فوتو: © Reuters
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 12 سەۋٸردە عىلىم جەنە تەحنيكا جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەستٸڭ وتىرىسىندا لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ تۋرالى ايتقان بولاتىن. ال جۋىردا قازاق تٸلٸندەگٸ كەڭ رەفورمانىڭ جاسالۋى تۋرالى زەرتتەۋ جاسالدى, - دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
پرەزيدەنت لاتىن قارپٸمەن جازىلعان بيلبوردتاردى مىسالعا كەلتٸرٸپ: «بۇل - قازاق تٸلٸ ەمەس, بۇل تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىنا جات مەتٸندەر. سوندىقتان بۇل جۇمىستى عىلىم اكادەميياسىنىڭ باسشىلىعىمەن, بارلىعىن تارازىلاپ, اسىقپاي جالعاستىرۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن. قاسىم-جومارت كەمەلۇلى كيريلليتسادا جيٸ كەزدەسەتٸن «ۋ» ەرپٸ بار سٶزدەرگە دە مىسال كەلتٸرٸپ: «كيريلل ەلٸپبيٸندەگٸ كٶپتەگەن سٶزدەردە «ي» ەرپٸ بار. مىسالى, «ىرىمشىل» سٶزٸندە ٷش «ى» بار. بٸز ونى اۆتوماتتى تٷردە «u» ەرپٸمەن جازدىق. ەندٸ قاراڭىز, «ىرىمشىل» سٶزٸن لاتىنشا جازساق, بٸر سٶزدە ٷش «ۋ» ەرپٸ بولادى. بۇل قازاق تٸلٸ مە? مۇنى كٸم وقي الادى? تٷپتەپ كەلگەندە, كيريلليتسادا بولسىن, لاتىنشا بولسىن, تٸلٸمٸز «تٷسٸنٸكسٸز» بولىپ كٶرٸنەدٸ. مۇنداي مىسالدار ٶتە كٶپ».
مەملەكەت باسشىسى عالىمدار باسقا ەلدەردٸڭ وزىق تەجٸريبەسٸن مۇقييات زەرتتەپ, ولاردىڭ ۇتىمدى كٶزقاراستارى مەن شەشٸمدەرٸن پايدالانۋى كەرەگٸن اتاپ ٶتتٸ. راسىندا دا, لاتىن گرافيكاسىنا كٶشكەن ٶزگە ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸن تٸل ماماندارىمىز قوعامدى نەگە از حاباردار ەتەدٸ? ەڭ الدىمەن بٸزگە جاقىن ٶزبەكستاننىڭ تەجٸريبەسٸ. قازاقستان باسقا رەسپۋبليكالاردان كەيٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدە جەنە ولاردىڭ قاتەلٸكتەرٸن قايتالاماۋ ٷشٸن ولاردىڭ تەجٸريبەسٸن جان-جاقتى زەردەلەۋگە مٷمكٸندٸك بار, بٸراق ولار بولعان جەنە قازٸر دە بار. الدىڭعى نۇسقالارىمىز ديگراف, اپوستروف, اكۋت (قاراقالپاق نۇسقاسى) بار ٶزبەك تٸلٸندەگٸ سەتسٸز جەنە عىلىمي نەگٸزدەلمەگەن نۇسقالاردى بەلگٸلٸ دەرەجەدە قايتالاعانىن ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ.
ياعني, كٶرشٸ ەلدەگٸ تەجٸريبە زەرتتەلمەگەن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسيياسى لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋگە كٸرٸسپەس بۇرىن ٶزبەكستانداعى تەجٸريبەنٸ جان-جاقتى زەرتتەپ الۋى كەرەك ەدٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل ەل بٸزگە كٶپ جاعىنان (تٸلدٸك, ەتنيكالىق, مەدەني, تاريحي, بٸلٸم بەرۋ, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, ت.ب.) ايتالىق, تٷركييادان دا جاقىن. وسى سەبەپتٸ رەسپۋبليكاداعى لاتىنداندىرۋدى, ەكٸ تٸلدٸڭ (ٶزبەك جەنە ورىس) جۇمىس ٸستەۋٸن, بٸلٸم, عىلىم, كٸتاپ شىعارۋ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ٸس قاعازدارىن جٷرگٸزۋ جەنە ت.ب. سالالارداعى تٸلدٸك احۋالدى مۇقييات باقىلاۋ قاجەت.
ەلدەگٸ تٸلدٸك جاعدايعا جالپى باعا بەرگەن پرەزيدەنت ق.توقاەۆ وبەكتيۆتٸ, جان-جاقتى, سالماقتى جەنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانىمى مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ دامۋىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ دەگەن ٷلكەن ٷمٸت بار. بۇل ٶزەكتٸ: كٶپتەگەن تٸل مەسەلەلەرٸ سوڭعى جىلدارى عانا جوعارى دەڭگەيدە كٶتەرٸلە باستادى, جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن جەكە تۇلعالار ولاردىڭ شەشٸمٸنە لايىقتى جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك.
بۇل رەتتە, 2021 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ وتىرىسى ٶتٸپ, وندا تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ جاڭا نۇسقاسى تانىستىرىلدى. جاقسارتىلعان ەلٸپبيگە قازاق تٸلٸنٸڭ 28 دىبىسىن تولىق قامتيتىن نەگٸزگٸ لاتىن ەلٸپبيٸ جٷيەسٸنٸڭ 31 تاڭباسى ەنگٸزٸلگەن. 2023-2031 جىلدار ارالىعىندا جاڭا ەلٸپبيگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋ جوسپارلانعانى ايتىلدى.
ٷش جىلدان بەرٸ مەملەكەت باسشىسى اۋقىمدى تٸل رەفورماسى تۋرالى ايتىپ تا, ايتىپ تا جٷر. ال ونى باستاۋ ٷشٸن تٸل ماماندارى مەن تيٸستٸ ۆەدومستۆولار تٸلدٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن انىقتاپ, ەل باسشىلىعىنىڭ نازارىنا ۇسىنىپ, شەشۋ جولدارىن بەلگٸلەۋ ٷشٸن باياعىدا-اق ۇسىنۋى تيٸس اۋقىمدى تٸل رەفورماسىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسى قاجەت ەدٸ. جاقىندا عانا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى تٸل ساياساتىن دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسىن بەكٸتۋ تۋرالى» جوباسى از عانا ۋاقىت ٸشٸندە قوعامدىق تالقىلاۋعا شىعارىلدى.
