Foto: © Reuters
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 12 sáýirde Ǵylym jáne tehnika jónindegi Ulttyq keńestiń otyrysynda latyn álipbiine kóshý týraly aitqan bolatyn. Al jýyrda qazaq tilindegi keń reformanyń jasalýy týraly zertteý jasaldy, - dep habarlaidy «Ult aqparat».
Prezident latyn qarpimen jazylǵan bilbordtardy mysalǵa keltirip: «Bul - qazaq tili emes, bul tilimizdiń tabiǵatyna jat mátinder. Sondyqtan bul jumysty Ǵylym akademiiasynyń basshylyǵymen, barlyǵyn tarazylap, asyqpai jalǵastyrý kerek» degen bolatyn. Qasym-Jomart Kemeluly kirillitsada jii kezdesetin «ý» árpi bar sózderge de mysal keltirip: «Kirill álipbiindegi kóptegen sózderde «i» árpi bar. Mysaly, «yrymshyl» sózinde úsh «y» bar. Biz ony avtomatty túrde «u» árpimen jazdyq. Endi qarańyz, «yrymshyl» sózin latynsha jazsaq, bir sózde úsh «ý» árpi bolady. Bul qazaq tili me? Muny kim oqi alady? Túptep kelgende, kirillitsada bolsyn, latynsha bolsyn, tilimiz «túsiniksiz» bolyp kórinedi. Mundai mysaldar óte kóp».
Memleket basshysy ǵalymdar basqa elderdiń ozyq tájiribesin muqiiat zerttep, olardyń utymdy kózqarastary men sheshimderin paidalanýy keregin atap ótti. Rasynda da, latyn grafikasyna kóshken ózge elderdiń tájiribesin til mamandarymyz qoǵamdy nege az habardar etedi? Eń aldymen bizge jaqyn Ózbekstannyń tájiribesi. Qazaqstan basqa respýblikalardan keiin latyn álipbiine kóshýde jáne olardyń qatelikterin qaitalamaý úshin olardyń tájiribesin jan-jaqty zerdeleýge múmkindik bar, biraq olar bolǵan jáne qazir de bar. Aldyńǵy nusqalarymyz digraf, apostrof, akýt (qaraqalpaq nusqasy) bar ózbek tilindegi sátsiz jáne ǵylymi negizdelmegen nusqalardy belgili dárejede qaitalaǵanyn aitsaq ta jetkilikti.
Iaǵni, kórshi eldegi tájiribe zerttelmegen. Qazaqstan Respýblikasynyń latyn álipbiine kóshý jónindegi Ulttyq komissiiasy latyn álipbiine kóshýge kirispes buryn Ózbekstandaǵy tájiribeni jan-jaqty zerttep alýy kerek edi. Óitkeni, bul el bizge kóp jaǵynan (tildik, etnikalyq, mádeni, tarihi, bilim berý, ekonomikalyq, áleýmettik, t.b.) aitalyq, Túrkiiadan da jaqyn. Osy sebepti respýblikadaǵy latyndandyrýdy, eki tildiń (ózbek jáne orys) jumys isteýin, bilim, ǵylym, kitap shyǵarý, buqaralyq aqparat quraldary, is qaǵazdaryn júrgizý jáne t.b. salalardaǵy tildik ahýaldy muqiiat baqylaý qajet.
Eldegi tildik jaǵdaiǵa jalpy baǵa bergen Prezident Q.Toqaev obektivti, jan-jaqty, salmaqty jáne Memleket basshysynyń ustanymy memlekettik tildiń damýyna oń áserin tigizedi degen úlken úmit bar. Bul ózekti: kóptegen til máseleleri sońǵy jyldary ǵana joǵary deńgeide kóterile bastady, jaýapty mekemeler men jeke tulǵalar olardyń sheshimine laiyqty jaýap berýi kerek.
Bul rette, 2021 jyldyń qańtarynda burynǵy Premer-Ministr Asqar Maminniń tóraǵalyǵymen Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiianyń otyrysy ótip, onda Til bilimi institýtynyń jańa nusqasy tanystyryldy. Jaqsartylǵan álipbige qazaq tiliniń 28 dybysyn tolyq qamtityn negizgi latyn álipbii júiesiniń 31 tańbasy engizilgen. 2023-2031 jyldar aralyǵynda jańa álipbige kezeń-kezeńimen kóshý josparlanǵany aityldy.
Úsh jyldan beri Memleket basshysy aýqymdy til reformasy týraly aityp ta, aityp ta júr. Al ony bastaý úshin til mamandary men tiisti vedomstvolar tildiń ózekti máselelerin anyqtap, el basshylyǵynyń nazaryna usynyp, sheshý joldaryn belgileý úshin baiaǵyda-aq usynýy tiis aýqymdy til reformasynyń ǵylymi tujyrymdamasy qajet edi. Jaqynda ǵana «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy til saiasatyn damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyn bekitý týraly» jobasy az ǵana ýaqyt ishinde qoǵamdyq talqylaýǵa shyǵaryldy.
