كەشە ەلوردادا بىلتىر ٶز قىزمەتٸن باستاعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى قورىنىڭ جەتەكشٸ حالىقارالىق عىلىمي ورتالىقتارمەن بٸرلەسٸپ قۇرعان پٸكٸرسايىس الاڭى بولىپ تابىلاتىن استانا كلۋبىنىڭ ەكٸنشٸ وتىرىسى بولدى. وعان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, سٶز سٶيلەدٸ.
شەتەلدٸك 50-دەن استام جەتەكشٸ ساراپشىلاردىڭ, ساياسي جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ, عالىمداردىڭ, سونداي-اق, وتاندىق مامانداردىڭ باسىن قوسقان استانا كلۋبىنىڭ ەكٸنشٸ وتىرىسىندا تالايلاردى تولعاندىرىپ جٷرگەن حالىقارالىق جەنە ٶڭٸرلٸك ساياسي جەنە ەكونوميكالىق ٶزەكتٸ مەسەلەلەر تالقىعا تٷستٸ.
جيىندا سٶز العان قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلەمدٸك ساياسات پەن ەكونوميكانىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ تۇرعىسىندا پٸكٸر الماسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. ودان ەرٸ مەملەكەت باسشىسى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلىندا قازاقستاندا اتقارىلعان يگٸ ٸستەرگە كەڭٸنەن توقتالدى. ەلباسى ٶز سٶزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا كەزدەسكەن قيىندىقتاردى جەنە ولاردى ەڭسەرۋ ماقساتىندا جٷرگٸزٸلگەن يگٸ شارالاردى ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى رەسپۋبليكالاردىڭ ٸشٸندە كٶپتەگەن سالالار بويىنشا تابىستى جۇمىستار اتقارىپ, ەڭسەلٸ, ەلەۋەتتٸ, ەلەم ساناساتىن ەلگە اينالدى. سونداي-اق, پرەزيدەنت كٶپۇلتتى قازاقستانداعى بەرٸك ورناعان قوعامدىق كەلٸسٸم مەن تاتۋلىقتىڭ ارقاسىندا ەل تەۋەلسٸزدٸگٸ نىعايىپ, تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋعا قول جەتكٸزٸلگەنٸنە ەكپٸن بەردٸ.
– بٸر ايدان كەيٸن قازاقستان ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىن تويلايدى. بۇل مەرەيتويعا ەلٸمٸز بەلسەندٸ تٷردە دايىندالىپ جاتىر. قازاقستان العاش رەت ەلەم كارتاسىنا ەنگەن كەز بٸز ٷشٸن ٶتە قىمبات. تەۋەلسٸزدٸك – بٸزدٸڭ حالىق ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى جەتٸستٸك, – دەدٸ ەلباسى.
سونىمەن بٸرگە, پرەزيدەنت قازاقستاننىڭ 25 جىل كٶلەمٸندەگٸ قالىپتاسۋ جولىنا توقتالدى.
– بٸز بۇرىنعى كسرو-نىڭ قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبليكانىڭ قاتارىندا بولدىق. كٶپتەگەن اسپەكتٸلەر بويىنشا ناشار جاعدايدا تۇردىق. بٸزدە اقشا جەنە رەزەرۆ قورلارى بولمادى. بارلىق ٶنەركەسٸپ ورىندارى مەسكەۋدەگٸ ورتالىق ۆەدومستۆونىڭ قۇزىرىندا بولدى. قازاقستان ٶز ەلەۋەتٸنٸڭ 15 پايىزىن عانا باسقاردى. بٸز ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ, ەلەۋمەتتٸك دامۋ سالالارى بويىنشا ارتتا قالدىق. بٸز بارلىعىن جاڭادان باستادىق. بٸزدە قۋاتتى ساياسي جٸگەر بولدى, تەۋەلسٸزدٸگٸ بار گٷلدەنگەن ەل قۇرۋعا ۇمتىلدىق. وسى جىلدارى بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتتٸك. نەتيجەسٸندە, كٶپۇلتتى ەلٸمٸزدە ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن كونفەسسيياارالىق كەلٸسٸم ساقتالدى, – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
بۇدان بٶلەك, نۇرسۇلتان نازارباەۆ تيٸستٸ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى ساۋاتتى جٷرگٸزٸلگەنٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەل ەكونوميكاسىنا ٶز دەڭگەيٸندە شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا تارتىلىپ, ول قازاقستاننىڭ دامۋىنا ٷلكەن سەپتٸگٸن تيگٸزگەنٸن سٶز ەتتٸ.
– تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلى ٸشٸندە قازاقستان ەكونوميكاسىنا 260 ملرد دوللار كٶلەمٸندە تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا باعىتتالدى. ەكونوميكالىق ەلەۋەت پەن ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتى بٸرنەشە ەسە ٶستٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەلٸمٸزدٸڭ مۇناي, گاز قورلارى بويىنشا ەلەمدە 10-12-ورىندا تۇرعانىن, تەمٸر, تٷستٸ مەتالدار, بۇلاردان بٶلەك, باسقا دا قازبا بايلىقتار كٶپ ەكەنٸن ايتا كەلٸپ, ونى ۇقساتۋدىڭ, حالىق يگٸلٸگٸنە جاراتۋدىڭ وڭاي ەمەستٸگٸن, سوندىقتان, بۇل باعىتتا جٷيەلٸ تٷردە قىرۋار شارالار اتقارىلعانىن سٶز ەتتٸ. سونىمەن بٸرگە, ەلباسى ەلٸمٸزدە وسىدان 25 جىل بۇرىن تيٸمدٸ مۇناي ٶندٸرۋ ٸسٸ جولعا قويىلماعانىن, مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ قازٸرگٸ جەلٸلەرٸن, زاماناۋي مۇناي قۇبىرلارىنىڭ قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋ, ەسٸرەسە, ٶنٸمدٸ ەكسپورتتاۋ مٸندەتتەرٸ كٶپ قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەتٸنٸنە نازار اۋدارا وتىرىپ, وسىناۋ ماڭىزدى جۇمىستاردىڭ بارلىعى اتقارىلىپ, سالاعا ەلەمدٸك ٸرٸ كومپانييالاردىڭ تارتىلعانىن جەتكٸزدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, وسىناۋ شارالاردىڭ وڭدى نەتيجەسٸن ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنەن, جاڭا استانا كەلبەتٸنەن كٶرۋگە بولادى.
مەملەكەت باسشىسى بٷگٸنگٸ استانانىڭ دامۋ بارىسىن سٶز ەتە كەلٸپ, كەلەر جىلى قالادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸ بولاتىنىن, وسىنداي بەدەلدٸ شارانى ٶتكٸزۋ مەرتەبەسٸنە يە بولۋ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلٸن ٶسٸرە تٷسەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ورايدا, ەلباسى شاراعا قاتىسۋشىلاردى اتالعان اۋقىمدى كٶرمەنٸ تاماشالاۋعا شاقىردى.
ودان ەرٸ ەلباسى قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك جەنە ايماقتىق مەسەلەلەردٸ شەشۋدەگٸ, سونداي-اق, يادرولىق قارۋدى جويۋ, تاراتپاۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ بەلسەندٸ رٶلٸنە توقتالدى. بۇعان قوسا, قازاقستان پرەزيدەنتٸ جالپىەلەمدٸك ٷدەرٸستەردٸڭ قارقىن الىپ وتىرعانىنا, ۇلتتىق, ٶڭٸرلٸك جەنە جاھاندىق دامۋ مەسەلەلەرٸنە قاتىستى تىڭ ۇستانىمدار مەن تەسٸلدەر قاجەتتٸگٸنە باسا نازار اۋداردى.
– مۇناي مەن مەتالل باعاسىنىڭ كٷرت تٶمەندەۋٸ, قور نارىقتارى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ قۇلدىراۋى, ٶزارا سانكتسييا ەنگٸزۋ ساياساتى سالدارىنان ەلەمدٸك ساۋدا ٶسٸمٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ – وسىنىڭ بەرٸ, ەرينە, قازٸرگٸ زامانعى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ سىن-قاتەرلەرٸ. بٸراق بۇل ايتىلعانداردى شەشٸمٸ تابىلمايتىن مەسەلەلەر دەۋگە بولمايدى. سول سەبەپتەن, قازٸرگٸ كەزەڭ «سالىڭ سۋعا كەتٸپ», قۇر بايبالام سالىپ وتىراتىن ۋاقىت ەمەس.
ەڭ الدىمەن, ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸن جەنە ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا جولدارىن تابا بٸلۋ كەرەك. كٶزٸمٸز كٶرٸپ, قولىمىزبەن ۇستاپ كٶرمەگەن جاڭا نەرسەلەردەن ٷركۋ سەزٸمٸ دامۋ مەن پروگرەسس جولىندا ەرٸك-جٸگەرٸمٸزدٸ جاسىتىپ, ساعىمىزدى سىندىرماۋى كەرەك, – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى گەوساياسي تەكەتٸرەستەردٸڭ, قاراما-قايشىلىقتاردىڭ كٷشەيۋٸ مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنٸمگە سىزات تٷسٸرەتٸنٸن, جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جوققا شىعاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ. سونىمەن بٸرگە, بۇل فاكتور قازٸرگٸ زامانعى ٶتكٸر مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸن بۇدان دا بەلسەندٸرەك ٸزدەستٸرۋگە تٷرتكٸ بولادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ سونداي-اق ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق پەن ەۋروپالىق وداق ىنتىماقتاستىعىنىڭ پەرسپەكتيۆاسىنا قاتىسۋشىلار نازارىن اۋداردى.
– بارلىعى ٷشٸن تيٸمدٸ «ٷلكەن ەۋرازييا» بٸرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭٸستٸگٸن قۇرۋ باعدارىن بٸرلەسە وتىرىپ ايقىنداۋ ماڭىزدى. مەنٸڭشە, مۇنداي پەرسپەكتيۆا سٶزسٸز الدىمىزدان شىعادى. شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق, ەۋروپالىق وداق جەنە «جاڭا جٸبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋٸ» جوباسى, كەلەشەكتە بٷكٸل ازييا-تىنىق مۇحيتى قوعامداستىعى بٸرلەسٸپ, ٶزارا تىعىز ٸس-قيمىل جاساۋى قاجەت. قۇرلىقتىق ەرٸ ەلەمدٸك دامۋدىڭ بۇل باعىتىن مويىنداماۋ بٷگٸندە ەۋرازييا حالقىنىڭ ٸلگەرٸلەۋٸنە, ەل-اۋقاتىنا جەنە قاۋٸپسٸزدٸگٸنە زييانىن تيگٸزبەي قويمايدى. بۇل – مەنٸڭ تٷبەگەيلٸ ۇستانىمىم, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ٸرٸ ٶڭٸرلٸك بٸرلەستٸكتەر, سونىڭ ٸشٸندە ترانساتلانتيكالىق ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق كەڭٸستٸك, ترانستىنىقمۇحيت كەڭٸستٸگٸ, بارلىعىن تەگٸس قامتيتىن ٶڭٸرلٸك ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك تەرٸزدٸ جوبالار ساۋدا مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ بٸرتۇتاس ەۋرازييالىق كەڭٸستٸگٸن قۇرۋعا باعىتتالۋعا تيٸس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
بۇدان بٶلەك, مەملەكەت باسشىسى ەدٸلەتتٸلٸك, سەنٸمدٸلٸك, ىنتىماقتاستىق جەنە جالپىعا ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸك قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن ەلەم قالىپتاستىرۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتتەردٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸنە توقتالدى.
– قازاقستان ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸندەگٸ باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى, سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸك اراسىنداعى ەكٸجاقتى قوزعالىستىڭ مىقتى دەنەكەرٸ بولۋدى ٶزٸنٸڭ ميسسيياسى رەتٸندە كٶرەدٸ. ول ٶزارا ٸس-قيمىل مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ, بەيبٸتشٸلٸك, سەنٸم جەنە جالپىعا ورتاق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ٷلگٸسٸنە اينالاتىن اۋماق بولۋعا تيٸس. مۇنىڭ دا ٶزٸندٸك پروبلەمالارى جەتكٸلٸكتٸ. ەلەم ديالوگ پەن كەلٸسسٶزدەردٸڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋ ارقىلى كەز كەلگەن مەسەلەنٸ شەشە الادى, سٶيتٸپ قاراما-قايشىلىقتى جويىپ, XXI عاسىرعا ارنالعان جاھاندىق دامۋدىڭ ورتاق ستراتەگيياسىن ەزٸرلەيدٸ دەپ سەنەمٸن, – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶز سٶزٸندە عاسىر دەرتٸ سانالاتىن تەرروريزمگە قارسى ەلەم ەلدەرٸن بٸرٸگٸپ كٷرەسۋگە شاقىردى.
– بٸز بارلىعىمىز لاڭكەستەردٸڭ شابۋىلىنىڭ استىندا وتىرمىز. سەبەبٸ, الپاۋىت دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا سەنٸم جوق. ەلەم مەملەكەتتەرٸ بٸرٸكپەي, بٸز تەرروريزمدٸ جەڭە المايمىز, – دەدٸ ەلباسى.
ودان ەرٸ مەملەكەت باسشىسى يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ ۇستانىمىن سٶز ەتتٸ.
«قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىزدانۋعا قارسى ٶز ٷلەسٸن قوسۋعا تولىق مورالدىق قۇقىعى بار. بٸز ونى ٸس جٷزٸندە دەلەلدەدٸك. يادرولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى بۇۇ-نىڭ تريبۋناسىندا ٶتكەن جىلى مەلٸمدەدٸك. مەن 2045 جىلعا دەيٸن ەلەم مەملەكەتتەرٸن, جالپى ادامزاتتى يادرولىق قارۋسىزداندىرۋعا شاقىرعان بولاتىنمىن. سونداي-اق, «ەلەم. ححٸ عاسىر» باعدارلاماسىن ۇسىندىم. قۇجاتتا بۇل ماقساتقا قالاي جەتۋ قاجەتتٸگٸن مازمۇندادىم. مەن – ەلەم مەن ساياساتتىڭ تەك جاقسىلىققا ۇمتىلۋىن, ٶزارا تٷسٸنٸستٸك ورناعاندىعىن قالايتىن اداممىن», – دەدٸ ەلباسى. وسى ورايدا پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ تاياۋدا جاپونييادا ساپارمەن بولعانىن, 1945 جىلى يادرولىق اتقىلاۋعا دۋشار بولعان قالالارعا ارنايى ات باسىن بۇرعانىن سٶز ەتە وتىرىپ, ادامداردى جاپپاي قىرىپ-جويۋ كٶرٸنٸسٸن بارلىق ساياساتكەرلەر حيروسيماعا كەلٸپ كٶرۋٸ كەرەك ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
– ول كەزدە بٷگٸنگٸ سيياقتى ٸرٸ قارۋ بولعان جوق. نەبەرٸ 1 كيلوگرامم ۋران عانا جارىلدى. ال قازٸر وسىنداي جارىلىس بولسا شە? سوندىقتان دا قازاقستان يادرولىق قارۋدان باس تارتۋ بويىنشا ەلەمدٸ قالىپتاستىرۋ دەكلاراتسيياسىن ۇسىندى, – دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
جيىندا ەلباسى بيىل سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولعانىن ايتتى. پرەزيدەنت ايتىپ ٶتكەندەي, اتالمىش قادام يادرولىق قارۋسىزدانۋداعى ەڭ ٸرٸ ەرٸ ناقتى شەشٸم بولىپ وتىر.
«قازاقستان – ٶز ەركٸمەن ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ پوليگوننىڭ بٸرٸن جاپقان العاشقى مەملەكەت. ٶزگە يادرولىق قارۋى بار ەلدەر ەلٸ دە ٷنسٸز. قازاقستان يادرولىق ەرەكەتتٸڭ زاردابىن جاقسى بٸلەدٸ. حالقىمىز رادياتسيياعا دۋشار بولدى, ٷشٸنشٸ ۇرپاق ەلٸ كٷنگە دەيٸن ونىڭ قاسٸرەتٸن كٶرٸپ كەلەدٸ. سوندىقتان بٸز ايماعىمىزداعى يادرولىق قارۋدان باس تارتىپ, يادرولىق قارۋسىز ەل اتاعىن الدىق», – دەدٸ ەلباسى.
سونداي-اق, قازاقستان پرەزيدەنتٸ قىتاي, رەسەي, اقش, اۋعانستان, جاپونييا ساراپشىلارىنىڭ شىۇ-نى ودان ەرٸ دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسىنا, جٸبەك جولىن قايتا جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ شارالارعا, يادرولىق قارۋسىزدانۋعا, ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىققا, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا قاتىستى بٸرقاتار ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردٸ.
سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك مەسەلەلەردٸ رەتتەۋگە قاتىستى مۇقييات ەزٸرلەنگەن شەشٸمدەردٸڭ ماڭىزدىلىعىن ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ, استانا كلۋبىنىڭ ەكٸنشٸ وتىرىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ سىندارلى, مازمۇندى سۇحبات ٶتكٸزۋلەرٸنە تٸلەكتەستٸك بٸلدٸردٸ.
ايتا كەتەيٸك, استانا كلۋبىنىڭ بٸرٸنشٸ وتىرىسى 2015 جىلعى قاراشادا ەلەمنٸڭ 15 ەلٸنەن كەلگەن 47 ساراپشىنىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن ەدٸ. بۇل جيىننىڭ بارىسىندا ەۋرازييا گەوەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸلەرٸ, عالامدىق جەنە ٶڭٸرلٸك ويىنشىلاردىڭ مٷددەلەرٸ, ەكونوميكالىق قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن مٷمكٸندٸكتەر تالقىلانعان بولاتىن.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەر پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز
قىزمەتٸنەن الىندى
.jpeg)