قانشاما تالپىنعانمەن, قانشاما كٷشٸن سالعانمەن جەتكٸلٸكتٸ قىلىپ شكولدار اشۋعا ٷكٸمەتتٸڭ شاماسىنان كەلمەيتٸندٸگٸ انىقتالىپ وتىر.
قازاق رەسپۋبليكاسىندا اشىلاتىن ەر تٷرلٸ شكولداردا, كٸتاپحانالاردا ھەم باسقا وقۋ ورىندارىندا قىزمەت قىلاتىن 2616 كٸسٸنٸڭ عانا راسحودىن كٶتەرمەكشٸ بولىپ وتىر. بٸراق, وقۋ جۇمىسىن جٶندەپ جٷرگٸزٸپ, بالالاردى تەگٸس وقىتۋعا 20 مىڭنان ارتىق كٸسٸ كەرەك. بۇلاردىڭ ھەم باسقا راسحودتارى كەرەك.
وقۋ جۇمىسىنىڭ شىعىندارىنىڭ كٶبٸن ٷكٸمەت ورىندارىنداعى جينالاتىن ەر تٷرلٸ سالىقتاردان جۇمساڭدار دەپ وتىر. بۇل تۋرادا جۇمىستىڭ كٶبٸ گۋبيسپولكومداردىڭ موينىنا اۋادى, بٸراق ولاردىڭ دا جارىلقاۋى, وقۋ جۇمىسىنا جەتكٸلٸكتٸ اقشا بەرۋلەرٸ, حالىقتىڭ بايلىعى, شارۋانىڭ جاقسىلىعى ھەم سالىق تەز, تٷگەلٸنەن جينالۋىمەن بايلاۋلى نەرسە. وسىعان قاراعاندا بۇل ورىنداردا جينالاتىن سالىقتارعا سەنٸپ وتىرۋعا بولمايدى. سەنگەنمەن گۋبيسپولكومدار تەزدەن اشا الامايدى. وقۋدىڭ مەزگٸلٸ ٶتٸپ بارا جاتىر, بالالاردىڭ بٸر جىل بولسا دا وقۋسىز قالۋلارى ٷلكەن زييان ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. بۇدان بىلاي ۇيقىنى قويۋ كەرەك. ەندٸ بۇل جۇمىسقا حالىقتىڭ ٶزٸ كٸرٸسپەسە بولمايدى.
بۇرىن نيكولاي زامانىندا بٸرنەشە جىل ٸزدەنٸپ, شىعىندانىپ اشاتىن شكولدى كەڭەس ٷكٸمەتٸ ٶزٸ-اق اشىڭدار دەپ ۇران شاقىرىپ وتىرعاندا, حالىقتىڭ ٷندەمەي وتىرۋى زور ايىپ, كٷنە. شكولدىڭ راسحودىنان قاشپاي, بۇرىنعى جالداپ مولدا ۇستاپ بالا وقىتاتىن راسحودتى مويىندارىنا الىپ, شكول اشۋلارى كەرەك. بۇل جۇمىستى اياققا باستىرىپ, ورىنداپ, ەل اراسىنداعى وقىعانداردىڭ, ۋچيتەل, مۇعالٸمدەردٸڭ مويىندارىنداعى زور مٸندەت – شكولدى مىناۋ رەتتەرمەن اشۋ كەرەك. بٸر اۋىلناي نە بٸر بولىس ەل كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, بايعا بايشا, كەدەيگە كەدەيشە ٷي باسىنا سالىق سالىپ, سول جينالعان سالىقتى وقىتۋشىلاردىڭ ھەم باسقا قىزمەتكەرلەردٸڭ اقىسىنا, شكولدىڭ كەرەك-جاراعىنا مٸندەتتٸ بولىپ, جەرگٸلٸكتٸ وقۋ بٶلٸمدەرٸمەن «دوگوۆور» جاساپ, شكول اشۋ كەرەك. بۇل قالىپتا اشىلعان شكولداردىڭ وقىتۋ, بالالارعا تەربيە بەرۋ تەرتٸپتەرٸن سىرتتان وقۋ بٶلٸمدەرٸ باقىلاۋعا تيٸس. وقىتۋشىلارعا اقى «كەسٸپشٸلەر ۇيىمى» بەلگٸلەگەن مٶلشەرمەن بەرٸلەدٸ. سالىق تٶلەپ وقۋعا شاماسى كەلمەيتٸن كەدەي بالالارىنا بٸرنەشە ورىن قالدىرۋ كەرەك, وقۋ قۇرالدارىن: كٸتاپ, قاعاز, قالام سىقىلدى نەرسەلەردٸ جەرگٸلٸكتٸ وقۋ بٶلٸمدەرٸ الۋى تيٸس.
اۋىلدىڭ جيٸ جەرٸندە بالالار ٷيلەرٸنەن كەلٸپ وقۋعا بولادى, بٸراق اۋىل سيرەك, ەر جەردە وتىرعان بولسا, قىس كٷنٸ ەسٸرەسە كيٸمٸ جوق كەدەي بالالارى كەلٸپ وقۋعا ٶتە قيىن. سول سەبەپتٸ بالالار كٶبٸرەك اۋىلداردا شكولدىڭ قاتار بٶلٸمدەرٸن اشۋ كەرەك. بۇل قاتار بٶلٸمدەردٸڭ راسحودى ورتاداعى شكولعا دەپ ەلدەن جيناعان سالىقتان بەرٸلۋٸ كەرەك. بۇل سىقىلدى قاتار بٶلٸمدەر اشۋعا, اۋىلدار ٶتە سيرەك بولىپ, ارالارى ٶتە شالعاي بولسا, ەرينە, بالالار كەلٸپ وقۋعا بولمايدى, سونىڭ ٷشٸن شكولدىڭ جانىنان بالالار جاتىپ وقيتىن ٷي (وبششەجيتيە) نە بولماسا ينتەرنات اشىلۋى قاجەت. ينتەرنات اشىلعاندا باي بالالارى ٶز تاماعىمەن كەلٸپ جاتىپ, شاماسى كەلمەيتٸن كەدەي بالالارىنا ەلدەن ازىق-تٷلٸك جيناپ بەرٸپ, سول ٷيدە جاتقىزىپ وقىتۋ كەرەك. مۇنداي ينتەرنات بولماسا كەدەي بالالارى وقي المايدى.
جوعارىدا ايتىلعان بويىنشا شكولدى بٸر اۋىلناي نە بٸر بولىس ەل بولىپ ۇيىمداسىپ اشپاسا, جەكە بٸر كٸسٸ, ياكي بٸرنەشە كٸسٸ بولىپ اشۋعا بولمايدى. سەبەبٸ ونداي شكولداردى اشۋشىلار مەنشٸكتەنٸپ, وقۋ-تەربيە جۇمىستارىن ٶزدەرٸنٸڭ دەگەنٸنشە جٷرگٸزۋگە تىرىسىپ, ٷكٸمەتتٸڭ شكولدار حاقىندا شىعارعان جوبالارىن, تەرتٸپتەرٸن قولدانباسقا مٷمكٸن. سونىڭ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ وقۋ بٶلٸمدەرٸ بۇل جۇمىسقا ٶتە شۇعىل قاراۋى كەرەك.
ەكٸنشٸ, ايتىلىپ ٶتكەن رەتتەرمەن ەل اراسىنداعى «كووپەراتيۆ» ھەم باسقا ۇيىمدار شكول اشۋعا كٸرٸسۋلەرٸ كەرەك.
وسى جۇمىستاردى ٸلگەرٸ باستىرۋعا ەلدەگٸ سەنٸمدٸ ازاماتتار زور مٸندەتتٸ ھەم حالىقتىڭ ٶزٸ دە بۇل جۇمىسقا سالقىن كٶزبەن قاراماي, شىعاتىن ازىن-اۋلاق شىعىنعا كٶزدٸ جۇمىپ جٸبەرٸپ كٸرٸسۋلەرٸ كەرەك.
احمەت بايتۇرسىنۇلى
«قىزىل قازاقستان» جۋرنالى,
1923, فەۆرال, № 14, 12-13-بەتتەر.
