپورتىنىڭ ٷشتەن ەكٸسٸ نەمەسە 1 ملن 152 مىڭ توننا تيەسٸلٸ. سونىمەن قاتار, اۋعانستان قازاقستاننان استىق ساتىپ الىپ, ونى ٶزبەكستانعا ٶڭدەۋگە ەكەلٸپ, كەيٸننەن توللينگتٸك وپەراتسييالار اياسىندا اۋعانستانعا ۇندى قايتا ەكسپورتتايتىن جاعداي قالىپتاستى.
«بۇل رەتتە ٶز ۇن تارتۋ كەسٸپورىندارىن قولداۋ ٷشٸن ٶزبەكستان اۋعانستان «استىق بەرۋشٸلەرٸنە» كەدەندٸك باجدار مەن سالىقتار بويىنشا پرەفەرەنتسييالار بەرەدٸ جەنە قازاقستاندىق ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ ۇنىن ٶزبەكستان اۋماعى ارقىلى تەجٸكستان مەن اۋعانستان باعىتىندا تاسىمالداۋ كەزٸندە ترانزيتتٸك تاريفتٸ قولدانبايدى», - دەدٸ دەپۋتات.
جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, مىنا مەسەلەلەردٸ قاراستىرۋ سۇرالدى:
1) قازاقستاندىق ۇندى تاسىمالداۋ كەزٸندە (تەجٸكستان, ٶزبەكستان, قىرعىزستان) جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸممەن سالىستىرعاندا تەڭ ەمەس جاعدايلار بەلگٸلەگەن ٷشٸنشٸ ەلدەر ٶنٸمٸنٸڭ قازاقستان ارقىلى ترانزيتٸنە قاتىستى تاريفتٸك جەنە تاريفتٸك ەمەس رەتتەۋ شارالارىن قولدانۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ. مىسالى, رەسەيدەن ٶزبەكستانعا قازاقستان ارقىلى ترانزيت كەزٸندە «قازاقستان تەمٸر جولى» ۇك» اق قولداناتىن سٷرەككە (ورمانعا, اعاش ماتەريالدارىنا) جەنە مۇناي ٶنٸمدەرٸنە تٶمەندەتۋ كوەففيتسيەنتٸن الىپ تاستاۋ, سونداي-اق ەنگٸزٸلەتٸن «اگروەكسپرەسس» جوباسى اياسىندا جوعارى تاريفتەردٸ قولدانۋ;
2) ٸشكٸ نارىقتا استىق ساتۋدى ىنتالاندىرۋ, اتاپ ايتقاندا ديٸرمەن كەسٸپورىندارىنا بيداي ساتقان اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەردٸ سۋبسيدييالاۋ. سونىمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى شيكٸزاتىن ەكسپورتتاۋ كەزٸندە - 0%, ۇن ەكسپورتتاۋ كەزٸندە – 100% (قىتاي تەجٸريبەسٸ بويىنشا) ققس-تىڭ سارالانعانىن قايتارۋ ۇسىنىلادى. مۇنداي شارا قازاقستاندىق ۇن باعاسىنىڭ ايىرماسىن قىسقارتۋعا جەنە سونىمەن بٸرگە رەسەيدەن قازاقستانعا استىقتىڭ كٶلەڭكەلٸ يمپورتىمەن كٷرەسۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
3) قازاقستاننىڭ بارلىق ۇن تارتۋ كەسٸپورىندارىنىڭ مٷددەلەرٸن ەسەپكە الۋ ماقساتىندا ۇندى ەكسپورتتاۋ كەزٸندە كٶلٸك شىعىندارىن سۋبسيدييالاۋ قاعيدالارىن قايتا قاراۋ. قازٸرگٸ ورىن العان جاعدايدا شيكٸزاتتى قازاقستاننىڭ باتىس جەنە وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنٸڭ ۇن تارتۋ كەسٸپورىندارىنا دەيٸن جەتكٸزۋ ەسكەرٸلمەيدٸ, ولار تيٸسٸنشە تونناسىنا 7000-9000 تەڭگەنٸ قۇرايدى (ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترلٸگٸ).
4) ققس اسىپ كەتكەن سوماسىن قايتارۋدىڭ وڭايلاتىلعان تەرتٸبٸن ەنگٸزۋ جولىمەن ققس قايتارۋ سحەماسىن ٶزگەرتۋ. بٷگٸنگٸ تاڭدا كٶپ ساتىلى جٷيە بويىنشا جٷزەگە اسىرىلاتىن ەكسپورتتىق وپەراتسييالار كەزٸندە ققس قايتارۋعا بايلانىستى پروبلەما بار.
«كٶرسەتٸلگەن شارالار جيىنتىعىندا سالاداعى شيەلەنٸستٸ بولعىزباۋعا جەنە قازاقستاندىق ۇن تارتۋ ٶنٸمٸ ەكسپورتى كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ دەپ ويلايمىز. ۇن ٶندٸرٸسٸنٸڭ ارتۋى ونىڭ كەبەكتٸ قوسىمشا ٶنٸمنٸڭ, ياعني مال شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەم-شٶپتٸڭ كٶلەمٸندە ارتتىرادى», - دەدٸ دەپۋتات.
