Memleket basshysy Bishkekte ótken Joǵary Eýraziialyq ekonomikalyq keńestiń (JEEK) kezekti otyrysyna qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Sammitke Qazaqstan Prezidentimen qatar Qyrǵyzstan Prezidenti – JEEK tóraǵasy Sadyr Japarov, Armeniia Premer-ministri Nikol Pashinian, Belarýs Prezidenti Aleksandr Lýkashenko, Resei Prezidenti Vladimir Pýtin, EAEO janyndaǵy baqylaýshy memleketterden – Kýba Prezidenti Migel Dias-Kanel, Ózbekstan Premer-ministri Abdýlla Aripov, TMD Atqarýshy komitetiniń tóraǵasy – Atqarýshy hatshysy Sergei Lebedev, sondai-aq Eýraziialyq ekonomikalyq komissiia alqasynyń tóraǵasy Mihail Miasnikovich qatysty.
Qasym-Jomart Toqaev, eń aldymen, qonaqjailyq kórsetkeni, otyrysty joǵary deńgeide uiymdastyrǵany úshin qyrǵyz tarapyna jáne Sadyr Japarovtyń jeke ózine alǵys aitty.
Memleket basshysy EAEO-ǵa múshe elderdiń prezidentteri jeltoqsan aiyndaǵy kezdesýlerde dástúrli túrde birlesken jumysty qorytyndylap, aldaǵy kezeńde atqaratyn mindetterdi aiqyndaitynyn atap ótti.
– Biz búginde álemdegi saýda-sattyqty aitarlyqtai shekteitin túrli tyiymdar, kvotalar men baj salyqtary engizilip jatqanyn kórip otyrmyz. EAEO aiasyndaǵy yntymaqtastyǵymyz jahandyq úrdisterden erekshelenetini keleshekke senim uialatady. Syrtqy faktorlardyń qysymyna qaramastan, Qazaqstannyń EAEO-ǵa múshe eldermen taýar ainalymy biyl qańtar-qazan ailarynda 7 paiyzǵa ósip, 23 milliard dollarǵa jetti. Birlesken aýqymdy jobalar júzege asyrylyp jatyr. Ózara esep aiyrysýda ulttyq valiýtalardyń úlesi artyp keledi. Bul ózara is-áreketterdiń deńgeii joǵary jáne integratsiialyq seriktestigimizdiń áleýeti mol ekenin anyq kórsetedi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń aitýynsha, qazirgi geosaiasi turaqsyzdyq jaǵdaiynda EAEO-ǵa múshe elderdiń ekonomikalyq bailanystardy saqtaýy jáne nyǵaitýy, ortaq qaǵidattar men maqsattar aiasynda saýda-ekonomikalyq qatynastardy damytý úshin kúsh biriktirýi asa mańyzdy. Osyǵan orai Memleket basshysy birqatar basym máseleni atap ótti.
– Álemdik infliatsiianyń elderimizdiń ekonomikasyna keri áserin azaitý mańyzdy. Halyqaralyq uiymdardyń boljamdary kóńil kónshitpeidi. Halyqaralyq valiýta qory 2023 jyly álemdik ekonomikanyń ósimine qatysty boljamdy 2,7 paiyzǵa deiin, Dúniejúzilik saýda uiymy 1 paiyzǵa deiin tómendetti. Osyǵan orai Eýraziialyq ekonomikalyq komissiianyń deregi boiynsha, EAEO-ǵa múshe elderdegi tutyný baǵasy ósip keledi. Qazan aiynda Odaqtaǵy infliatsiia deńgeii 11,5 paiyzdy qurady. Onyń negizgi ósimi azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlarǵa tiesili. Munyń bári azamattarymyzdyń satyp alý qabileti men áleýmettik ál-aýqatyna aitarlyqtai áser etedi. Belgili sanktsiialyq shekteýler EAEO-ǵa múshe barlyq memlekettiń ekonomikasyna qysym jasaitynyn moiyndaý qajet. Sondyqtan, bizdiń pikirimizshe, elderimizdiń komissiialary men úkimetteri bul máselege erekshe nazar aýdaryp, atalǵan sanktsiialyq shekteýlerdiń áserin jeńildetý joldaryn usynýy kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident halyqaralyq ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytý máselesin ekinshi basymdyq retinde atap ótti.
– Odaqtyń syrtqy saýda salasyndaǵy múddesi jyldan jylǵa keńeiip keledi. Bul – jaqsy úrdis. Qazaqstan atalǵan baǵytty qoldaidy. Endi preferentsiialyq kelisimder jasalǵan seriktestermen ózara is-árekettiń sapasyn arttyrýǵa nazar aýdarý mańyzdy. Bul jerde Vetnam, Serbiia jáne Iran týraly sóz bolyp otyr. Sondai-aq Úndistan, Mysyr, Indoneziia jáne Izrailmen erkin saýda aimaǵy týraly kelisimderge qatysty jumysty jedeldetý mańyzdy. Atalǵan jumysty birlese jalǵastyrǵan jón. Bul jóninde birneshe ret aittym. Qazaqstan Birikken Arab Ámirlikterimen erkin saýda aimaǵy týraly kelisim boiynsha kelissóz bastalǵanyn qoldaidy. Bul bastamanyń keleshegi zor ári búkil «eýraziialyq bestiktiń» múddesine sai keledi dep sanaimyn. Endi osy protsesti sozbalańǵa salmaý mańyzdy, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen qatar Qazaqstan Prezidenti EAEO aýmaǵy arqyly taýarlardyń erkin tasymaldanýyn qamtamasyz etý máselesine de toqtaldy. Onyń aitýynsha, integratsiialyq seriktestiktiń tiimdiligi «tórt erkindik» qaǵidatyn saqtaýǵa tikelei bailanysty. Onyń biri – taýar qozǵalysynyń erkindigi.
– Bizdiń ortaq kedendik aýmaǵymyz arqyly ótetin qazaqstandyq jáne qazaqstandyq qana emes, basqa da júkterdiń qozǵalysyn shekteitin, kvota engizetin, kidirtetin barlyq jaǵdaidy joiý kerek dep esepteimin. Mundai shekteýler EAEO aiasyndaǵy ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń sipatyna da, maqsatyna da sai kelmeidi. Eń bastysy, bul ekonomikalyq integratsiianyń áleýetin júzege asyrýdy shekteidi. Júk tasymalyn qadaǵalaý úshin navigatsiialyq plombylardy qoldaný týraly kelisimniń kúshine enýin jedeldetý qajet dep sanaimyz. Bul shara tsifrlandyrýdyń integratsiialyq protsesterge oń áser etetinine jaqsy mysal bolar edi. Atalǵan kelisimde qarastyrylǵan memlekettik baqylaý sharalaryn ońtailandyrý Ekonomikalyq odaqtyń kásipkerlik jáne kólik-tranzittik áleýetin edáýir arttyrady. Kelisimdi jedel ratifikatsiialaý osy máseleni sheshýge yqpal etedi dep oilaimyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident 2020 jyly Eýraziialyq ekonomikalyq integratsiianyń 2025 jylǵa deiingi damý strategiiasy qabyldanǵanyn eske saldy. Búginde EAEO-ǵa múshe elder úkimetteri Komissiiamen birlesip, ony júzege asyryp keledi. Memleket basshysynyń pikirinshe, Strategiiany barlyq múshe memleketterdiń ulttyq múddesin tolyq eskere otyryp, kezeń-kezeńimen júzege asyrý – eń durys tásil.
– EAEO-ny damytýdyń jańa strategiiasyn daiyndaýǵa, ásirese ulttyq úkimetterdiń quqyqtaryn shekteýge qajettilik joq dep sanaimyz. Qoldanystaǵy úlken Sharttyń ózi de, Odaqtyń barlyq quqyǵy da – ózara mámilege negizdelgen uzaq jyldar boiy júrgizilgen kelissózder men muqiiat sáikestendirilgen ustanymdardyń nátijesi. Sharttyń institýtsionaldy jáne mazmundy bóligi barlyq taraptyń igi erki men ekonomikalyq pragmatizmin bildire otyryp, ulttyq jáne ultústi quziretter arasyndaǵy názik ári tiimdi tepe-teńdikti qamtamasyz etedi. Odaqqa múshe elder 8 jyldan astam ýaqyt boiy zamanaýi syn-qaterlerdi birge eńserip keledi. Bul ózara qoldaý men ulttyq múddelerdi qurmetteýdiń arqasynda múmkin boldy. Biz Eýraziialyq ekonomikalyq komissiiaǵa, Eýraziialyq sotqa, Eýraziialyq damý bankine jekelegen quqyqtar berdik. Eýraziialyq qaita saqtandyrý uiymyn quramyz. Osy ýaqyt aralyǵynda bizdiń uzaqmerzimdi yntymaqtastyǵymyzdyń kepili – taraptar múddeleriniń tepe-teńdigi. Sondyqtan EAEO týraly sharttyń institýtsionaldyq negizderin ustanýdy jalǵastyrý mańyzdy, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan integratsiiany damytýǵa shynaiy múddeli ekenin atap ótti.
– Qazaqstan tarapynan integratsiialyq protsesterdi tejeý týraly sóz bolýy múmkin emes. Qazaqstan, kerisinshe, Odaqqa múshe barlyq memlekettiń múddesin, árine, elimizdiń ulttyq múddelerin eskere otyryp, EAEO týraly shartqa tolyq sai keletin ekonomikalyq integratsiia protsesin jetildirý jáne ońtailandyrý úshin barlyq kúsh-jigerin jumsaidy. Bizdiń halyqtarymyz, árine, Qazaqstan halqy da, ásirese, kásipkerlerimiz mundai integratsiianyń paidasy men nátijesin kórýge tiis. Bizdi belgili bir baǵyttardaǵy protsesterdiń «kibirtikteýi» alańdatady. Atap aitqanda, Odaqtyń tsifrlyq kún tártibi týraly sóz bolyp otyr. Qazaqstan bul baǵytta aitarlyqtai ilgeriledi. BUU málimeti boiynsha, búginde biz álemdegi tsifrlandyrylǵan otyz memlekettiń qataryna kiremiz. Qazaqstanda memlekettik qyzmetterdiń 90 paiyzdan astamy elektrondy formatta kórsetiledi. IT tehnologiialar men innovatsiialardyń damýy úshin zańnamalyq negizder jasaldy. IT startaptardyń halyqaralyq tehnoparki jumys isteidi. Kriptoindýstriia damyp, tsifrlyq teńge engizilip jatyr. Bul tájiribeni integratsiiany damytýda, jalpy eýraziialyq aýqymdaǵy jobalardy jasaýda paidalanýǵa bolady dep esepteimin. Odaq retinde bizdiń mindetimiz jańa tsifrlyq tehnologiialar, kripto-ekojúieler jáne finteh salasynda jetekshi ról atqarý dep sanaimyn. Bul mindetti oryndaýǵa bolady. Oǵan qosa, Resei, Belarýs, Armeniia bul salalarda tarihi turǵydan aitarlyqtai tájiribege ie. Odaqqa múshe elderdi osy baǵyttaǵy jumysty kúsheitýge shaqyramyz, – dedi Memleket basshysy.
Prezident eńbek migratsiiasy máselesine de erekshe nazar aýdarý qajet dep esepteidi. Onyń pikirinshe, qazirgi syn-qaterler bul salanyń mańyzdy ekenin aiqyndai túsedi.
– Bir orynda turyp qalmai, jańa tásilderdi usyný mańyzdy. Sonyń ishinde jumys izdeý, jumysqa ornalastyrý rásimderin jeńildetý, eńbek migranttary men olardyń otbasylaryna áleýmettik kepildikter berý isine jańa tásilder kerek. Azamattar integratsiialyq jobanyń paidasyn tolyq sezinýi kerek. Taǵy bir sala – týrizm. Bul baǵytta Odaqtyń áleýeti zor, týrizmniń barlyq túri bizge qoljetimdi. Halyqtar arasynda integratsiiany ilgeriletýge jaǵdai jasaiyq. Komissiia úkimettermen birlese otyryp, osy salada mańyzdy ári shynaiy jobalardy ázirlei alady dep sanaimyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy sózin qorytyndylai kele, Eýraziialyq ekonomikalyq odaq elderi birlesken kúsh-jigerdiń arqasynda qazirgi syn-qaterlerdiń saldaryn tabysty joiyp keledi.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev sóziniń sońynda qyrǵyz tarapyn jáne Sadyr Japarovty Qyrǵyzstan tóraǵalyǵynyń tabysty aiaqtalýymen quttyqtady. Memleket basshysy kelesi jyly bul mártebeli missiia Resei tarapyna ótetinin jetkizdi. Onyń pikirinshe, Resei tóraǵalyǵy tabysty bolatyny kúmánsiz. Qasym-Jomart Toqaev iri ekonomika retindegi Resei Federatsiiasynyń kúsh-jigeri EAEO-nyń damýyna tyń serpin beretinine senim bildirdi.
Jiyn qorytyndysy boiynsha birqatar qujat qabyldandy.
