مەملەكەت باسشىسى بٸشكەكتە ٶتكەن جوعارى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كەڭەستٸڭ (جەەك) كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
سامميتكە قازاقستان پرەزيدەنتٸمەن قاتار قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ – جەەك تٶراعاسى سادىر جاپاروۆ, ارمەنييا پرەمەر-مينيسترٸ نيكول پاشينيان, بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, ەاەو جانىنداعى باقىلاۋشى مەملەكەتتەردەن – كۋبا پرەزيدەنتٸ ميگەل دياس-كانەل, ٶزبەكستان پرەمەر-مينيسترٸ ابدۋللا اريپوۆ, تمد اتقارۋشى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى – اتقارۋشى حاتشىسى سەرگەي لەبەدەۆ, سونداي-اق ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييا القاسىنىڭ تٶراعاسى ميحايل مياسنيكوۆيچ قاتىستى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ, ەڭ الدىمەن, قوناقجايلىق كٶرسەتكەنٸ, وتىرىستى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرعانى ٷشٸن قىرعىز تاراپىنا جەنە سادىر جاپاروۆتىڭ جەكە ٶزٸنە العىس ايتتى.
مەملەكەت باسشىسى ەاەو-عا مٷشە ەلدەردٸڭ پرەزيدەنتتەرٸ جەلتوقسان ايىنداعى كەزدەسۋلەردە دەستٷرلٸ تٷردە بٸرلەسكەن جۇمىستى قورىتىندىلاپ, الداعى كەزەڭدە اتقاراتىن مٸندەتتەردٸ ايقىندايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
– بٸز بٷگٸندە ەلەمدەگٸ ساۋدا-ساتتىقتى ايتارلىقتاي شەكتەيتٸن تٷرلٸ تىيىمدار, كۆوتالار مەن باج سالىقتارى ەنگٸزٸلٸپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەاەو اياسىنداعى ىنتىماقتاستىعىمىز جاھاندىق ٷردٸستەردەن ەرەكشەلەنەتٸنٸ كەلەشەككە سەنٸم ۇيالاتادى. سىرتقى فاكتورلاردىڭ قىسىمىنا قاراماستان, قازاقستاننىڭ ەاەو-عا مٷشە ەلدەرمەن تاۋار اينالىمى بيىل قاڭتار-قازان ايلارىندا 7 پايىزعا ٶسٸپ, 23 ميلليارد دوللارعا جەتتٸ. بٸرلەسكەن اۋقىمدى جوبالار جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ٶزارا ەسەپ ايىرىسۋدا ۇلتتىق ۆاليۋتالاردىڭ ٷلەسٸ ارتىپ كەلەدٸ. بۇل ٶزارا ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ دەڭگەيٸ جوعارى جەنە ينتەگراتسييالىق سەرٸكتەستٸگٸمٸزدٸڭ ەلەۋەتٸ مول ەكەنٸن انىق كٶرسەتەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, قازٸرگٸ گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەاەو-عا مٷشە ەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ساقتاۋى جەنە نىعايتۋى, ورتاق قاعيداتتار مەن ماقساتتار اياسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋ ٷشٸن كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ اسا ماڭىزدى. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسى بٸرقاتار باسىم مەسەلەنٸ اتاپ ٶتتٸ.
– ەلەمدٸك ينفلياتسييانىڭ ەلدەرٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنا كەرٸ ەسەرٸن ازايتۋ ماڭىزدى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بولجامدارى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى 2023 جىلى ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸنە قاتىستى بولجامدى 2,7 پايىزعا دەيٸن, دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمى 1 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەتتٸ. وسىعان وراي ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسييانىڭ دەرەگٸ بويىنشا, ەاەو-عا مٷشە ەلدەردەگٸ تۇتىنۋ باعاسى ٶسٸپ كەلەدٸ. قازان ايىندا وداقتاعى ينفلياتسييا دەڭگەيٸ 11,5 پايىزدى قۇرادى. ونىڭ نەگٸزگٸ ٶسٸمٸ ازىق-تٷلٸك جەنە ازىق-تٷلٸك ەمەس تاۋارلارعا تيەسٸلٸ. مۇنىڭ بەرٸ ازاماتتارىمىزدىڭ ساتىپ الۋ قابٸلەتٸ مەن ەلەۋمەتتٸك ەل-اۋقاتىنا ايتارلىقتاي ەسەر ەتەدٸ. بەلگٸلٸ سانكتسييالىق شەكتەۋلەر ەاەو-عا مٷشە بارلىق مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاسىنا قىسىم جاسايتىنىن مويىنداۋ قاجەت. سوندىقتان, بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزشە, ەلدەرٸمٸزدٸڭ كوميسسييالارى مەن ٷكٸمەتتەرٸ بۇل مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, اتالعان سانكتسييالىق شەكتەۋلەردٸڭ ەسەرٸن جەڭٸلدەتۋ جولدارىن ۇسىنۋى كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت حالىقارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ مەسەلەسٸن ەكٸنشٸ باسىمدىق رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
– وداقتىڭ سىرتقى ساۋدا سالاسىنداعى مٷددەسٸ جىلدان جىلعا كەڭەيٸپ كەلەدٸ. بۇل – جاقسى ٷردٸس. قازاقستان اتالعان باعىتتى قولدايدى. ەندٸ پرەفەرەنتسييالىق كەلٸسٸمدەر جاسالعان سەرٸكتەستەرمەن ٶزارا ٸس-ەرەكەتتٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا نازار اۋدارۋ ماڭىزدى. بۇل جەردە ۆەتنام, سەربييا جەنە يران تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. سونداي-اق ٷندٸستان, مىسىر, يندونەزييا جەنە يزرايلمەن ەركٸن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلٸسٸمدەرگە قاتىستى جۇمىستى جەدەلدەتۋ ماڭىزدى. اتالعان جۇمىستى بٸرلەسە جالعاستىرعان جٶن. بۇل جٶنٸندە بٸرنەشە رەت ايتتىم. قازاقستان بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸمەن ەركٸن ساۋدا ايماعى تۋرالى كەلٸسٸم بويىنشا كەلٸسسٶز باستالعانىن قولدايدى. بۇل باستامانىڭ كەلەشەگٸ زور ەرٸ بٷكٸل «ەۋرازييالىق بەستٸكتٸڭ» مٷددەسٸنە ساي كەلەدٸ دەپ سانايمىن. ەندٸ وسى پروتسەستٸ سوزبالاڭعا سالماۋ ماڭىزدى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
سونىمەن قاتار قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەاەو اۋماعى ارقىلى تاۋارلاردىڭ ەركٸن تاسىمالدانۋىن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸنە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ينتەگراتسييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ «تٶرت ەركٸندٸك» قاعيداتىن ساقتاۋعا تٸكەلەي بايلانىستى. ونىڭ بٸرٸ – تاۋار قوزعالىسىنىڭ ەركٸندٸگٸ.
– بٸزدٸڭ ورتاق كەدەندٸك اۋماعىمىز ارقىلى ٶتەتٸن قازاقستاندىق جەنە قازاقستاندىق قانا ەمەس, باسقا دا جٷكتەردٸڭ قوزعالىسىن شەكتەيتٸن, كۆوتا ەنگٸزەتٸن, كٸدٸرتەتٸن بارلىق جاعدايدى جويۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. مۇنداي شەكتەۋلەر ەاەو اياسىنداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سيپاتىنا دا, ماقساتىنا دا ساي كەلمەيدٸ. ەڭ باستىسى, بۇل ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانىڭ ەلەۋەتٸن جٷزەگە اسىرۋدى شەكتەيدٸ. جٷك تاسىمالىن قاداعالاۋ ٷشٸن ناۆيگاتسييالىق پلومبىلاردى قولدانۋ تۋرالى كەلٸسٸمنٸڭ كٷشٸنە ەنۋٸن جەدەلدەتۋ قاجەت دەپ سانايمىز. بۇل شارا تسيفرلاندىرۋدىڭ ينتەگراتسييالىق پروتسەستەرگە وڭ ەسەر ەتەتٸنٸنە جاقسى مىسال بولار ەدٸ. اتالعان كەلٸسٸمدە قاراستىرىلعان مەملەكەتتٸك باقىلاۋ شارالارىن وڭتايلاندىرۋ ەكونوميكالىق وداقتىڭ كەسٸپكەرلٸك جەنە كٶلٸك-ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن ەدەۋٸر ارتتىرادى. كەلٸسٸمدٸ جەدەل راتيفيكاتسييالاۋ وسى مەسەلەنٸ شەشۋگە ىقپال ەتەدٸ دەپ ويلايمىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت 2020 جىلى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانىڭ 2025 جىلعا دەيٸنگٸ دامۋ ستراتەگيياسى قابىلدانعانىن ەسكە سالدى. بٷگٸندە ەاەو-عا مٷشە ەلدەر ٷكٸمەتتەرٸ كوميسسييامەن بٸرلەسٸپ, ونى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ستراتەگييانى بارلىق مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن تولىق ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جٷزەگە اسىرۋ – ەڭ دۇرىس تەسٸل.
– ەاەو-نى دامىتۋدىڭ جاڭا ستراتەگيياسىن دايىنداۋعا, ەسٸرەسە ۇلتتىق ٷكٸمەتتەردٸڭ قۇقىقتارىن شەكتەۋگە قاجەتتٸلٸك جوق دەپ سانايمىز. قولدانىستاعى ٷلكەن شارتتىڭ ٶزٸ دە, وداقتىڭ بارلىق قۇقىعى دا – ٶزارا مەمٸلەگە نەگٸزدەلگەن ۇزاق جىلدار بويى جٷرگٸزٸلگەن كەلٸسسٶزدەر مەن مۇقييات سەيكەستەندٸرٸلگەن ۇستانىمداردىڭ نەتيجەسٸ. شارتتىڭ ينستيتۋتسيونالدى جەنە مازمۇندى بٶلٸگٸ بارلىق تاراپتىڭ يگٸ ەركٸ مەن ەكونوميكالىق پراگماتيزمٸن بٸلدٸرە وتىرىپ, ۇلتتىق جەنە ۇلتٷستٸ قۇزٸرەتتەر اراسىنداعى نەزٸك ەرٸ تيٸمدٸ تەپە-تەڭدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. وداققا مٷشە ەلدەر 8 جىلدان استام ۋاقىت بويى زاماناۋي سىن-قاتەرلەردٸ بٸرگە ەڭسەرٸپ كەلەدٸ. بۇل ٶزارا قولداۋ مەن ۇلتتىق مٷددەلەردٸ قۇرمەتتەۋدٸڭ ارقاسىندا مٷمكٸن بولدى. بٸز ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق كوميسسيياعا, ەۋرازييالىق سوتقا, ەۋرازييالىق دامۋ بانكٸنە جەكەلەگەن قۇقىقتار بەردٸك. ەۋرازييالىق قايتا ساقتاندىرۋ ۇيىمىن قۇرامىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بٸزدٸڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ ىنتىماقتاستىعىمىزدىڭ كەپٸلٸ – تاراپتار مٷددەلەرٸنٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸ. سوندىقتان ەاەو تۋرالى شارتتىڭ ينستيتۋتسيونالدىق نەگٸزدەرٸن ۇستانۋدى جالعاستىرۋ ماڭىزدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان ينتەگراتسييانى دامىتۋعا شىنايى مٷددەلٸ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
– قازاقستان تاراپىنان ينتەگراتسييالىق پروتسەستەردٸ تەجەۋ تۋرالى سٶز بولۋى مٷمكٸن ەمەس. قازاقستان, كەرٸسٸنشە, وداققا مٷشە بارلىق مەملەكەتتٸڭ مٷددەسٸن, ەرينە, ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق مٷددەلەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەاەو تۋرالى شارتقا تولىق ساي كەلەتٸن ەكونوميكالىق ينتەگراتسييا پروتسەسٸن جەتٸلدٸرۋ جەنە وڭتايلاندىرۋ ٷشٸن بارلىق كٷش-جٸگەرٸن جۇمسايدى. بٸزدٸڭ حالىقتارىمىز, ەرينە, قازاقستان حالقى دا, ەسٸرەسە, كەسٸپكەرلەرٸمٸز مۇنداي ينتەگراتسييانىڭ پايداسى مەن نەتيجەسٸن كٶرۋگە تيٸس. بٸزدٸ بەلگٸلٸ بٸر باعىتتارداعى پروتسەستەردٸڭ «كٸبٸرتٸكتەۋٸ» الاڭداتادى. اتاپ ايتقاندا, وداقتىڭ تسيفرلىق كٷن تەرتٸبٸ تۋرالى سٶز بولىپ وتىر. قازاقستان بۇل باعىتتا ايتارلىقتاي ٸلگەرٸلەدٸ. بۇۇ مەلٸمەتٸ بويىنشا, بٷگٸندە بٸز ەلەمدەگٸ تسيفرلاندىرىلعان وتىز مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرەمٸز. قازاقستاندا مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ 90 پايىزدان استامى ەلەكتروندى فورماتتا كٶرسەتٸلەدٸ. ٸت تەحنولوگييالار مەن يننوۆاتسييالاردىڭ دامۋى ٷشٸن زاڭنامالىق نەگٸزدەر جاسالدى. IT ستارتاپتاردىڭ حالىقارالىق تەحنوپاركٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. كريپتويندۋسترييا دامىپ, تسيفرلىق تەڭگە ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. بۇل تەجٸريبەنٸ ينتەگراتسييانى دامىتۋدا, جالپى ەۋرازييالىق اۋقىمداعى جوبالاردى جاساۋدا پايدالانۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن. وداق رەتٸندە بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگييالار, كريپتو-ەكوجٷيەلەر جەنە فينتەح سالاسىندا جەتەكشٸ رٶل اتقارۋ دەپ سانايمىن. بۇل مٸندەتتٸ ورىنداۋعا بولادى. وعان قوسا, رەسەي, بەلارۋس, ارمەنييا بۇل سالالاردا تاريحي تۇرعىدان ايتارلىقتاي تەجٸريبەگە يە. وداققا مٷشە ەلدەردٸ وسى باعىتتاعى جۇمىستى كٷشەيتۋگە شاقىرامىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ەڭبەك ميگراتسيياسى مەسەلەسٸنە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەر بۇل سالانىڭ ماڭىزدى ەكەنٸن ايقىنداي تٷسەدٸ.
– بٸر ورىندا تۇرىپ قالماي, جاڭا تەسٸلدەردٸ ۇسىنۋ ماڭىزدى. سونىڭ ٸشٸندە جۇمىس ٸزدەۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ رەسٸمدەرٸن جەڭٸلدەتۋ, ەڭبەك ميگرانتتارى مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەر بەرۋ ٸسٸنە جاڭا تەسٸلدەر كەرەك. ازاماتتار ينتەگراتسييالىق جوبانىڭ پايداسىن تولىق سەزٸنۋٸ كەرەك. تاعى بٸر سالا – تۋريزم. بۇل باعىتتا وداقتىڭ ەلەۋەتٸ زور, تۋريزمنٸڭ بارلىق تٷرٸ بٸزگە قولجەتٸمدٸ. حالىقتار اراسىندا ينتەگراتسييانى ٸلگەرٸلەتۋگە جاعداي جاسايىق. كوميسسييا ٷكٸمەتتەرمەن بٸرلەسە وتىرىپ, وسى سالادا ماڭىزدى ەرٸ شىنايى جوبالاردى ەزٸرلەي الادى دەپ سانايمىن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق ەلدەرٸ بٸرلەسكەن كٷش-جٸگەردٸڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ سىن-قاتەرلەردٸڭ سالدارىن تابىستى جويىپ كەلەدٸ.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ سٶزٸنٸڭ سوڭىندا قىرعىز تاراپىن جەنە سادىر جاپاروۆتى قىرعىزستان تٶراعالىعىنىڭ تابىستى اياقتالۋىمەن قۇتتىقتادى. مەملەكەت باسشىسى كەلەسٸ جىلى بۇل مەرتەبەلٸ ميسسييا رەسەي تاراپىنا ٶتەتٸنٸن جەتكٸزدٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, رەسەي تٶراعالىعى تابىستى بولاتىنى كٷمەنسٸز. قاسىم-جومارت توقاەۆ ٸرٸ ەكونوميكا رەتٸندەگٸ رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ كٷش-جٸگەرٸ ەاەو-نىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەرەتٸنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
جيىن قورىتىندىسى بويىنشا بٸرقاتار قۇجات قابىلداندى.
