ەگەمەندٸ ەلٸمٸز جيىرما جىلدىق تاريحىندا كٶپتەگەن قيىندىقتار مەن كەدەرگٸلەردٸ ەڭسەرٸپ, زور جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. قازاق ەلٸ ەلەمگە ۇلتارالىق كەلٸسٸممەن دٸنارالىق تاتۋلىقتىڭ وزىق ٷلگٸسٸن كٶرسەتكەن بٸرەگەي ەل ەكەندٸگٸن دەلەلدەدٸ.
ەلٸمٸزدە تۇتاستاندىرىلعان ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك قۇرىلىپ, بيلٸك تارماقتارىنىڭ بٶلٸنۋٸنە نەگٸزدەلگەن زاماناۋي مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ قالىپتاسىپ ماڭىزدى كونستيتۋتسييالىق جەنە ساياسي رەفورمالار جٷرگٸزٸلدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭداعى ەلەمدە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەردٸڭ سيپاتى جاھاندىق ٶزارا ٸس-قيمىل ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋدى تالاپ ەتەدٸ. ەندٸ ەكٸ-ٷش جىلدان كەيٸن ەلٸمٸزدە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەكٸنشٸ بۋىنى دٷنيەگە كەلەدٸ. قازٸرگٸ كەزەڭدە ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا تۇرعان باستى ماقسات – جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ. قازاقستان جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ ورتاسىنا قاراي ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان ەلٸنٸڭ قاتارىندا بولۋى تيٸس. دامۋدىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸ – جاڭا ساياسي باعىتتىڭ نەگٸزٸ ٸرگەتاسى بولىپ قالاندى.
قازاقستان حالقىن بٸر ورتاعا توپتاستىراتىن ساياسي مەنٸ زور «قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ ساياسي باعىتى» اتتى باعدارلامادا ەلەۋمەتتٸك-ساياسي دامۋدىڭ «قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن» دەموكراتييالىق جولمەن ٶركەندەتۋدٸڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸ كٶرسەتٸلگەن. قازاق ەلٸنٸڭ باستى ماقساتى – دامىعان ەكونوميكانىڭ جەنە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتٸڭ نەگٸزٸندە بەرەكەلٸ قوعام قۇرۋ بولىپ تابىلادى. ۇلت كٶشباسشىسى ن. ە. نازارباەۆتىڭ تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارىنا وراي ستراتەگييالىق ماقساتتار مەن مٸندەتتەردٸ پايىمداعان ەلەۋمەتتٸك دامۋداعى ماڭىزدى سەرپٸلٸس –دەپ ايتۋعا بولادى .قازاق ەلٸ ٶزٸنٸڭ بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن ەلەمگە كٶرسەتە بٸلگەن ەل. دەل سول سەبەپتەندە حالىقارالىق قاۋىمداستىق قازاقستاندى ەكسپ0-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸن ٶتكٸزۋ ورنى رەتٸندە تاڭدادى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز تمد كەڭٸستٸگٸندە ەقىۇ-نا تٶراعالىق ەتكەن, وسى ۇيىمنىڭ سامميتٸن ٶتكٸزگەن جەنە عالامدىق ٸس-شارا ەكسپو-2017 كٶرمەسٸن ٶتكٸزەتٸن العاشقى ەل. تەۋەلسٸز قازاقستان الدىمەنەن ەكونوميكا, سودان سوڭ, ساياسات دەگەن ايقىن پرينتسيپپەن دامىپ ٶركەندەپ كەلە جاتىر. قازاقستاندا ساياسي رەفورمالاردىڭ ەربٸر كەزەڭٸ ەكونوميكا دامۋىنىڭ دەڭگەيٸمەنەن ۇشتاسادى, سوندىقتاندا, ەلٸمٸزدە دەموكراتييالاندىرۋ مەن ىرىقتاندىرۋ پروتسەسٸ وڭتايلى ۇشتاستىرىلۋدا. ليبەرالدىق-دەموكراتييالىق دامۋ ديناميكاسىندا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرگە يە. قوعام ەربٸر قادام باسقان سايىن دەموكراتييالاندىرۋ مەن ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى ەڭ جوعارى ستاندارتتارعا جاقىنداپ كەلەدٸ.
تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق باعدارلاماسىندا ەلەۋمەتتٸك ٶركەندەۋدٸڭ جاڭا مەجەسٸ رەتٸندە 2050 جىلعا دەيٸنگٸ ۋاقىت ارالىعىن قامتۋى بەكەردەن-بەكەر ەمەس. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ دامۋ ٷلگٸسٸندە مۇنداي ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋ باعدارلاماسىن قابىلداۋ بار. دەل وسىنداي باعدارلامانى عالامدىق ساياسي ينستيتۋت بۇۇ قابىلداعان. «2050 جىلعا دەيٸنگٸ ٶركەنيەتتەر دامۋىنىڭ ەلەمدٸك دامۋ تەندەنتسيياسى» – دەپ اتالادى. سونداي-اق, «دٷنيەجٷزٸلٸك ازىق-تٷلٸك ۇيىمى 2050 جىلعا دەيٸنگٸ دامۋ باعدارلاماسىن» جارييالاعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2050 جىلعا قاراي ەلەمنٸڭ دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ مەجەلەپ وتىر. بۇل عىلىمي نەگٸزدەلگەن قارجىلىق جەنە كادرلىق رەسۋرستارمەن تيياناقتالعان قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸكتەرٸمٸز بار ماقساتتار. ستراتەگييالىق باعدارلامانى جٷزەگە اسىرۋدا ەربٸر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ ەنشٸلەس ٷلەسٸ بار.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2050 جىلعا دەيٸن كەزەڭ-كەزەڭ مەن جاڭا مٸندەتتەردٸ شەشۋ پرينتسيپٸ ماڭىزدى دەپ كٶرسەتٸلگەن. بٸرٸنشٸ, بيۋدجەت ساياساتى. مەملەكەت بيۋدجەتٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆا تۇرعىسىنان قاراعاندا ٶنٸمدٸ, مەسەلەن ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ جەنە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ سەكٸلدٸ جالپىۇلتتىق جوبالارعا باعىتتالۋى تيٸس – دەپ كٶرسەتٸلگەن. ەكٸنشٸ, سالىق ساياساتى. ٶندٸرٸس جەنە جاڭا تەحنولوگييالار سالاسىنداعى سالىق سالۋ وبەكتٸلەرٸ ٷشٸن قولايلى سالىق رەجٸمٸن ەنگٸزۋ. الداعى 5 جىلدا ەلٸمٸز ونلاين-ەلەكتروندىق ەسەپتٸلٸك رەجيمٸنە كٶشۋٸ تيٸس. جاڭا سالىق ساياساتى – ەلەۋمەتتٸك باعىت الۋى تيٸس; ٷشٸنشٸ, اقشا-كرەديت ساياساتى. ۇلتتىق بانك پەن پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ زكونوميكانى قاجەتتٸ اقشا رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان تٷبەگەيلٸ اقشا-كرەديت ساياساتىنىڭ جاڭا جٷيەسٸن ەزٸرلەيدٸ-دەپ كٶرسەتٸلگەن. تٶرتٸنشٸ, ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ جاڭا پرينتسيپتەرٸنٸڭ بٸرٸ- ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەر مەن جەكە جاۋاپكەرشٸلٸك. بۇل قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ ەڭ باستى كەپٸلٸ.
قازاقستان 2050 ستراتەگيياسىنداعى الدىمىزعا قويىلعان مٸندەتتەردٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن, بيلٸك باسىنداعىلاردان باستاپ قاتارداعى ازاماتتارعا دەيٸن ەلٸمٸزدەگٸ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸك پەن ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن كٶزقاراسىمىزدى ٶزگەرتۋگە تيٸسپٸز. بٷگٸنگٸ تاڭدا كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ ابىرويى مەن بەدەلٸ حالقىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىمەن ٶلشەنەتٸنٸ بەلگٸلٸ. وسى ەل تۇرعىندارىنىڭ نازارىنا ۇسىنىلعان اۋىل-ايماقتاردىڭ ەكٸمدەرٸن سايلاۋ سيياقتى ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ٸستەرٸنٸڭ ماڭىزى زور. ەلباسى باستى نازاردا ۇستاپ وتىرعان اۋىل-شارۋاشىلىعىنىڭ ٶركەندەۋٸنە قولداۋ كٶرسەتۋ, ەگٸستٸك الاڭىن ۇلعايتۋ, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ مالشارۋاشىلىعى قالىپتارىنا (ستاندارتتارىنا) سەيكەس جەم-شٶپ بازاسىن قۇرۋ, ەكولوگييالىق تازا ٶندٸرٸس سالاسىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸن دە ورىندى كٶتەرگەن. سونىمەن قاتار, جەر ٶڭدەۋ مەدەنيەتٸن ٶزگەرتۋ, اۋىل ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ جاڭا بۋىنىن قالىپتاستىرۋ, جاڭا عاسىردىڭ ەلەمدٸك نارىعىنىڭ سۇرانىسىنا لايىقتى اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ سيياقتى جولداۋدا كٶتەرٸلگەن ٶزەكتٸ جوبالاردىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى شىنىمەن ەل شىرايىن كەلتٸرٸپ اۋىلدىڭ گٷلدەنۋٸنە تٸرەك بولاتىن بولاشاعى زور جوبالار.
قازاقستان حالقىنىڭ ەلەۋمەتتٸك توپتاسۋىنىڭ ونىڭ اينىماس ۇلتتىق بٸرلٸگٸنٸڭ, قوعامدىق كەلٸسٸم مەن تولەرانتتىلىقتى نىعايتۋدىڭ ەلباسى اينالاسىنا توپتاسۋدىڭ نەگٸزٸ بولىپ تابىلادى. قازاقستان 2050 ستراتەگيياسىن ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور ستراتەگييا دەپ اتاۋىمىزدىڭ سەبەبٸ, ەڭ الدىمەنەن ەڭبەك پەن ىنتىماقتىڭ ارقاسىندا تولاعاي تابىسقا قول جەتكٸزۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم مەرتەبەسٸ ەكەندٸگٸن ايقىنداپ بەردٸ. ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ٷلەسٸن ارتتىرۋ, جۇمىسقا ورنالاستىرۋ نەمەسە جاڭا ماماندىق يگەرۋدٸڭ جولدارىن كٶرسەتٸپ بەردٸ. سونداي-اق, دەموكراتييالىق دامۋ جولىنداعى زايىرلى قوعام قۇرۋدىڭ ناقتى مٸندەتتەرٸن دە ايقىنداپ بەردٸ. تەۋەلسٸز قازاق ەلٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ جولىندا جاڭعىرۋ كەزەڭٸن باستان كەشٸرٸپ وتىر. وسى دامۋ ٷدەرٸسٸندەگٸ باستى جەتٸستٸكتەرٸمٸز ەلەۋمەتتٸك-ساياسي تۇراقتىلىق, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دٸنارالىق كەلٸسٸم بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ ٶزٸ ەڭ الدىمەنەن ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ نەتيجەلەرٸ ەكەندٸگٸ بارشامىزعا ايان. ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭعىرۋ كەزەڭٸنە سەيكەس كەلەتٸن بٸرقاتار كەشەندٸ مٸندەتتەر العا قويىلىپ وتىر. ول ەلەمنٸڭ دامىعان 30 ەلٸنٸڭ قاتارىنان كٶرٸنۋ. وسىعان بايلانىستى جاڭا ەكونوميكالىق باعىت رەتٸندە جالپىعا بٸردەي ەكونوميكالىق پراگماتيزم جەنە اقشا نەسيە ساياساتىن رەفورمالاۋ ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى جاڭعىرتۋ كٶزدەلٸندٸ.
مەملەكەت باسشىسى ن.ە.نازارباەۆ ۇسىنعان 2050 ستراتەگييالىق باعدارلاماسى ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتا ٶزٸنٸڭ ايشىقتى ورنىن يەلەنگەن تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىنا ەكونوميكالىق ەلەۋمەتتٸك-مەدەني دامۋىنا تٸكەلەي ىقپال ەتەتٸن ونىڭ ەلەۋەتتٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتٸپ, تۇراقتى تٷردە العا جىلجۋىن باعدارلايتىن نەگٸزگٸ باعدارلاما. تاريحي كەزەڭمەن سالىستىرعاندا از عانا ۋاقىت ارالىعىندا عاسىرلىق جولداردى جٷرٸپ ٶتكەن, ۋاقىت سىنىندا شىڭدالعان ەلٸمٸزدٸڭ جارقىن بولاشاعىن باعدارلاۋداعى اسا ماڭىزدى ستراتەگييا رەتٸندە قوعامعا ٷلكەن قوزعاۋ سالدى, تىڭ سەرپٸن بەردٸ. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ دەموكراتييالىق دامۋى كٷن ساناپ دامىپ قارىشتاپ كەلەدٸ, ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى جاڭعىرتۋلار جوعارعى حالىقارالىق ٶلشەمدەرگە جاقىنداپ كەلەدٸ. 2050 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييالىق مۇراتتارىمىز بەن كەشەندٸ ۇلتتىق جوسپارلارىمىزدىڭ بەلگٸلەنۋٸ تاريحي سيپاتقا يە بولىپ وتىر.
قازاقستان 2050 ستراتەگيياسى ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي دامۋىنىڭ ناقتى جولدارىن كٶرسەتٸپ, بولاشاقتاعى نەگٸزگٸ ماقسات-مٸندەتتەرٸن بەلگٸلەپ بەرگەن تاريحي قۇجات. بۇل باعدارلاماداعى قاراستىرىلعان مەسەلەلەر تەك ەلٸمٸز ٷشٸن عانا ٶزەكتٸ ەمەس ەلەمگە, پلانەتاعا ورتاق كٶكەيكەستٸ پروبلەمالار ەكەنٸ شىندىق. سونداي-اق, بۇل ستراتەگييادا وسىنداي تولعاقتى مەسەلەلەردٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتۋدىڭ, شەشٸمٸن تابۋدىڭ جولدارى كٶرسەتٸلگەن. بٷكٸل ەلەمگە ٶزەكتٸ بولىپ وتىرعان ەنەرگييا, سۋ تاپشىلىعى تابيعي اپاتتار, قارجىلىق داعدارىس ونى شەشۋ جولدارى جان-جاقتى قاراستىرىلعان. ەلباسىمىز وسى سالاداعى جوبالار جٶنٸندە عانا ەمەس قوعامىمىزدىڭ وي-ساناسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋ تۋرالى دا قوزعاعان ويلارىنىڭ ورنى ەرەكشە. بولاشاقتا دامۋدىڭ قازاقستاندىق ٷلگٸسٸن قالىپتاستىرا وتىرىپ, قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋ. قازاقستان 2050 ستراتەگييالىق ساياسي مەنٸ زور باعدارلاما – قازاقستاندىقتاردى جاڭا بەلەستەردٸ باعىندىرۋ ٷشٸن, ورتاق ماقساتقا توپتاستىرادى.
ب. يمانبەكوۆا
