قازاق دالاسىنداعى زۇلمات جايىندا بٸرەر سٶز

تاريحىن بٸلمەگەن ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر

“بٸر حالىق ٶزٸنٸڭ تاريحىن بٸلمەسە, بٸر ەل ٶزٸنٸڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ٶزٸ دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. دٷنيە دە ٶڭگە جۇرتتار قاتارىندا كٸم قور بولمايىن, تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ٶزٸنٸڭ شەجٸرەسٸن يماني دəرەجەسٸندە ۇعىپ بٸلۋگە تيٸس”. بۇل سٶزدەردٸ حالقىنا الاشتىڭ ارداقتىسى ەليحان بٶكەيحانۇلى زامانىندا ايتىپ كەتكەن ەدٸ. 

كەز كەلگەن ۇلت ٷشٸن تاريحىن تٷگەندەۋ تەك ٶزٸن تانىپ-بٸلۋ عانا ەمەس, لايىقتى ۇرپاق تەربيەلەۋ تۇرعىسىنان اسقان جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاجەت ەتەدٸ. ٶتكەننٸڭ اششىلى-تۇششىلى وقيعالارىنان ساباق الۋ كەلەشەكتەگٸ قاتەلٸكتەن دە ساقتاندىرادى. حح عاسىردا قازاقتىڭ باسىنا تٷسكەن, سونداعىسى قىر-سىرى ەلٸ دە تولىعىمەن اشىلماعان نەۋبەت قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىقپەن بايلانىستى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ورىن العان زۇلماتتى جان-جاقتى زەرتتەپ, وعان لايىقتى باعاسىن بەرۋ ۇلت رەتٸندە تولىسۋىمىزدىڭ ماڭىزدى العىشارتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىلاي دەپ جازدى: “وراسان شىعىنعا ۇشىراعانىنا قاراماستان, بٸزدٸڭ حالقىمىز ٶزٸنٸڭ بٸرەگەي ۇلتتىق بولمىسى مەن اسىل قاسيەتتەرٸن ساقتاپ قالدى. قاتىگەزدٸككە بوي الدىرعان جوق, سان عاسىرلىق دانالىعىن دا جوعالتپادى. بٸراق ەلٸمٸز باسىنان ٶتكەن وسىناۋ سۇمدىق سىناقتاردى ەشقاشان ۇمىتپايدى”.

راس, بولشەۆيكتەردٸڭ ٶكتەمٸنەن كسرو-نىڭ باسقا دا حالىقتارى, ونىڭ ٸشٸندە ورىستاردىڭ ٶزٸ جاپا شەكتٸ. قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ قاتالدىعى: بٸر ادام تۇتقىندالسا, وندا ونىڭ بارلىق وتباسى بۇدان زارداپ شەكتٸ. جۇبايلارى “ساتقىنداردىڭ ەيەلٸ” دەگەن ايىپ تاعىلىپ لاگەرگە قامالدى, بالالارى جەتٸمدەر ٷيٸنە تاعاتىلدى. قانشاما وتباسىنىڭ وسىلايشا توز-توزى شىعىپ اتا-اناسى بالاسىنان, اعاسى قارىنداسىنان ايرىلدى. كەڭەس وداعى اۋماعىندا بٸرنەشە ەيەلدەر لاگەرٸ بولدى, بۇنداي جاۋىزدىق گيتلەردٸڭ دە ويىنا كٸرگەن جوق. قازاقستاندا ورنالاسقان الجير (اكمولينسكيي لاگەر دليا جەن يزمەننيكوۆ رودينى) اتتى سونداي بٸر كونتسلاگەردەن عانا 18 مىڭداي ەيەل ٶتتٸ.

الايدا ۇلتتىق قۇرامىنىڭ جارتىسىنا دەرلٸگٸ قىرىلعان قازاقتاي زورلىققا تاريحتا بٸر-دە بٸر ەل ۇشىراعان جوق شىعار. مەسەلەن, كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان ۋكراينادا دا الاپات اشتىق ورىن العانى مەلٸم. ونىڭ كەسٸرٸنەن 3,5-4 ميلليونعا جۋىق ادام قىرىلدى. ول كەزدە ۋكراين حالقىنىڭ سانى 30 ميلليونعا جۋىق بولاتىن. دەمەك رەسپۋبليكادا تۇراتىن حالىقتىڭ سانىنا شاققاندا قازاقستانداعى اشارشىلىق ادام ايتقىسىز سيپاتتا ٶتكەنٸ انىق بايقالادى.

ال ەندٸ بٸزدٸڭ جەردە قۋعىن-سٷرگٸن سونشالىقتى جان تٷرشٸگەرلٸك جاعدايدا نەگە ٶتتٸ? سەبەپ بٸرەۋ – كەڭەس بيلٸگٸن جارييالاسا دا, وتارلىق تٷيسٸكتەن ارىلماعان بولشەۆيكتەرگە باس يمەگەن رۋحتى ەلدٸ تٸزە بٷكتٸرمەك, ساعىن سىندىرماق كەرەك بولدى. 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرەلٸستەن سوڭ ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق الاش ٷكٸمەتٸن جارييالاعان قازاق تەۋەلسٸزدٸگٸ ٷشٸن كٷرەستٸ. 1918 جىلى الاش اۆتونوميياسى جويىلىپ ۇلت زييالىلارى جاپپاي قۋعىندالعاندا دا ازاتتىق ٷشٸن كٷرەس تولاستامادى. تەك رەسمي دەرەكتەر بويىنشا, 1928-1932 جىلداردا قازاقستاندا كەڭەستٸك ساياساتقا, ونىڭ ٸشٸندە مال مەن جەردٸ تەركٸلەۋگە, كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋعا, تٶزگٸسٸز سالىقتارعا قارسى 372 كٶتٸرٸلٸس بولدى. 

قازاقتى باعىندىرۋدا مەسكەۋ مىناداي ماقساتتاردى كٶزدەدٸ: ساياسي سالادا: قازاق حالقىنىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸن جويۋ, ساياسي تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن ەگەمەندٸگٸنەن ايىرۋ, قازاق دالاسىندا «كٸشٸ قازان» جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ; ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق سالادا: قازاقستاندى كسرو-نىڭ شيكٸزات بازاسىنا اينالدىرىپ, جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى كٷشتەپ وتىرىقشىلىق پەن سوتسياليزمگە ەنگٸزۋ; ۇلتارالىق قاتىناستار سالاسىندا: اسسيميلياتسييا ارقىلى ورىستاندىرۋ ناۋقانىن جٷرگٸزۋ. 

وسىنداي ۇردا-جىق ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە بەلگٸلٸ دەموگراف-عالىم ماقاش تەتiموۆتٸڭ دەرەگٸنشە  حح عاسىردا ورىن العان ازامات سوعىسى, قولدان جاسالعان اشارشىلىق, قۋعىن-سٷرگiن كەزدەرiندە, ەكiنشi دٷنيەجٷزiلiك سوعىستا باس-اياعى 3 ميلليون 850 مىڭعا جۋىق قازاق قىرعىنعا ۇشىرادى.

ۇزاق جىلدار بويىندا كەڭەستٸك توتاليتارلىق جٷيە ادامزات پەن ادامگەرشٸلٸككە قارسى جاساعان قىلمىسىن مەيلٸنشە جاسىرۋعا تىرىستى. حح عاسىرداعى قازاقتىڭ شىنايى تاريحى جايلى كەز-كەلگەن زەرتتەۋلەر مەن ماقالالار وتقا ٶرتەلدٸ, ولاردىڭ اۆتورلارى رەپرەسسييانىڭ ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ تولقىنىندا قۋدالاندى. الاش ارىستارىنىڭ ەسٸمدەرٸ مەن شىعارمالارى مٷلدە قاعاز بەتٸنەن ٶشٸرٸلدٸ. دەسە دە قاتقىل تسەنزۋرا قۇرساۋىندا ۇلت زييالىلارى اقيقاتتى جەتكٸزۋگە بارىن سالدى. قازاق ەدەبيەتٸندە اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن تاقىرىبىنا قالام تارتقان اۆتورلار قاتارىندا بەيٸمبەت مايلين («اشتىق قۇربانى», «كٷلپاش»), سماعۇل ەلۋباي («اق بوز ٷي»), كەرٸباي احمەتبەكوۆ («قاسٸرەت»), شەرحان مۇرتازا («قىزىل جەبە», «بەسەۋدٸڭ حاتى»), تٶلەگەن قاجىباي («اران»), قادىر مىرزا-ەلٸ («دەرت»), مۇحتار ماعاۋيندٸ («سارى قازاق») اتاۋعا بولادى.

بەرتٸن كەلە كەڭەس وداعىنىڭ ميراسقورى - رەسەي زۇلماتتى اقتاپ قالۋعا تىرىسۋدا. بۇل ەدەيٸ بولعان ساياسات ەمەس, تەك جەرە-جەردە ورىن العان اسىراسٸلتەۋشٸلٸكتٸڭ سالدارى دەگەندٸ العا تارتۋدا. شىندىعىندا ۋكراينادا بولسىن, قازاق دالاسىندا بولسىن ۇيىمداستىرىلعان زۇلماتتى ناعىز ەتنوتسيد دەپ باعالاۋعا نەگٸز جەتكٸلٸكتٸ. مۇستافا شوقاي “تۋركەستان پود ۆلاستيۋ سوۆەتوۆ” اتتى ەڭبەگٸندە مىناداي بٸر دەرەك كەلتٸرەدٸ: تٷركٸستان اتقارۋشى كوميتەتٸنٸڭ وتىرىسىندا بولشەۆيكتەردٸڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ توبولين “ماركسيستەردٸڭ ويىنشا قازاقتار ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەلسٸز بولعاندىقتان بەرٸبٸر جويىلادى. ولاي بولسا رەۆوليۋتسييا ٷشٸن ەلدە-قايدا ماڭىزدىسى قارجىنى اشارشىلىققا قارسى كٷرەسكە ەمەس, مايداندى قولاداۋعا جۇمساۋ كەرەك” - دەدٸ.

قازاقستاننىڭ ٶزٸندە اشارشىلىق ەڭ الدىمەن اتا كەسٸبٸ - مالشىلىقپەن اينالىسقان قازاققا اۋىر تيدٸ, ال ونىڭ زاردابىن ەڭسەرۋ ۇزىق جىلدارعا سوزىلدى. كسرو-دا 1970 جىلى ٶتكەن حالىق ساناعى قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ سانى 13 ميلليونعا جەتكەنٸن انىقتادى. بۇنداعى قازاقتىڭ ٷلەسٸ رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 32,6 پايىزىن عانا قۇراپ, قازاق ٶز جەرٸندە ۇلتتىق ازشىلىققا اينالدى. تٸپتٸ تەۋەلسٸزدٸك العان 1991 جىلى اتالعان كٶرسەتكٸش بولار-بولماس ٶسٸپ 42 پايىزدى قۇرادى. 

تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن 1992 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جارلىعىمەن اشارشىلىق وقيعالارىن زەرتتەۋ بويىنشا ارنايى ۇلتتىق كوميسسييا قۇرىلدى. ونىڭ قورىتىندىسى «قازاقستانداعى 1931-33 جىلدارداعى كٷشتەپ ۇجىمداستىرۋ جەنە اشارشىلىق» اتتى كٶلەمدٸ جيناققا ەندٸ. 1993 جىلى 14 سەۋٸردە «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. سونىمەن بٸرگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەشٸمٸمەن 1997 جىل – جالپىۇلتتىق تاتۋلىق پەن ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى رەتٸندە, 31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸ دەپ جارييالاندى.

تاريحتى زەردەلەۋ ٶسكەلەڭ ۇرپاقتى تەربيەلەۋدە قانشان دا ماڭىزدى ورىنعا يە. مەملەكەتتٸڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ», «تۋعان جەر», «قاسيەتتٸ قازاقستان» سەكٸلدٸ ۇزاق مەرزٸمدٸ باعدارمالارى وسىعان باعىتتالعان. ەلٸمٸزدٸڭ ەر قيىرىندا بوي كٶتەرٸپ جاتقان «قازاق حالقىنا مىڭ العىس» مونۋمەنتتەرٸ – قازاق جەرٸنەن پانا تاپقان سان تٷرلٸ ۇلىستاردىڭ قازاققا دەگەن ريزاشىلىعىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.

قۋعىن-سٷرگٸن مەن اشارشىلىق وقيعالارىنا قاتىستى جەر-جەردە مۇراجايلار مەن مەموريالدىق كەشەندەر تۇرعىزىلدى. الاش ارىستارىنىڭ قۇرمەتٸنە قالالارىمىزدىڭ ورتالىق الاڭدارىندا ەسكەرتكٸشتەر ورناتىلدى, ال ەسٸمدەرٸ مەكتەپ پەن كٶشەلەرگە بەرٸلدٸ. ولاردىڭ شىعارمالارى كٸتاپ بولىپ باسىپ شىعارىلدى. حح عاسىرداعى زۇلماتقا ارنالعان زەرتتەۋلەر وقۋلىقتارعا ەندٸ, كٶركەم جەنە دەرەكتٸ فيلمدەرگە ارقاۋ بولدى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا دٷنيەگە كەلگەن ۇرپاققا ەليحان, احمەت, ماعجانداردىڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلۋٸ ٶز الدىنا ۇلت كٶسەمدەرٸننە قۇرمەتتٸڭ بەلگٸسٸ.

دەسە دە 1990 جىلداردىڭ باسىنان بەرٸ زەرتتەلٸپ كەلە جاتقانىمەن, اشارشىلىق پەن قۋعىن-سٷرگٸن تاريحىنىڭ كٷرمەۋٸ تولىق شەشٸلە قويعان جوق. بۇل باعىتتا اتقارىلار جۇمىستار ەلٸ جەتٸپ ارتىلادى. راس, سول الىس جىلدارى قازاقستان ركفسر قۇرامىندا اۆتونومدى رەسپۋبليكا بولدى, سوندىقتان قۇجاتتاردىڭ نەگٸزگٸ ماسسيۆٸ مەسكەۋدە ورنالاسقان. كٶرشٸ ەلدٸڭ ٶكٸلدەرٸ تٷرلٸ سىلتاۋمەن وتاندىق عالىمداردى وسى مۇراعاتقا جولاتپاي وتىرعانى بار. قازاق قوعامىنىڭ ٶز ٸشٸندە ٶتكەندٸ قازبالاي بەرسەك ۇنامسىز تالاي جەيتتەردٸڭ بەتٸ اشىلىپ قالادى عوي دەپ سانايتىندار, كٶرشٸ ەلدٸڭ سەسٸنەن قايمىعۋشىلار از ەمەس. قايتكەن كٷندە ۇلت بولامىز دەسەك وسىنداي كەدەرگٸلەرگە بوي ۇسىنباعان ابزال. كەرەك دەسەڭٸز اقتى اق, قارانى قارا دەپ تانۋ - كەشەگٸ ەش كٸنەسٸز قۇربان بولعان ميلليونداعان اتا-بابانىڭ ەرۋاعى الدىنداعى پارىز. بۇل تۇرعىدا زۇلماتقا تيٸستٸ باعاسىن بەرۋدە, ونى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىنداۋعا جاعداي جاساۋدا ٶز ٸشٸمٸزدەگٸ شارۋالارەن قاتار تمد ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸن قولعا الۋ ٶزەكتٸ مەسەلە. 

P.S. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس كەزٸندە ناتسيستەردٸڭ ەۆرەيلەردٸ قىرعانى حولوكوست دەگەن اتاۋمەن بٸلگٸلٸ. بٷگٸنگٸ يزرايلدە سول قاسٸرەتتٸ وقيعالارعا ارنالعان ياد-ۆاشەم مەموريالدىق كەشەنٸ ورنىتالعان. بۇل – ەۆرەيلەردٸڭ مەكتەپ وقۋشىلارىنان باستاپ ەڭكەيگەن قارييالارىنا دەيٸن كەلٸپ باس يەتٸن, تاريحىن قاستەرلەپ ٶزٸن ۇلت رەتٸندە سەزٸنەتٸن ورىن. سونداي-اق ەۆرەي ەلٸنە كەلگەن كەز-كەلگەن مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساپارى وسى كەشەنگە تاعزىم ەتۋدەن باستالادى. سونداعىسى ەۆرەي حالقى اتالعان قىلمىستىڭ بٷگە-شەگەسٸن زەرتتەپ قانا قويماي, وعان ايىپتىلاردى تٸپتٸ سىرت ەلدەردە تىعىلعان جەرٸنەن ٸزدەپ-تاۋىپ, يزرايلگە ەكەلٸپ سازايىن بەرگەن. ال ەندٸ حولوكوستقا كٸمدە-كٸم كٷمەن كەلتٸرسە ول يزرايل عانا ەمەس, حالىقارالىق زاڭدار بويىنشا قاتال جاۋاپقا تارتىلادى. وسىنداي تەجٸريبەنٸ كٶرٸپ وتىرىپ, ەۆرەيدٸڭ ۇلت رەتٸندەگٸ نامىسىنا قايران قالاسىڭ. كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە قازاق تا ٶز تاريحىندا ورىن العان زۇلماتتى وقيعالاردى تولىعىمەن اشىپ, تاريحىنان تاعلىم العان ۇلت رەتٸندە ويىسىپ باسقانى مويىنداتۋى – زامان تالابى.   

راسۋل جۇمالى, ساياساتتانۋشى