فوتو: اشىق دەرەككٶز
«قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى — ەلٸمٸزدٸڭ الداعى دامۋ جولىن ايقىندايتىن جەنە ونى ەلەمنٸڭ دامىعان ەلدەرٸ قاتارىنا قوسۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى مەملەكەتتٸك قۇجات. بۇل ستراتەگييانىڭ باستى ماقساتى – ەلدٸڭ ەكونوميكالىق ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتۋ, ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ, ساياسي جەنە قۇقىقتىق جٷيەلەردٸ جاڭعىرتۋ, سونداي-اق ەكولوگييالىق احۋالدى جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. ستراتەگييا قابىلدانعان سەتتەن باستاپ بٸرقاتار ماڭىزدى رەفورمالار مەن ٶزگەرٸستەر جٷزەگە اسىرىلعانىمەن, ەلٸمٸز ەلٸ دە بٸرقاتار مەسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلٸپ وتىر. بۇل ماقالادا «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىنىڭ قازٸرگٸ ٶزەكتٸلٸگٸ, ونىڭ ٸسكە اسىرىلۋ بارىسىنداعى نەتيجەلەر مەن كەلەشەككە باعىتتالعان قادامدار تالدانادى.
1. «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ
«قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى قازٸرگٸ كەزدە ٶزەكتٸ بولىپ قالا بەرەدٸ, سەبەبٸ ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ جەنە گەوساياساتتىڭ ٶزگەرۋ جاعدايىندا ەلدٸڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ قاجەتتٸلٸگٸ ايقىندالدى. ستراتەگييانىڭ ٶزەكتٸلٸگٸ بٸرنەشە فاكتورلارعا نەگٸزدەلەدٸ:
گلوباليزاتسييا جەنە بەسەكەلەستٸك: بٷكٸل ەلەمدە ەكونوميكا مەن ٶندٸرٸستٸڭ ٶزگەرۋٸ, تەحنولوگييالىق جاڭعىرۋ مەن اقپاراتتىق رەۆوليۋتسييانىڭ قارقىندى دامۋى قازاقستانعا دا ىقپال ەتۋدە. بۇل جاعداي ەلدٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋدى جەنە جاڭا يندۋسترييالىق سالالاردى دامىتۋ قاجەتتٸلٸگٸن تۋدىرادى.
تابيعي رەسۋرستاردىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ: قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸ تابيعي رەسۋرستاردى ٶندٸرۋدەن كەلەدٸ. بٸراق ەلەمدٸك نارىقتاعى سۇرانىستىڭ ٶزگەرۋٸ مەن كليماتتىق ٶزگەرٸستەردٸڭ ەسەرٸ بۇل سەكتورعا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ قاجەتتٸلٸگٸن العا تارتادى.
ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك: ەلدەگٸ ايماقتار اراسىنداعى ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق الشاقتىقتى جويۋ, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ, ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتتٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ ٶزەكتٸ بولىپ قالۋدا. ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ەلدٸڭ دامۋى ٷشٸن ماڭىزدى شارت بولىپ تابىلادى.
2. ستراتەگييانىڭ نەتيجەلەرٸ
«قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىنىڭ جٷزەگە اسىرىلۋى بارىسىندا بٸرقاتار ماڭىزدى نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸلگەنٸمەن, كەيبٸر مەسەلەلەر ەلٸ دە شەشٸلمەگەن كٷيدە قالىپ وتىر.
ەكونوميكانىڭ ەرتاراپتانۋى: ستراتەگييانىڭ باستى ماقساتىنىڭ بٸرٸ – قازاقستان ەكونوميكاسىن ەرتاراپتاندىرۋ. بۇل ماقساتتا يندۋستريالاندىرۋ باعدارلامالارى, يننوۆاتسييالىق كلاستەرلەردٸ دامىتۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋ باعىتىندا بٸرقاتار شارالار جٷزەگە اسىرىلدى. مىسالى, ەلٸمٸزدە جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارى اشىلىپ, ٶندٸرٸستٸك سەكتورداعى جۇمىس ورىندارى ارتتى. الايدا, مۇناي مەن گازعا دەگەن تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ تولىقتاي جٷزەگە اسپادى, جەنە بۇل سالا ەلٸ دە ەكونوميكانىڭ نەگٸزٸن قۇرايدى.
ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى: قازاقستاننىڭ كٶلٸك جەنە لوگيستيكا ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان رەفورمالار ٸسكە اسىرىلدى. ەۋروپا مەن ازييا اراسىنداعى ترانزيتتٸك دەلٸزدەر, «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسى اياسىنداعى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالار ەلدٸڭ حالىقارالىق بايلانىستارىن نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان ترانزيتتٸك حابقا اينالۋعا باعىتتالعان.
بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ: بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا دا بٸرقاتار جاڭارتۋلار مەن رەفورمالار جٷرگٸزٸلدٸ. قوعامدىق جەنە جەكە سەكتوردىڭ ٶزارا ٸس-قيمىلى ارقىلى بٸلٸم بەرۋ ساپاسى مەن جاستارعا كٶرسەتٸلەتٸن مٷمكٸندٸكتەر ارتتى. سونداي-اق, شەتەلدە بٸلٸم العان قازاقستاندىق جاستار ەلگە ورالىپ, عىلىمي جەنە ٶندٸرٸستٸك جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋدا.
ەكولوگييا: قازاقستاندا جاسىل ەكونوميكانى دامىتۋعا قاتىستى بٸرقاتار باستامالار قولعا الىندى. جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ (جەل, كٷن) سالاسىنداعى جوبالار سانى ارتتى, بٸراق ەكولوگييالىق احۋالدىڭ جالپى جاقسارۋىنا ەلٸ دە جەتكٸلٸكتٸ شارالار قابىلدانبادى. ەكولوگييالىق تەۋەكەلدەر مەن تابيعي رەسۋرستاردى قورعاۋ مەسەلەلەرٸ ٶزەكتٸ بولىپ قالۋدا.
3. قازٸرگٸ مەسەلەلەر جەنە بولاشاق قادامدار
«قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسىن ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا ەلٸمٸز بٸرنەشە ماڭىزدى مەسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلدٸ. بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن قوسىمشا شارالار قابىلداۋ قاجەت.
ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك: ەلدەگٸ ايماقارالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸك ەلٸ دە ساقتالۋدا. قازاقستاننىڭ وڭتٷستٸك ايماقتارى مەن سولتٷستٸك ايماقتارى اراسىنداعى ەكونوميكالىق ايىرماشىلىقتار تەرەڭدەۋدە. وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن ٶڭٸرلەردٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ تەڭگەرٸمٸن قامتاماسىز ەتۋ, جەرگٸلٸكتٸ ٶندٸرٸستەردٸ دامىتۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك قولداۋ شارالارىن كٷشەيتۋ قاجەت.
يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزۋ: قازٸرگٸ تاڭدا يننوۆاتسييالىق ەكونوميكاعا كٶشۋ ەلٸ دە باياۋ جٷزەگە اسىرىلىپ كەلەدٸ. عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستارعا ارنالعان ينۆەستيتسييالاردى كٶبەيتۋ, ستارتاپتار مەن كەسٸپكەرلٸك باستامالاردى قولداۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردٸڭ كوممەرتسياليزاتسييالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ناقتى قادامدار قاجەت.
قۇقىقتىق جەنە ساياسي رەفورما: ەلدە ساياسي جٷيەنٸڭ ودان ەرٸ دەموكراتييالاندىرىلۋى, ەدٸل سايلاۋ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ, قۇقىقتىق جٷيەنٸ نىعايتۋ ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. قوعامنىڭ ساياسي بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋ, ازاماتتىق قوعامنىڭ رٶلٸن كٷشەيتۋ, سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتۋ ەلدٸڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قاجەت.
قورىتىندى. «قازاقستان – 2050» ستراتەگيياسى ەلدٸڭ دامۋ جولىن ايقىندايتىن ۇزاق مەرزٸمدٸ جوسپار رەتٸندە ٶزەكتٸ بولۋىن جالعاستىرۋدا. وسى ۋاقىتقا دەيٸن بٸرقاتار ماڭىزدى جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزٸلگەنٸمەن, ستراتەگييالىق ماقساتتارعا تولىقتاي جەتۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸكتٸ ازايتۋ, يننوۆاتسييالىق دامۋدى جەدەلدەتۋ, ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ جەنە ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋ قاجەت. قازاقستاننىڭ بولاشاعى ٷشٸن بۇل شارالار ٶتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ستراتەگييانىڭ سەتتٸ جٷزەگە اسۋى ەلدٸڭ دامۋى مەن حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن نىعايتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
اۆتورلار:
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, پروفەسسور, ز.ع.ك. بيشمانوۆ كاكيمجان مۋراتجانوۆيچ
ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, «دٸنتانۋ» ماماندىعىنىڭ 1 كۋرس دوكتورانتى جەتپٸسباي نازەركە جەتپٸسبايقىزى
