ٶتكەندە مىڭ قاتپارلى قازاق سٶزٸنٸڭ بٸرلٸ-جارىمىنىڭ بۇرىنعى جەنە قازٸرگٸ قولدانىلۋى جايىندا بٸر ماقالا جازىپ ەدٸك. جۇرت بەينە بٸر جوعالعانىن تاۋىپ العانداي ٶتە جىلى قابىلدادى. جالعاسۋىن سۇرادى. قالىڭ ەلدٸڭ قالاۋىنان شىعىپ جاتسا قولدا تۇرعان قازىنامىزدى نەگە قازا بەرمەسكە! وسى جولعى سٶزٸمٸز بابالارىمىزدىڭ بايىرعى بٸر ەنٸ جايىنداعى ەڭگٸمەمەن باستالىپ كەتتٸ.
تالدان تاياق جاس بالا تايانبايدى
قازاقتىڭ ٶتە كٶنە ەندەرٸنٸڭ قاتارىنا جاتاتىن «بٸر بالا» دەيتٸن ەنٸ بار عوي, سونىڭ سٶزٸ عاجاپ ەندٸ! جالپى, اتالارىمىز ەندٸ قالاي تىڭدايدى? ەن ايتىلىپ جاتقاندا ونىڭ ەر سٶزٸنە بايلانىستى, سول سٶزدٸ ەۋەننٸڭ ەكپٸندەتٸپ, سىزىلتىپ قۇبىلتۋىنا بايلانىستى, ونى ەنشٸنٸڭ تامىلجىتىپ, سورعالاتىپ, تٷرلەندٸرە, ەگٸلدٸرە, تٶگٸلدٸرە سالۋىنا بايلانىستى ٶز قييالىن قىر اسىرىپ, كٶڭٸل قىرانىن اسپان كەزدٸرٸپ, ەر قيىرعا كٶز سالدىرىپ شارىقتاتىپ, شابىتتانىپ, شالقىماي ما?! كەيدە اۋىر ويعا بەرٸلٸپ كٷرسٸنبەي مە, تەرڭٸنەن مارجان سٷزٸپ تەبٸرەنبەي مە?! سول «بٸر بالا» ەنٸن اتالارىمىز تىڭداپ وتىر دەلٸك. ەننٸڭ سٶزٸ باستالىپ ايتىلا بەرگەندە-اق ونىڭ مەن-ماعىناسى تىڭداۋشى ساناسىندا جۋسانداي بۇرقىراپ شىعا كەلەدٸ. «تالدان تاياق جاس بالا تايانبايدى…», — دەپ اقىرىن عانا ەۋەلەپ بارادى. ول نە دەگەن سٶز?
بٸراز قازاق بٸلسە كەرەك, ەسٸرەسە جەتٸسۋ ٶڭٸرٸنەن كٶبٸرەك بايقايمىز, كٸسٸ قايتىس بولعاندا مارقۇمنىڭ تۋىستارى ەسٸك الدىندا تاياق تايانىپ تۇرادى. بەلگە تٷسكەن قايعىنى تاياققا سٷيەنٸپ ەرەڭ كٶتەرٸپ تۇرعانداي بەينەدە ەڭكٸشتەپ, كٷرسٸنٸپ كٶڭٸل ايتا كەلگەن كٸسٸلەرمەن بەت كٶرٸسەدٸ. ال, بالا دەگەن اپپاق ەلەم, ونىڭ قايعىرۋىنا بولمايدى, ونى قايعىرتۋعا بولمايدى.
بالا كٷنٸمٸزدە قولىمىزعا قاپەلٸمدە بٸر تاياق ۇستاي قالساق ٷلكەندەر, «تاستا» دەپ ۇرساتىن. بۇل, بالا تاياق ۇستاسا كٸسٸ ٶلٸپ قالادى دەگەننەن ەمەس, قايعىرۋدىڭ بالاعا جات ەكەنٸن سەزٸندٸرۋ. جەتٸم قالىپ بارا جاتقان بالا كٶڭٸلٸنە دە قاپەلٸمدە قايعى تٷسٸپ كەتپەۋٸنٸڭ قامىنا قىلعان ٸس بولسا كەرەك. ەندٸ وسى عۇرىپ بٸر قاجەتتٸ جەرٸندە ەننٸڭ سٶزٸنە اينالىپ وتىر عوي. ەنگە زەر سالا قاراساڭىز, ەندٸ شىعارۋشى سول توپتاعى بٸر بالاعا ەن سالدىرۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرعانداي ەلەستەيدٸ. قازٸرگٸ تٸلٸمٸزبەن ايتقاندا بٸرٸنشٸ جول: «سەن جاسسىڭ, بالاسىڭ عوي, ەندەشە, مۇنداي توپتا جالىڭدى جىعىپ, كٶڭٸلٸڭدٸ پەس ەتپە, ال, ەنگە سال!» دەگەندٸ ايتۋدىڭ العاشقى ەمەۋرٸنٸ ەمەس پە!? مٸنە, ەندٸ تىڭداماققا وتىرعان اتالارىمىزدىڭ قۇلاعىنا جەتكەن وسى بٸر جول ٶلەڭ ولارعا ٸشتەي دە سىرتتاي «يە, جٶن-اۋ!..» دەگٸزٸپ شىنتاقتاپ جاتقان ورنىنان قوزعالاقتاتىپ, مالداس قۇرعىزادى عوي!
بالا بٷركٸت تٷلكٸدەن ايانبايدى
قۇسبەگٸنٸڭ قولىندا نە ۇشىپ جٷرگەن كەزٸندە اۋ, تور, قاقپان قۇرىپ ۇستاعان بٷركٸت بولادى دا, نە جۇمىرتقا جارىپ, ەلٸ ۇشپاعان كەزٸندە ۇيادان العان بٷركٸت بولادى. العاشقىسىن تٷزدەن ۇستاعان سوڭ «تٷز بٷركٸت», سوڭعىسىن بالاپان كٷنٸندە ۇيادان العان سوڭ «قولبالا», «بالا بٷركٸت», «بالاپان قۇس» دەگەن اتاۋلارمەن اتايدى. كەي بٷركٸتشٸلەر ەكەۋٸن قاتار ۇستايدى. سەبەبٸ, ەكەۋٸنٸڭ اڭ الۋ تەسٸلٸ ەكٸ تٷرلٸ بولادى.
ۇشۋدى, اڭ اۋلاۋدى قانشا دەگەنمەن ۇياباسار مەن سارشادان (اتالىعى مەن انالىعى) تابيعي تٷردە ٷيرەنگەن قۋ عوي, تٷز بٷركٸتتٸڭ اڭ الۋىن كەسٸبي دەڭگەي دەپ تٷسٸنٸڭٸز. قالاي ۇستايدى? تۇرا تۇرىڭىز, ونىڭ اڭدى قايتىپ ۇستاۋىنىڭ الدىندا ادامعا قالاي ٷيٸرلەسەتٸنٸ جايىندا مىناداي بٸر قىزىقتى ەدٸس تۋرالى قىسقاشا ايتا كەتەيٸن.
ىرعاققا وتىرعىزۋ. تٷز بٷركٸتتٸ ۇستاپ ەكەلگەن بەتتە قولعا ٷيرەتۋ مٷمكٸن ەمەس. اسپاننىڭ ەركە سەرٸسٸ ەمەس پە, جانىنا ادام جاقىنداسا شالقالاي شىرىلداپ جانى شىعىپ كەتە جازدايدى. سوندىقتان ونى ٷيگە ەكەلگەن كٷنٸ «ىرعاققا» وتىرعىزادى. ٷيدٸڭ ٸشٸنە ارقان كەرٸپ سول ارقاننىڭ ورتاسىنا بٷركٸتتٸڭ شەڭگەلٸنە تولاتىنداي كەلتەك اعاش بايلايدى دا سوعان وتىرعىزادى. باسىنا توماعاسىن كيگٸزگەن سوڭ كٶزٸ دە جابىلادى عوي, ەندٸ كەرۋلٸ ارقانعا بٸر جٸپتٸ بايلاپ, ارقاندى قوزعايدى دا وتىرادى. كٶزٸ تاڭىلعان بٷركٸت قۇلاپ كەتپەس ٷشٸن ەلگٸ كەلتەكتٸ بارىنشا سىعا تٷسەدٸ. ارقاندى قوزعايتىن جٸپتٸڭ ۇشىن بٸر بالاعا ۇستاتىپ قويىپ اۋىلدىڭ شالدارى ەڭگٸمەنٸڭ كٶرٸگٸن قىزدىرادى-اي كەپ. جاراتقان يەمٸز بٷركٸتتٸڭ بٷكٸل كٷشٸن اياعىنا بەرگەن عوي, كەي بٷركٸتتەر ەلگٸ اعاشتى كەشتەن تاڭ اتقانشا سىعادى بار كٷشٸمەن. سٶيتٸپ, ەبدەن ەلٸ قۇرىپ, شاماسى تاۋسىلعاندا ىرعاقتان قۇلاپ تٷسەدٸ. كەدٸمگٸ ٶلٸپ قالعان سەكٸلدٸ جاتادى. سول كەزدە يەسٸ ٶزٸنٸڭ تەر يٸسٸ سٸڭگەن كٷپٸسٸن جاۋىپ قويادى. ەبدەن سٸلەلەگەن بٷركٸت ساعاتتاپ جاتىپ اقىرىن ەسٸن جيناي باستايدى. ٶتە ەلسٸز حالدەن بٸرتٸندەپ قوزعالىپ كٶزٸن اشادى. مٸنە, ول ەندٸ ادامزات ورتاسىندا ەكٸنشٸ رەت ٶمٸرگە كەلٸپ جاتىر. وسى كەزدە يەسٸ ونى سىلاپ-سىيپاپ قاسىندا بولادى. تاڭنان كەشكە دەيٸن سىلاپ-سىيپاپ, جەم بەرە وتىرىپ ٶزٸن قابىلداتتىرادى. بۇعان اپتالاعان ۋاقىت كەتەدٸ. ودان ارى تٷلەتۋ, قايىرۋ, شىرعالاۋ دەگەن ساتىلارمەن تەربيەلەي بەرەدٸ…
سونىمەن, تٷز بٷركٸتپەن قانسونارعا شىعايىق. توماعاسىن سىپىرىپ قالعاندا الدىندا قاشىپ بارا جاتقان تٷلكٸنٸ كٶرگەن قىران ەڭ الدىمەن جەر جاعدايىن اڭدايدى. قاشىپ بارا جاتقان تٷلكٸنٸڭ الدىڭعى جاعى قايقاڭ بولسا بٷركٸت الدىمەن بيٸككە كٶتەرٸلٸپ الادى دا, قالقي ۇشىپ, تٷلكٸ قايقاڭعا جەتٸپ باياۋلاي باستاعاندا بارىپ باسىپ قالادى. جان بەرمەك وڭاي ما, كەي تٷلكٸ بٷركٸتكە قارسى اتىلىپ كەرٸپ («كەرٸلٸپ» ەمەس «كەرٸپ» دەپ ايتادى, بٷركٸتشٸلەردٸڭ ٶز تٸلٸ) تۇرا قالادى. وندايدا تٷز بٷركٸت بٸر شەڭگەلدٸ تٷلكٸنٸڭ تۇمسىعىن بٷرە تۇماشالاي سالادى دا, ەكٸنشٸ شەڭگەلمەن ٶكپەدەن قىسىپ قانا جانىن ٷزٸپ جٸبەرەدٸ. ال, تٷزۋ قاشىپ بارا جاتقان تٷلكٸ بولسا تاڭىنان ٸلٸپ, تٷلكٸنٸڭ ٶز ەكپٸنٸمەن توڭقالاڭ استىرىپ جىعادى دا, شەڭگەلدٸ جەنە دە ٶكپەگە سالادى. بولدى. سوندىقتان قولىڭدا تٷز بٷركٸتٸڭ بولسا تٷلكٸگە كەز كەلگەن جەردەن جٸبەرە بەرەسٸڭ, ىڭعايىن ٶزٸ تاۋىپ ۇستايدى. ال, بالا بٷركٸت شە?
وعان, تٷلكٸ قاشادى-اۋ دەگەن جەرلەردٸ بولجاعاننان كەيٸن نەمەسە كٶرە قالعاندا اتپەن شاۋىپ وڭتايلى جەردەن جٸبەرۋگە تىرىسادى. ٶيتكەنٸ, تٷلكٸ جاڭاعىداي قايقاڭعا قاراي قاشىپ بارا جاتسا بالا بٷركٸت سونىڭ سوڭىنان ەرە قۋادى. العاشىندا تٶمەن ۇشىپ العاننان كەيٸن قايقاڭعا بارعاندا تٷلكٸگە جەتە الماي, تٷلكٸڭ نە, تٶبەگە جەتە الماي قالبالاقتاپ قاپتالعا قونادى. وندايدا «قول بالا سالعان قور بولادى» دەگەن وسى دەپ بٸر كٸجٸنەدٸ بٷركٸتشٸلەر. قويانعا تٷسكەندە دە بالا بٷركٸت تۋرا قۋىپ, ەندٸ جەتٸپ ۇستايمىن دەي بەرگەندە قويان جالت بۇرىلادى دا قولبالاڭىز قوپاڭ ەتٸپ ورنىنا تٷسٸپ قالادى. تٷز بٷركٸت قوياننىڭ ٷستٸنەن بيٸكتەۋ ۇشىپ, شالعىنىڭ ۇشىمەن ەكٸ جاعىنان قايىرماقتاي اۋدارىلا قۋىپ, ەبدەن شارشاتادى. شارشاعان سوڭ قويان بەيباق ٶزٸنٸڭ اناۋ-مىناۋدان قۇتىلىپ كەتەتٸن «قويانبۇلتاعىنا» سالا الماي قالادى. ەكٸ قۇلاعى سالپيىپ بۇعىپ جاتا كەتەدٸ. ەندٸ ەكٸ كٶزٸ قانتالاپ قىلعىپ جۇتارداي جۇتىنىپ كەلە جاتقان قاندىبالاق قىرانعا جاتقان قوياننىڭ ٷستٸنە قونا سالۋ قيىن بوپ با? سىڭار اياقتىڭ شەڭگەلٸ دە جەتٸپ جاتىر. ۋىستاي سالادى عوي.
ال سوندا لەج بولسا بالا بٷركٸت سالىپ ەۋرە بولماي بٷركٸتشٸلەر تەك تٷز بٷركٸت ۇستاماي ما? دەگەن سۇراق تۋادى عوي. جو-و-ق, بالا بٷركٸت سالۋدىڭ دا ٶز قىزىعى جەتٸپ جاتىر.
تٷز بٷركٸت ەككٸ عوي. سەل توق بولسا, ەتٸ كٶتەرٸڭكٸ سەمٸز بولسا نەمەسە تٷلكٸنٸ الىستان كٶرسە, كٶڭٸلٸ شاپپاي ەرٸنسە, ايدالاداعى شوقىعا بارىپ قونىپ كەربەزدەنٸپ, سىلانىپ وتىرىپ الادى. اسا قاجەتتٸلٸك بولماسا ٶزٸن ونشا قيناعىسى كەلمەيدٸ. مۇندايدا يەسٸ «شٸركٸن-اۋ, ۇشسا جەتەر ەدٸ عوي, ەتتەڭ قولبالانى ەكەلمەگەن ەكەم, قۋىپ جٷرٸپ ٸندەتسەك تە ەكٸ جاقتاپ جٷرٸپ بٸردەڭە عىپ ۇستار ەدٸك قوي!», دەپ كٸجٸنەدٸ. ال بالا بٷركٸت ونشا باپ تٸلەمەيدٸ. زاتى قىران بولسا بولدى, كٶرسەتكەن تٷلكٸڭدٸ قۋىپ, جەتسە جەتتٸ, جەتپەسە ونى كٶرەسٸڭ. رەنٸش, ٶكٸنٸش جوق. ول تٸپتٸ تٷز بٷركٸت قۇساپ قييا بەت, قيىن جارتاستا قاشىپ بارا جاتقان تٷلكٸنٸ ەتەككە تٷسٸرٸپ باسايىن دەمەيدٸ. جەتكەن جەرٸندە اياعى ٸلٸنگەن جەرٸنەن ۇستاپ جابىسىپ, اياعىن شايناتىپ العانىنا دا قاراماي, قييا بەتتەن تٷلكٸمەن بٸرگە دومالاپ قان-جوسا بولسا دا بٸر قيىردان شاپقىلاپ يەسٸ كەلگەنشە ايىرىلماي وتىرادى عوي بايقۇس! مٸنەكي, «بالا بٷركٸت تٷلكٸدەن ايانبايدى» دەپ وتىرعانى وسى ەمەس پە?! تٷلكٸنٸ سوعىپ ٶزٸن بييالايىنا قوندىرعاندا تۇمسىعىن يەسٸنٸڭ يىعىنا سٷرتٸپ-سٷرتٸپ الادى بالا بٷركٸت. ونىسى ەندٸ ماقتانعانى. مۇندايدا ونىڭ توپشىسى مەن بالاق جٷنٸن ەركەلەتە سىيپاپ قويۋ سٸزگە دە مٸندەت بوپ قالادى…
ەلگٸ ەندٸ ايتام-اۋ. ەكٸنشٸ تارماعى ايتىلعاندا تىڭداپ وتىرعان اتالارىمىزدىڭ ٶن-بويىن بالا بٷركٸتتٸڭ وسىنداي ادال دا, تازا, جانكەشتٸ دە ەركە جان ەلەمٸ بٸر شارپىپ ٶتەتٸن شىعار-اۋ! مۇندايدا ەنگە ەنە, ەكٸلەنە تٷسەدٸ عوي تىڭدارمانى. سوندا ايتۋشى قالاي قۇيقىلجىتپاسىن?! قالاي سورعالاتپاسىن, قالاي ەگٸلدٸرٸپ, تٶگٸلدٸرٸپ, ەر سٶزدٸڭ قوينى-قونشىن اقتارا تٸنتٸپ تۇلا بويىڭدى تٸتٸرەتە سالماسىن ەندٸ?!
تاڭباسى جوق, ەنٸ جوق بۋرىلتايدىڭ
تاعى دا سولاي. بٸرجان سالدىڭ بۇل ەنٸنٸڭ العاشقى جولى ايتىلعاندا-اق, «ە,ە, راس-اۋ…» دەيدٸ شالدار. نە راس? بۋرىلتاي دەپ وتىرعانى قالقاسى عوي بٸرجاننىڭ. قانشا ىنتىق بولعانمەن ونى ايتتىرماسا, ىقتييارىن الىپ, قالىڭىن بەرەمەسە, تاڭباسى جوق, ەنٸ جوق ەمەي نە? تاڭباسى جوق, ەنٸ جوق بولسا كٸم الام دەسە, تالاسىڭ بار ما? راس قوي. «ساعاسى ٶتكەل بەرمەيدٸ تەرەڭ سايدىڭ». سول قالقانى جار ەتۋگە قويىلعان توسقاۋىل عوي بۇل. كٸم? جاقىن تۋىسى ما, ٶز جارى ما, اعاسى ما, بولىس پا, قىزدىڭ ەكەسٸ مە? ەركٸم بٸلگەنٸ, ەستٸگەنٸ بويىنشا, ٶتكەل بەرمەگەن تەرەڭ سايدى ەرنەگە بالاپ كٷرسٸنەدٸ عوي. «قۇبا جونعا شوقىتىپ شىعا كەلسەم» دەيدٸ-اۋ سوندا! عاشىققا اسىققان ىنتىق كٶڭٸلدٸ بۇدان ارتىق قالاي بەينەلەپ, قالاي جەتكٸزەتٸنٸن بٸلمەدٸم, وسىنداعى «شوقىتىپ» دەگەن سٶز ەستٸلگەندە تىڭداۋشىنىڭ قۇلاقتٷبٸ تەرلەپ كەتەرٸنە كٷمەنٸڭٸز بولماسىن. ال ارى قاراي نە بولادى?
قۇبا جونعا شوقىتىپ شىعا كەلسە.., «جۇرتى جاتىر, ٶزٸ جوق قالقاتايدىڭ». «كٷرسٸنتتٸڭ عوي, بٸرجان-اۋ!», «ارمانىڭا جەت اسىل ەر!». بۇل ەرينە ەننٸڭ قايىرماسىنا جەتپەي جاتىپ-اق شالداردىڭ اۋزىنان اتىلىپ شىعار شىن سٶزدەرٸ. ەندٸ بۇدان كەيٸنگٸ قايىرماداعى «اقاۋ بيكەم جار-جار, الما مويىن اقسۇڭقار, بٸر كٷن اۋرۋ بٸر كٷن ساۋ, تابا المادىم بابىڭدى-اۋ» دەپ كەلەتٸن جولدارعا شاتىرلاتىپ شاپالاق سوعا المايسىڭ. تەك شاپالاق سوعاسىڭ, الدىڭعى جاعىنداعى سٶزدەردەن دىم تٷسٸنبەگەندە نەمەسە قايىرمانىڭ الدىڭعى جولدارعا قاتىسى جوق دەپ ەسەپتەگەندە. سوندا دا «بٸر كٷن اۋرۋ, بٸر كٷن ساۋ» كٷيگە قول شاپالاقتاۋ قالاي بولادى ٶزٸ? تٸپتٸ بٸر سٶزٸن تٷسٸنبەيتٸن شەتەل تٸلٸندە تىڭداپ, مۋزىكا ەكپٸن العاندا كٸلت ەسٸن جيناپ قول سوعىپ قوزعالاقتاپ قويعانىمىزدا نە لەززات الدىق? نە وي تٷيدٸك?
اباي اتامىز ايتادى:
«شىرقاپ, قالقىپ, سورعالاپ, تامىلجيدى,
جٷرەك تەربەپ, وياتار باستا ميدى.
بۇل دٷنيەنٸڭ, لەززاتى بەرٸ سوندا,
ويسىز قۇلاق الا الماس ونداي سىيدى.
…
ۇيىقتاپ جاتقان جٷرەكتٸ ەن وياتار,
ٷننٸڭ تەتتٸ ورالعان مەنٸ وياتار.
…
جامانعا “جار” دەگەن-اق ەن كٶرٸنەر,
جاقسى ەندٸ بٸلە ايتۋعا كٸم ەرٸنەر?
جارامدى ەندٸ تىڭداساڭ, جانىڭ ەرٸپ,
جابىرقاعان كٶڭٸلٸڭ كٶتەرٸلەر» دەيدٸ. ەش تالداۋدى قاجەت ەتپەيدٸ. قالاي دەل! قانداي جاندى?!
بٸز ەن تۋرالى وسىنشا تالداۋ جاساعانىمىزدا ەن سٶزٸنٸڭ مەنٸ تۋرالى عانا ايتىپ جاتىرمىز عوي, اباي اتامىز ول جاعىن ٶز الدىنا بٸر قايىرىپ قويىپ, «ٷننٸڭ مەنٸنە» ٷڭٸلەدٸ. جوق, ول جاققا ەڭكەيٸپ كٶرۋگە بٸزدٸڭ جٷرەك داۋالامايدى. «ٷننٸڭ مەنٸن» كٷيمەن داۋ شەشكەن بەيسەنبٸ كٷيشٸ, سول كەزدەگٸ قۇنىكەر مەن داۋگەرلەر بٸلەتٸن. بٸز بەيباققا ارىق ەشكٸنٸڭ شاربى مايىنداي الابۇلتتاپ جۇقاناسى جەتكەن, سونىمەن دە دەۋلەسكەر كٷيشٸ شەرتكەن كەيبٸر كٷيدٸڭ ەر جەرٸنەن بٸر باس يزەۋگە جاراعانىمىزعا مەزبٸز.
كونفۋتسيي جارىقتىق ايتقان ەكەن: «بٸر ەلدٸ جاۋلاۋ ٷشٸن ەن-كٷيٸن قارا. ەن-كٷيٸن تىڭداعاندا جىلاپ-سىقتاپ, ەزٸلەتٸن بولسا ونى جاۋلاۋ قيىن ەمەس. ەن-كٷيٸن تىڭداعاندا قۇتىرىنىپ تۇرسا ونى دا جاۋلاۋ قيىن ەمەس. ال ەن-كٷيٸن تىڭداعاندا ويلاناتىن بولسا, ول ەلدٸ وڭاي جاۋلايمىن دەپ ويلاما!» دەپ. سول سوڭعىسى بٸز ەدٸك قوي! جوعارىدا باسىن شالىپ ٶتكەن التى تارماق ٶلەڭدٸ قارماپ قالىپ, مەنٸ جانىڭا ەسەر ەتٸپ, ودان وي تٷيٸپ, راحات الۋ ٷشٸن قانشالىقتى پاراسات پايىمىڭ, ۇشقىر قييال, جٷيرٸك كٶڭٸلٸڭ قانشا اۋماقتى شارپىپ جاتۋى كەرەك ەكەنٸن تٷسٸنگەندە عانا بارىپ اتالار بيٸگٸنٸڭ اناۋ-مىناۋ ويلاعانداي الاسا دٷنيە ەمەس ەكەندٸگٸنە كٶزٸڭ جەتە تٷسەدٸ-اۋ!
بٸز قامالعان تۇيىق
باياعىدا اعىلشىنداردىڭ وتارىندا بولعان بٸر قاۋىم جۇرتتىڭ سان ساناۋعا دا ساناسى جەتپەيتٸن ۋاقىتى بولعان ەكەن. كەيٸن ولارعا ساندى ساۋساعىن ساناتىپ ٷيرەتٸپتٸ. ولار ونعا دەيٸن ساناپ, ارى قاراي «11» دەسە, ەشتەڭەنٸ تٷسٸنبەي كٶزدەرٸ الاقتاپ تۇرىپ قالادى. ساۋساعى تاۋسىلىپ قالعان سوڭ, كٶز الدىندا جوق نەرسەنٸ, ەش ەلەستەتە الماعان عوي. سٶيتٸپ, ەڭ العاش تەست دەگەن پايدا بولىپ, ەشتەڭەنٸ تٷسٸنبەسە دە جاتتاتا بەرگەن ەكەن.
بۇعان ٶزٸمٸزشە جاعامىزدى ۇستاپ تاڭعالعان كەيٸپ تانىتقانمەن اتالارىمىزدىڭ تانىمى (ونى جاي تانىپ قانا قويماي ۇستانعاننان سوڭعى ۇستانىمى) جٶنٸندە بۇل كٷندە بٸزدٸڭ جايىمىز دا اباي اتامىز ايتقان كەپ: «كٶزٸنەن باسقا ويى جوق». وي-قييال شەكتەلگەن. ەدٸ ونىڭ وي-قييالىنا ٶلشەپ قانا سٶز جازىلىپ, وي-قييالىنا ٶلشەپ قانا ەۋەن جازىلىپ ورىندالۋى كەرەك. «الاڭ دا الاڭ الاڭ جۇرتقا» سالىپ كەپ جٸبەرشٸ, كٶزدەرٸ ساۋساعى تاۋسىلىپ قالعان ەلگٸ بٸر قاۋىمنىڭ كٶزدەرٸندەي الاقتاپ ازدان كەيٸن ەسٸنەي باستايدى. سٶيتە تۇرا ونى مەنسٸنبەگەندەي سىڭاي تانىتادى. الدا-جالدا وسى كٷنگٸ ەندەردٸڭ ورتاسىنا باياعى قازاقتاردىڭ بٸرٸ تٷسٸپ قالدى دەلٸكشٸ, تەرەزە اشىق تۇرعاندا اڭداماي ٷيگە كٸرٸپ كەتكەن تورعايداي توپالاڭ كٷي كەشەدٸ. قابىرعاعا سوعىلىپ, ەينەككە ۇرىلىپ ەسٸ شىعا ەنتٸگەدٸ. اشىق تەرەزەگە تۋرالاپ شىعارىپ جٸبەرٸڭٸزشٸ, دومبىرانى ەكپٸندەتە ەكٸ-ٷش قاعىپ جٸبەرٸپ «بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلٸم, ارداقتى ەلەەەەەممم…» دەگەن بٸرجان سالداي سامعاپ بەرەدٸ.
بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاق تا ەن تىڭدايدى, بٸراق ول ەننەن جانىنا ازىق تابا المايدى. قىسقا ۋاقىتقا راحات كٷي كەشكەندەي نەمەسە مۇڭىمەن مۇڭداسقانداي بولعانىمەن, سٶزٸ مەن ەۋەنٸندە تەرەڭدٸك جوق جالاڭاش بولعاننان كەيٸن ەسەرٸ بويعا تاراپ, وي قوزعارلىق قۋاتى جوق, مينۋتقا جەتپەي قارداي ەرٸپ جوق بولادى. قازاقتىڭ شەندەستٸرە, سالىستىرا, بەينەلەي ايتىلاتىن سٶزدەرٸ ايتىلعان جەردە-اق اداسىپ قالامىز. قاي قيىردان قالاي ايتىلىپ وتىرعان سٶز ەكەنٸن تٷيسٸنٸپ جەتەرگە تٷيسٸك – شابان, وي – تۇيىق. ەدەتتە, ٶز-ٶزٸنە قول جۇمسايتىنداردىڭ ويى تۇيىقتالىپ, اقىلى اينالىپ ٶتەر جول تاپپاي قالعاندا سونداي ەرەكەتكە ەرٸكسٸز بارادى دەپ پايىمدايدى ەكەن عالىمدار. بٸزدەگٸ بٷگٸنگٸ وتباسىلىق ۇرىس-كەرٸس, قابارعان قاباق سول بٸر گەنەتيكالىق جادىنىڭ سۇرانىسىنىڭ قاناعات تاپپاي, تار تۇيىققا قايتا-قايتا قامالىپ شيىرشىق اتقان جان قىسىلىسىنان بولسا كەرەك. ال, ٶزٸن ٶلٸمگە قيعان كٶپ جاستارىمىزدىڭ قۇلاقجٸپكە بايلانىپ تاڭنان كەشكە دەيٸن ەسترادا تىڭدايتىنى كٶپ سٶز بولادى, بۇل تەگٸن ەمەس.
قازٸر بٸزدٸڭ سانامىزدا زاتتاردىڭ اتاۋلارىن بٸلدٸرەتٸن تٸل بار بولعانىمەن ۇعىمدارعا جەتەلەيتٸن سٶز ازايعان. سول سٶزبەن بٸرگە ۇلت تا بولمىسىنان ايىرىلادى. احاڭ ايتقان ەلگٸ سٶز تاعى الدىمىزدان شىعادى. «سٶزٸ جوعالعان جۇرتتىڭ ٶزٸ جوعالادى». تٸلٸمٸز بولا تۇرا سٶزٸمٸز جوق بولۋى مٷمكٸن. كەڭەس ۋاقىتىنان بەرٸ قاراي بٸزدە ٶز سٶزدەرٸمٸزدٸڭ اياسىنان شىعىپ, ٶزگە ۇلتتىڭ سٶزٸنٸڭ (ۇعىمدارىنىڭ) ٸشٸنە ەنۋگە تالپىنىس جٷرٸلدٸ. الايدا, ٶزگە ۇلتتىڭ تٸلٸن قانشا ٷيرەنگەنٸڭمەن جانىڭدى تەربەر سٶزٸنە ەنە المايتىنىڭ زاڭدىلىق ەكەن. ونىڭ ەزٸلٸنە دەل ٶزدەرٸندەي راحاتتانا كٷلە المايسىڭ. بٸز ورتادا قالدىق. كٷلكٸمٸز, قۋانىشىمىز ٶزٸمٸزدٸكٸ (جانىمىزدٸكٸ) ەمەس, جاساندى بولۋعا مەجبٷر بولدى. سەبەبٸ سٶز گەنەتيكالىق جادىمەن جاپسارلاسىپ جاتقان دٷنيە. ٶزگە تٸلدەن جەتپٸس جەتٸ اتاڭنان بەرٸ بەلٸڭە بەرٸلٸپ, تٷيسٸكتەرٸڭنٸڭ تەرەڭ قاتپارلارىندا بۇعىپ جاتقان گەنەتيكالىق جادى سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ تابا المايسىڭ. ول كەلٸپ مٸنەزگە ەسەر ەتپەك. اتا-ەجەلەمٸز ايتاتىن «ورىسشا وقىعان, مٸنەزٸ تٸك» دەيتٸن سٶزدە بٸر مەن بار. بۇل قۇرساۋدى جارىپ شىعار تۇلعا نەكەن-ساياق بولاتىنىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتكەن.
اللا تاعالا الاپات تالانت بەرگەن ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ گەنەتيكالىق جادىسىنىڭ قۋاتتى قالاۋى ونى سوناۋ تٷركٸلٸك دەۋٸردٸڭ سٶز ەلەمٸنە سٷيرەلەپ, اقىرى ادامزات مەدەنيەتٸندە ايرىقشا قۇبىلىس «از ي يا» ٶمٸرگە كەلگەن جوق پا?! ال, جۇرتتىڭ بەرٸ ولجاس پا? ولجاس – بٸرەۋ عوي!
تٸلٸ بار دا سٶزٸ جوق
سٶزدەگٸ كەڭدٸك – ساناداعى كەڭدٸك. ول ٶز كەزەگٸندە مٸنەزدەگٸ كەڭدٸك, ٶمٸردەگٸ ۇستامدىلىققا الىپ كەلەر جول ەمەس پە? اسپان قۇلاپ كەتسە دە اڭعارمايتىن اتالارىمىزدىڭ سالماقتى تۇلعاسى مەن قازٸرگٸ شىبىق تيمەي شىڭق ەتەر شىجبالاق ەرلەرٸمٸزدٸ سالىستىرا قاراساق, سىقپىتىمىز سىن كٶتەرمەس. بٸز جوعارىدا ادام بالاسى ٶز گەنەتيكالىق جادىسىنىڭ الاپات سۇرانىسىنا لايىقتى جاۋاپ بەرە بٸلمەسە, ول جەگٸ قۇرتقا اينالىپ جان ەلەمٸن ٸشتەن كەمٸرەتٸنٸ تۋرالى ايتىپ ەدٸك, ەندٸ ەنٸ ٶزگەرگەن, سٶزٸ جالاڭاشتانعان جۇرتتىڭ مٸنەز, بولمىسى دا ٶزگەرەتٸنٸن كٶرٸپ وتىرمىز.
بٸراز بۇرىن بٸر باسىلىمدا «شالا قازاقتار» بٸلٸپ جٷرٸڭدەر, «ناعىز قازاقتار بٸزدٸڭ باۋىرىمىز ەمەس» دەگەن ماقال جارييالانىپ, اۆتور «ناعىز قازاقتار» دەپ ٶزٸ بٶلٸپ العان توپتى بٸراز كٷستانالاعان ەكەن. «ناعىز قازاقتار» جەمقور بولادى» دەپ تە سٸلتەگەن ەكەن. انىعىندا «ناعىز قازاق» ۇعىمى بيٸك ۇعىم. ول جەمقور قازاقتىڭ تٸلٸندە سٶيلەگەنمەن, سٶزٸنە امال ەتپەيتٸن قازاق ەسەپتەلٸنەدٸ. سەبەبٸ, ناعىز قازاقتار قالدىرعان «اماناتقا قييانات جٷرمەيدٸ» دەگەن سٶز بار. «جاساما» دەمەيدٸ, «جٷرمەيدٸ» دەيدٸ. قييانات جاساساڭ, كەسٸرٸ الدىڭنان شىعادى, ٶز الدىڭنان شىقپاسا, بالاڭنىڭ الدىنان, تٸپتٸ كٷندەردٸڭ كٷنٸ («كٷندەردٸڭ كٷنٸ» دەپ حييامەت كٷنٸن ايتادى. پاتشالاردىڭ پاتشاسى – يمپەراتور دەگەن سەكٸلدٸ بٷكٸل كٷندەردٸڭ قورىتىندى كٷنٸن وسىلاي اتاعان عوي) الدىڭنان شىعادى دەيدٸ. مٸنە, وسى سٶز بويىندا بار, حال-قادٸرٸنشە امال ەتكەن قازاق مەملەكەت «حالىق ٸسٸنە جۇمسا» دەپ اماناتتاعان اقشاعا قييانات جاسار ما ەدٸ? اتالارىمىز تانىمى وسىلاي ەدٸ. مۇنداي سٶزدەر تۇعىرىنا قونا باستاسا قازاق ٶز بولمىسىنا قايتا باستادى دەپ ەسەپتەي بەرٸڭٸز. بىلايىنشا قازاقتىڭ تٸلٸندە سٶيلەگەن ادامنىڭ بەرٸن «ناعىز قازاق» دەپ اتاپ, ونىڭ كەمشٸلٸگٸن اناۋ اتالارىمىزعا جابۋعا مٷلدە بولمايدى.
بٷيرەكتٸڭ سيراققا قانداي قاتىسى بار?
ساۋاپ. قازاقتىڭ ەكٸ دٷنيە اراسىن جالعاپ جاتقان «ساۋاپ» دەيتٸن سٶز بار ەدٸ, تەۋەلسٸزدٸك الىپ, دٸنٸمٸزگە قايتا ورالا باستاپ ەدٸك, بۇل سٶز دە تاعىنا وتىرا باستادى. ەيتپەسە, بۇل سٶزدٸڭ كٶرمەگەنٸ جوق. كەڭەس كەزٸندە مازاققا دا ۇشىرادى. بٸرەۋ ماس بولىپ بٸر ٸسكە دۋشار بولسا «ساۋاپ بولىپتى» دەيتٸن ەدٸك. ساۋاپتى ەمەس كٷنەلٸ ٸس ەدٸ عوي. بەينەلەپ ايتقاندا بۇل موللانى قيناپ اراق ٸشكٸزگەندەي ٸس ەدٸ. شٷكٸر, قازٸر ولاي ايتۋ جوعالىپ, ٶز ماعىناسىندا قولدانىلىپ جٷر. يە, بٸز كەيبٸر سٶزدٸ مازاق قىلعانمەن كەيبٸر سٶز بٸزدەردٸ دە مازاق قىلدى. بۇل بٸز جوعارىدا ايتقان قازاق سٶزٸنٸڭ جالاڭ ماعىنا ەمەس, استارلى كەلەتٸنٸن, ونىڭ ادام ساناسىن كەڭدٸككە جەتەلەيتٸن عاجايىپ قۋات ەكەنٸن كەيبٸر «جامان سٶزدەرٸنٸڭ» دە بويىن جاسىرىپ سەليحالى جينالىسقا كٸرٸپ كەتكەنٸنەن كٶرۋگە بولادى.
بٷيرەكتەن سيراق شىعارۋ. وسى بٸر تۇراقتى تٸركەستٸ ماڭىزدى جينالىس, توي-تومالاقتىڭ بەرٸندە بٸر كەرەمەت سٶزدەي-اق قولدانامىز عوي. اسىلىندا, بۇل ونداي جەردە ايتۋعا بولمايتىن باسقا ماعىناداعى سٶز ەدٸ. بالا كٷنٸمدە كٶرشٸ اقساقالدىڭ وسى سٶز شىققاندا «ٶي جامان سٶز ايتپاڭدار» دەگەنٸ ەسٸمدە. ول كەزدە «وتتاما, قىرتپا» دەگەندٸ دە جامان سٶزگە جاتقىزۋشى ەدٸ عوي, سوندايدىڭ بٸرٸ شىعار دەپ ويلايتىنمىن. سٶيتسەم, ونان دا قيىنداۋ سٶز بولىپ شىقتى. ەپ-ەدەمٸ, تىپ-تىنىش ٶتٸپ جاتقان كەڭەس, جينالىستىڭ شىرقىن بۇزىپ, ايقايعا باسىپ كەتەتٸن بٸر ادامدار بولادى عوي, بۇل سٶز سوندايلارعا قاراتىپ ايتىلعان بوقتىق سٶز ەكەن. بالا كٷنٸمٸزدە جۇرت «جاقايدىڭ اپاسى» اتاپ كەتكەن, سٶزدەرٸنە ەدەيٸ بوقتىق قوسىپ سٶيلەيتٸن قىرسىق, ەلدەن ەرەكشە بٸر كەمپٸر بولاتىن. بٸردە سول كٸسٸنٸڭ كەلٸنٸ وسى سٶزدٸ ايتىپ قالدى. سوندا اپامىز, «ويباي-اۋ كەلٸن, ماعان تارتىپ, جامان سٶزدٸ سەن دە جٸبەرەتٸن بولىپسىڭ عوي» دەمەسٸ بار ما? سول كەزدە داستارحاندا وتىرعان بٸر جٸگٸت ەدەيٸ مە, شىن بٸلمەدٸ مە, «اپا, سوندا ول جامان سٶز بە?» دەپ سۇرادى. سٶزٸنٸڭ جارتىسى ەلگٸندەي سٶزدەن تۇراتىن اپامىزدىڭ كٶزٸ جايناپ كەتەدٸ مۇندايدا. مىرس ەتٸپ بٸر كٷلٸپ الدى دا, «بٷيرەك دەپ تاقىمىڭداعى ەكٸ تاستى ايتىپ وتىر, ەندٸ سيراقتى مەنەن سۇرامايتىن شىعارسىڭ» دەپ قارقىلداپ تۇرىپ كٷلسٸن كەپ. شەي قۇيىپ وتىرعان كەلٸننٸڭ ەكٸ بەتٸ ٶرتتەي قىزارىپ دالاعا شىعا جٶنەلدٸ. جٸگٸتتەر مەز. «ەي اپام-ايلاپ» شەك-سٸلەسٸ قاتىپ, كٷلكٸدەن ٶلە جازدادى. سودان بەرٸ بٸر كٸسٸ سەليحالى وتىرىستا وسى سٶزدٸ ايتىپ قالسا ەرٸكسٸز مىرس ەتەتٸنٸم بار. ٶتە ىڭعايسىز-اق ەندٸ.
قىزدىڭ جاسى – ون سەگٸز. بۇل سٶزدٸ قىرىق-ەلۋدٸ ەركٸن ارالاعان ەيەلدەرگە قاراتا دا ايتا بەرەتٸن بولدىق. تايدان كەيٸن قۇنان/بايتال دەگەن سەكٸلدٸ ون سەگٸزدەن كەيٸن «وتىرعان قىز» اتاناتىن بۇرىن. سوندىقتان وسى سٶزگە قالماس ٷشٸن قىزدى ەرتەرك قيياسىنا قوندىرۋعا اسىعاتىن ەدٸ اتالارىمىز. جيىرما بەستٸ كٶرمەي قىز تۇرمىسقا شىقپايتىن كەيٸنگٸ ۋاقىتتا بۇل سٶز دە امالسىز ٸشٸن الماستىرىپ ەل ٸشٸندە امان جٷر ەيتەۋٸر.
قىزدىڭ جولى – جٸڭٸشكە. «قىز ونبەسكە كەلگەندە شاشىنان كٶپ جالاسى» دەگەندەي, كٶلدەنەڭ سٶز, كٶپ ٶسەككە قالماس ٷشٸن, جٸڭٸشكە جولدان تايىپ كەتپەس ٷشٸن ابايلاپ جٷرۋدٸ ەسكەرتكەن سٶز ەدٸ بۇل. ونى تويدا تٶرت ەركەك بٸر ەيەل تٸلەۋ ايتۋعا شىقسا, «قىزدىڭ جولى جٸڭٸشكە» دەگەن سٸز باستاڭىز» -دەپ ميكروفون ۇسىنامىز. سٶزٸمٸز دۇرىس-اق, بٸراق ٸسٸمٸز كەرٸسٸنشە.
پايعامبار جاسى. الپىستان اسقان, انىعى 63-كە كەلگەن كٸسٸگە «پايعامبار جاسىڭىز قۇتتى بولسىن» دەيمٸز. ال, قازاق پايعامبار جاس دەپ 40 جاستى ايتقان. سەبەبٸ, پايعامبارلىق مٸندەت جٷكتەلگەن, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارقالاۋعا ەبدەن جارايتىن جاس دەگەندٸ بٸلدٸرۋ ٷشٸن. پايعامبارىمىز 63 جاسىندا قايتىس بولدى ال, سوندا اناۋ كٸسٸگە, «ەندٸ سٸز دە سول جاسقا كەلٸپ قالدىڭىز…» دەگەن سٶز بە سوندا? «ال, ارعى جاققا كەتەتٸن ۋاقىتىڭىز بولىپ قالدى ەندٸ…» دەگەن قۇتتىقتاۋ بولا ما? قانداي ىڭعايسىز?! جوق, ولاي ەمەس. قازاق 25 جاستى ەرەكشە ايتاتىنى, وعان دەيٸن اۋىر قىلمىسى بولماسا جٸگٸتتٸكپەن ارتىق-كەم قىلعان ٸسٸنە كٶپ ادام وعان كەشٸرٸممەن قارايتىن ەدٸ. ودان ٶتكەننەن كەيٸن ەسكەۋٸل سٶز, وعاش قىلىعىڭنىڭ بەرٸنە تيٸسٸنشە جاۋاپ بەرەسٸڭ. قۇددى زاڭدىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلاتىن جاس سەكٸلدٸ. مٸنە, مۇنىڭ بەرٸندە مەن-ماعىنا, بولمىس جاتىر. بەرٸ بٸزدٸڭ ٶمٸر سالتىمىز, جٷرٸس-تۇرىسىمىزدى بەلگٸلەپ بەرٸپ وتىر. مىسالى, «ەنشٸ مەيرامبەك بيىل پايعامبار جاسىنا تولدى» دەپ ايتساق ەش ەرسٸ كٶرٸنبەۋٸ كەرەك. قايتا مەيرامبەكتٸڭ سالماعىنا سالماق قوسىپ, ناعىز ەل ٷشٸن ەڭبەك ەتۋدٸڭ بەلەسٸنە شىققانىن سەزٸندٸرەر ەدٸ ٶزٸنە.
قاقى. كەڭەس ٷكٸمەتٸ تۇسىندا قازاق ميىنا قانشاما تەرميندەر شەگەدەي قاعىلىپ, تانىمىن اتالا قىلدى. سونىڭ بٸرٸ – «قۇقىق» سٶزٸ. ول كەڭەس ٷكٸمەتٸنە دەيٸنگٸ قازاقتىڭ سٶزدٸك قورىندا جوق سٶز ەكەنٸنە دەلەل كەلتٸرٸپ جاتپاي-اق قويالىق. قازاقتا ونىڭ ورنىندا «قاقى» دەگەن سٶز بار ەدٸ. ول ٶزگەلەردٸڭ الدىندا سٸز تاراپىنان ٶتەلەتٸن مٸندەتتەردٸ مەڭزەيتٸن ەدٸ. بالانىڭ اتا-انا الدىنداعى قاقىلارى, اعايىننىڭ بٸر-بٸرٸنە قاقىلارى, قىسقاسى سٸز اينالاڭىزدىڭ قاقىسىن بەرسەڭٸز, اينالاڭىزداعىلار ٶز اينالاسىنداعىلاردىڭ قاقىسىن بەرسە سونىڭ ٸشٸندە سٸز دە بارسىز. مٸنە تەپە-تەڭدٸك! مٸنە قازاقتىڭ دەموكراتيياسى!
قۇقى. ال, قازاقتىڭ ميىنا شەگەدەي قاعىلعان «قۇقىق» سٶزٸنە كەلەيٸك. ول ٶزگەلەردٸڭ سٸز تاراپىنا ٶتەلەتٸن مٸندەتتەردٸ مەڭزەيدٸ. مۇندا سٸزدٸڭ ٶزگەلەر الدىنداعى مٸندەت ەمەس, ٶزگەلەردٸڭ سٸزدٸڭ الدىڭىزداعى مٸندەت بٸرٸنشٸ كەزەككە شىعادى. ال, ەندٸ ٶزگەنٸڭ الدىنداعى مٸندەتٸڭدٸ ىسىرىپ قويىپ «قۇھقىم» دەپ قىلعىناسىڭ كەپ. ونىڭ كٸمگە كەرەك?!! كٸم مويىنداپ جاتىر?!! «قىزمەت قىل دا مٸندەت قىل» دەيدٸ قازاق. الدىمەن ونىڭ قاقىسىن بەر, قايتارىم – سەنٸڭ قاقىڭ. اسىرىپ ايتسام ايىپ كٶرمەسسٸزدەر قازاقتىڭ وسى كٷنگە امان جەتۋٸنە بٸر سەبەپ وسى «قاقى» تانىمى.
بالالارعا ٶزگەنٸڭ الدىنداعى قاقىسىن ەمەس, قۇقىسىن ٷيرەتٸپ ٶركٶكٸرەكتەندٸرٸك. قازٸرگٸ ەلەمدٸك جٷيە سولاي. نەمەرەڭدەي قىز «كٶكە, بۇل مەنٸڭ قۇقىم!» دەسە بولدى, جاسىڭ جەتپٸستەن, ساقالىڭ بەلۋاردان اسىپ وتىرسا دا اۋزىڭدى جاباسىڭ. سوسىن ويناقتاپ جٷرٸپ وت باسىپ, وقۋ بٸتٸرمەي جاتىپ وڭ جاقتا وتىرىپ جاماناتتى بولىپ جاتقانى. باسىنا ٸس تٷسپەي تۇرعاندا ەرسٸ قىلىعىنا نالىپ اعالىق اقىلىن ايتقان ادام بولسا «بۇل مەنٸڭ قۇقىم, ٶزٸم بٸلەم, قاي زاماندا جٷرسٸز كٶكە-اۋ» دەپ ميىعىنان كٷلەر ەدٸ-اۋ. سوندا اعايىندىق, تۋىستىق, دوس-جاراندىق قاقىسىن بەرەيٸن دەسە, سونى الۋعا قاۋقارىمىز قالماعان با? ەندٸ بارلىق اۋىرتپالىق – بٸر باسىندا. شارشاۋ, جالعىزسىرۋ, دەپرەسسييا, اشۋ, وتباسىلىق جانجال, ٶمٸردەن بەزٸنۋگە دەيٸن اپاراتىن قيىندىقتارمەن تورلانعان ماعىناسىز ٶمٸر.
سٶز ساعاسى
بٸر نەرسەنٸ جاڭساق تٷسٸنبەۋٸمٸز كەرەك. «بۇل مال باعىپ, كٶشپەندٸ كٷن كەشكەن بۇرىنعىن زامان ەمەس, عىلىم-بٸلٸمنٸڭ زامانى» دەپ اقتالا كٶرمەڭٸز, بۇل قاعيدالار بارلىق ۋاقىتقا جارامدى زاڭدىلىقتار نەگٸزٸنە قۇرىلعان. وعان عاسىرلار بويعى تەجٸريبەنٸ قوسىڭىز. سەن ونى كەرەك قىلماعانىڭمەن ول ٶز ورىنىندا مىزعىماي تۇرا بەرەدٸ. بىلايىنشا تاسپەن جاپالاقتى ۇرساڭ دا جاپالاق ٶلەدٸ, جاپالاقپەن تاستى ۇرساڭ دا جاپالاق ٶلەدٸ دەگەندەي زييان شەگەتٸن – ٶزٸمٸز.
بٸر انىعى قازاق ٶز بولمىسىنا بٷگٸنگٸ كٷن تۇرعىسىندا قايتا قاۋىشۋعا مەجبٷر. ەپتەپ بەت بۇرىپ تا كەلەدٸ. سولاي بولعاندا عانا اتالارىمىز ايتا بەرەتٸن «ۇشپاققا» شىعامىز. سالت-دەستٷرٸمٸزدەگٸ بۇرىنعى دانالىق پەن قازٸرگٸ شالالىقتار ھەم ٶزگەرگەن ۇرپاق ٶكٸنٸشتەرٸ جايىندا بۇيىرسا, الداعى ۋاقىتتا ايتا جاتارمىز.
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
