شاپقىنشىلىق قاي تۇستان باستالعان?!
جوڭعار شاپقىنشىلىعى قازاق حالقىنا قاي تۇستان باستالعان?! بٸز مەكتەپ قابىرعاسىندا وقىپ جٷرگەندە, تاريحتا جوڭعار دەپ اتالعان قالماقتار الاتاۋدىڭ شەتكٸ سٸلەمدەرٸ اراسىنان ورىن تەپكەن, كەيٸننەن ەيگٸلٸ «جوڭعار قاقپاسى» اتالىپ كەتكەن تۇستان بەرٸ ٶتٸپ (الاكٶلدٸڭ سول جاق جاعالاۋىنان ارى بٸرشاما جەر), كٶكتەمگٸ الاساپىران كەزٸندە قازاقتارعا ويلاماعان تۇستان شابۋىل باستاعان دەپ وقيتىنبىز. سول ۇعىم سانامىزدا بەرٸك قالىپتاستى.
دەگەنمەن, وسى ناقتىلانعان پٸكٸرگە قاراما-قايشى وي كەزٸندە گازەت تاپسىرماسىمەن باقتى كەدەنٸندە بولعانىمدا كەلگەنٸ بار. سودان بەرٸ ون تٶرت جىل ٶتٸپتٸ. اۋدان ورتالىعىنان مٸنگەن تاكسيمەن ۇزاق جولدا كەلە جاتىپ, كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸسٸمەن ەڭگٸمە دٷكەن قۇرىپ وتىردىق.
جولدا ەمٸل ٶزەنٸنەن ٶتٸپ, باقتى اۋىلىنا جاقىنداپ قالعاندا, جٷرگٸزۋشٸم: - ەستٸگەن بولارسىز, جاڭاعى ٶتكەن ەمٸل ٶزەنٸنە جاقىن ارالىقتا بۇرىنعى جوڭعار–قالماق حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان قالاشىق بار, - دەپ ەڭگٸمەنٸ قوزداتا تٷستٸ. - وسى ٶلكەنٸڭ تۇرعىندارى بۇل قالاشىقتى جاقسى بٸلەدٸ, - دەپ قوسىپ قويدى. – سونىڭ بٸرەۋٸ مەنمٸن. قاسىمدا وتىرعان جٷرگٸزۋشٸنٸڭ ايتقاندارى مەنٸ قاتتى قىزىقتىردى. – وسى ارادان الىسپا?, - دەدٸم وعان قاراپ. جٷرگٸزۋشٸ كەزٸندە سول جەردە بولعانىن جەنە كٶرٸپ قايتقانىڭ ايتتى. – بۇل جەردەن كٶپ الىس ەمەس. شامامەن, ون تٶرت–ون بەس شاقىرىمداي-اۋ, - دەدٸ ول. ەرينە, تۋعان ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ بٸلۋ مەن ٷشٸن ٶتە قىزىقتى بولاتىن. قالام ۇستاعان ادام بولعان سوڭ, اتامەكەنٸمٸزدٸڭ قۇپييا سىرىنا, جۇمباعىنا ىنتىزار كەلەتٸنٸمٸز شىندىق ەمەس پە? – قوسىمشا اقشا تٶلەيٸن, قايتار جولدا سوعان سوعا كەتسەك قايتەدٸ?, - دەگەنٸمە جٷرگٸزۋشٸ كەلٸسە كەتتٸ. بٸرازدان كەيٸن, تاعى سول جٷرگٸزۋشٸم بارلىق تاۋىمەن جالاڭاشكٶلدٸڭ ارالىعىندا ورنالاسقان شىڭعىس حان سايىن بٸلەسٸز بە?, - دەگەنٸ. – بۇرىندار ەستۋٸم بار, - دەدٸم وعان جاۋاپ قايتارىپ. - شىڭعىس حان قىتايدى شابۋعا بارا جاتىپ, سول ارادا قالىڭ ەسكەرٸمەن بٸر تٷنەپ, ارى اسقان كٶرٸنەدٸ. – يە, بۇل شىندىق, - دەدٸم قاسىمداعى ەلٸگٸندە ٶزٸن امان دەپ تانىستىرعان جٷرگٸزۋشٸگە.
كەدەنگە بارعان سوڭ, ٶزٸمە كەرەكتٸ دەرەكتەردٸ جيناپ الىپ, شاپشاڭداتىپ كەرٸ قايتتىق. باعىتىمىز جوڭعار–قالماق مەملەكەتٸنٸڭ ورتالىعى بولعان كٶنە جۇرت. "قالا بولعاندا قازٸرگٸدەي شاھار ەمەس, تەك ٶزدەرٸ جينالاتىن, حۋرال (قۇرىلتاي) ٶتكٸزەتٸن ورتالىق ٸسپەتتەس قالاشىق بولار", - دەپ ويلادىم.
بٸرنەشە قىردى اسىپ, ەۋپٸرٸمدەپ, شارشاپ–شالدىعىپ, سوناۋ بٸر عاسىرلاردا جوڭعار حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان اراعا دا كەلدٸك-اۋ. كٶلٸكتٸ توقتاتىپ, دالاعا شىقتىق. – وسىدان ارى تاعى بٸراز جٷرسەك, اتاقتى باشپايدىڭ كٶپٸرٸن دە كٶرۋگە بولادى, - دەدٸ اماندىق.
اماندىق ەكەۋمٸز بٸراز جاياۋ جٷرٸپ, بۇرىنعى جوڭعار-قالماق حاندىعىنىڭ ورتالىعى بولعان اراعا دا جەتتٸك. كٸشكەنە تٶبەشٸك–تٶبەشٸك بولىپ قالعان ەسكٸ تامدار, جەر وشاقتار, اينالادا شاشىلعان كٷل, كەيبٸر جەردەن نايزا مەن ساداقتىڭ سىنىقتارىن, جەبەلەردٸڭ ٷشٸن كٶردٸك. ارالاپ بٸراز جٷردٸك. سىنعان توستاعان, كٶتەك اربانىڭ دوڭعالاعىنىڭ تەمٸر بەلدٸكتەرٸن اجىراتىپ بايقادىق. كٶبٸ شٸرٸپ كەتكەن. سوندىقتان ەشتەنە المادىق. كٶنە شاھاردىڭ ورنىن ارالاپ بٸراز جٷردٸك. جالپى, شاھاردىڭ ۇزىندىعى 600 قاداقتاي بولادى ەكەن. كٶلدەنەڭٸ دە بٸراز جەر. وسى ارادا قالماق قونتايشىلارى ەلدٸڭ ٸشكٸ–سىرتقى ساياساتى جٶنٸندە تالاي كەڭەس ٶتكٸزگەنٸ بەلگٸلٸ. كٶنە جۇرتتى ارالاپ جٷرٸپ, ويعا نە كەلٸپ, نە كەتپەدٸ دەيسٸڭ?! وسىدان ٷش–تٶرت عاسىر بۇرىن وسى ارادا قالماق شونجارلارى اق كيٸزدٸڭ ٷستٸندە مالداس قۇرىپ وتىرىپ, تالاي كەڭەس قۇردى دەگەنگە كٶڭٸل سەنبەيتٸن دە سەكٸلدٸ. بٸراق, تاريحتى سۋىرتپاقتاساق سولاي بولىپ شىعادى. وسى شاھاردا جوڭعار حاندارى مەن بيلەرٸ, باھادٷرلەرٸ گٶي-گٶي ەڭگٸمە ايتىپ, كٶرشٸلەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە قازاق ەلٸن قالاي جاۋلاپ الۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە جوسپارلار قۇردى-اۋ...
كەزٸندە شىڭعىس حاننىڭ قىتايدى شابۋعا بارا جاتقاندا, وسى جوڭعار حاندىعىندا بولعانى تاريحي ەڭبەكتەردە, تٸپتٸ, كينولاردا دا بار. سوعان قاراعاندا ۇلى حان موڭعول اۋماعىنان ەمەس, وسى قازاقستان جەرٸنەن شىققان-اۋ. بۇل پٸكٸر ورىس جەنە ەۋروپا عالىمدارىنىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸن ٷڭٸلٸپ وقىساڭ ناقتى جازىلعان.
قالاي دەسەكتە, تارباعاتاي جوڭعار–قالماقتاردىڭ قويعان اتى. ەمٸل سٶزٸ دە – ويرات تٸلٸندە «جايقىن سۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ ەكەن. سول بٸر عاسىرلاردا سۋى مول, كٶكتەم كەزٸندە جاعاسىنان اسىپ, جايىلىپ كەتٸپ وتىرعان بولار, - دەپ توپشىلادىم. ورىس پەن قىتايدىڭ شەكاراسى تٷسكەنشە بۇل القاپتى جوڭعارلاردىڭ مەكەن ەتكەنٸ بەلگٸلٸ.
شۆەد وفيتسەرٸ ٶز جازبالارىندا جوڭعار ەلٸنٸڭ كارتاسىن جاساعان ەكەن. «جوڭعار الاتاۋى, بالقاشقا قۇياتىن ٸلە ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ قاپتالى, التىنەمەل مەن قويلىق ارالىعى, سارقان ٶڭٸرٸ (قالماق باتىرىنىڭ اتى), كەگەننٸڭ (قالماق بيٸنٸڭ اتى) سولتٷستٸك جاعالاۋى مەن شوڭجى دالاسى, شارىننىڭ شىعىسىنا قاراي كەتپەن تاۋلارىنىڭ سولتٷستٸك بەتكەيلەرٸ, قاسكەلەڭ, بورالداي ٶڭٸرٸ, قازٸرگٸ قىرعىز جەرٸندەگٸ ٷلكەن كەمٸك القابى, تٷپ جاعالاۋلارى, ىستىقكٶلدٸڭ وڭتٷستٸك جاعالاۋى, سونداي-اق تارباعاتاي القابى, ەمٸل ٶزەنٸنٸڭ اتىرابى, زايسان كٶلٸنٸڭ ماڭايى, گٷرشٸم دالاسى (قازاقتار كٷرشٸم دەپ اتايدى), شەۋەشەك (قالماقتىڭ «توستاعان» دەگەن سٶزٸ) جەنە ٷرٸمشٸ ٶلكەسٸ – جوڭعارلاردىڭ كٶنەدەن مەكەن ەتكەن اتامەكەنٸ» دەپ جازىپتى.
سوندا دەيمٸن-اۋ, قالماقتار قازاق ەلٸنە قاي تۇستان شاپقىنشىلىق باستاعان?! بٸز سونى تولىق دەلەلدەي الماي جٷرمٸز-اۋ?!
جوڭعار قاقپاسىنان بەرٸ ٶتٸپ, سوعىس جٷرگٸزدٸ دەيٸن دەسەك, ورتالىق قالاسى ٷرجار اۋدانىنىڭ ەمٸل ٶزەنٸنٸڭ بويىندا جاتىر?
تاعى بٸر ايتارىم, جوڭعار تٸلٸندەگٸ اتاۋلاردى, مٷمكٸندٸك بولسا الداعى ۋاقىتتا قازاق تٸلٸندەگٸ سٶزدەرمەن الماستىرساق بولار ەدٸ دەپ ويلايمىن.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
