2 شٸلدەدە قازاقستاندا ديپلوماتييالىق قىزمەت كٷنٸ اتاپ ٶتٸلەدٸ. وسى مەرەكەگە وراي ەلٸمٸزدٸڭ باس ديپلوماتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ قايرات ەبدٸراحمانوۆتىڭ ماقالاسىن جارييالاۋدى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز.
***
قايرات ەبدٸراحمانوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ
ۇلتتىق مٷددەلەردٸڭ كٷزەتٸندە
(ديپلوماتييا كٷنٸنە ارنالعان ماقالا)
ەگەمەندٸك پەن تەۋەلسٸزدٸك العان كٷنٸنەن باستاپ قازاقستان زاماناۋي وتاندىق ديپلوماتييانىڭ باستاۋىندا تۇرعان مەملەكەت باسشىسى - ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باس «سەۋلەتشٸسٸ» بولىپ تابىلاتىن دەيەكتٸ جەنە تيٸمدٸ سىرتقى ساياساتتى جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ.
2 شٸلدەدە قازاقستان ديپلوماتييالىق قىزمەت كٷنٸن اتاپ ٶتەدٸ. 1992 جىلدىڭ وسى كٷنٸندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ «قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشٸلٸگٸ تۋرالى» جەنە «قر تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸنٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ مەن قۇقىقتارى تۋرالى» ەرەجەلەردٸ بەكٸتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ العاشقى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى, ونىڭ نەگٸزٸنە تەڭگەرٸمدٸلٸك جەنە كٶپ ۆەكتورلىق قاعيداتتارى جاتقىزىلدى. قازاقستان ٷشٸن قولايلى سىرتقى ساياسي جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدىڭ جەنە قازاقستاندىق ديپلوماتييانىڭ كەيٸنگٸ تابىستارىنىڭ بەرٸك نەگٸزٸن ناق سولار قالاعان بولاتىن.
ديپلوماتييا بەيبٸت ٶمٸر قالىپتاستىرۋدا ەرقاشان نەگٸزگٸ رٶل اتقارادى, ال ديپلومات كەسٸبٸنٸڭ ەڭ كٷردەلٸ جەنە جاۋاپتى كەسٸپتەردٸڭ بٸرٸنەن سانالاتىنى كەزدەيسوق ەمەس. بۇنى «ديپلوماتتار سٶيلەگەندە, زەڭبٸرەكتەر ٷنسٸز تۇرادى» دەگەن قاناتتى سٶز دە راستايدى. شامامەن ٶتە ەجەلگٸ دەۋٸردە پايدا بولعان ديپلوماتييا كەسٸپ رەتٸندە مەملەكەتتەر جەنە حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸ ٶمٸر سٷرٸپ تۇرعان بارلىق كەزەڭدە قاجەت بولاتىنى انىق. بۇل رەتتە, ححٸ عاسىردا كوممۋنيكاتسييالار سالاسىندا, مەملەكەتتەردٸڭ, قوعامدار مەن ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ سيپاتىندا بولىپ جاتقان سان الۋان ٶزگەرٸستەرمەن بٸرگە ديپلوماتييالىق جۇمىستىڭ دا مەنٸ, سيپاتى جەنە مەحانيزمدەرٸ دە جىلدام ٶزگەرٸپ, تولىقتىرىلىپ وتىراتىنى سٶزسٸز.
ەگەر سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ ميسسيياسىنا قىسقاشا توقتالاتىن بولساق, ونىڭ مەنٸ ديپلوماتييالىق قورعاۋ قۇرالدارىمەن بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸن, قاۋٸپسٸزدٸگٸن, اۋماقتىق تۇتاستىعىن جەنە شەكارالارىمىزدىڭ مىزعىماستىعىن, باسقا مەملەكەتتەرمەن ٶزارا قاتىناستاردا جەنە حالىقارالىق ارەنادا ەلدٸڭ ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە ٶزگە دە مٷددەلەرٸن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
بٸز 183 مەملەكەتپەن ديپلوماتييالىق قاتىناس ورناتتىق. شەت ەلدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 90-نان استام ديپلوماتييالىق ميسسييالارى - ەلشٸلٸكتەرٸ, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانىنداعى تۇراقتى ٶكٸلدٸكتەرٸ, باس كونسۋلدىقتار مەن كونسۋلدىقتارى جۇمىس ٸستەيدٸ. قازاقستاندا 137 شەت مەملەكەتتٸڭ ەلشٸلەرٸ (68-ٸ - قىزمەتتٸ قوسا اتقارادى) تٸركەلگەن جەنە 20-دان استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وفيستەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ.
سىرتقى ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ شەكتەس مەملەكەتتەرمەن مەملەكەتتٸك شەكارانى حالىقارالىق-قۇقىقتىق رەسٸمدەۋ جەنە ونىڭ بٷكٸل پەريمەترٸ بويىنشا دوستىق بەلدەۋٸن قۇرۋ بولىپ تابىلادى.
بيىلعى جىلعى مەرەكە قىسقا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە جاھاندىق ديپلوماتييانىڭ اسا ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالىپ ٷلگٸرگەن قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانانىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اتاپ ٶتٸلەدٸ. بۇل تۋرالى 2018 جىلعى 5 ماۋسىمدا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ تۇڭعىش پرەزيدەنت - ەلباسى قورىمەن جەنە تۇڭعىش پرەزيدەنت - ەلباسى كٸتاپحاناسىمەن بٸرلەسٸپ ۇيىمداستىرعان "استانا - بەيبٸتشٸلٸك قالاسى" اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسييانىڭ قاتىسۋشىلارى دا ايتقان بولاتىن.
بٷگٸندە بٸزدٸڭ ەلٸمٸز - حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قالاۋلى جەنە بەدەلدٸ قاتىسۋشىسى. قازاقستاننىڭ اتى ەلەمدٸك قوعامداستىقتا سەنٸمدٸ ەرٸپتەستٸگٸمەن, بەيبٸت سٷيگٸش ساياساتىمەن, حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋدەگٸ جاۋاپتى قىزمەتٸمەن, مەدياتورلىق سالاسىنداعى تيٸمدٸ جۇمىسىمەن, جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ سالاسىنداعى جارقىن باستامالارىمەن بەلگٸلٸ.
ەلدەگٸ ساياسي تۇراقتىلىق, نارىقتىق ەكونوميكانىڭ سەرپٸندٸ دامۋى جەنە قولايلى ينۆەستيتسييالىق احۋال استانانىڭ جاھاندىق ديپلوماتيياداعى حالىقارالىق بەدەلٸن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدٸ.
قازاقستاننىڭ ەلٸ دە جاس مەملەكەت رەتٸندە سانالاتىنىنا قاراماستان, وتاندىق ديپلوماتييا قىزمەتٸنٸڭ اۋقىمىندا ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ), ۇجىمدىق قاۋٸپسٸزدٸك تۋرالى شارت ۇيىمى (ۇقشۇ), شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەس (اٶسشك), يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (يىۇ), تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸ (تمىك) جەنە باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدار سيياقتى ٸرٸ ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق ۇيىمدارداعى تيٸمدٸ جۇمىس پەن تابىستى تٶراعالىقتار بار.
بٸزدٸڭ 2018 جىلعى قاڭتارداعى بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸندەگٸ تاريحي تٶراعالىعىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. بٸز ورتالىق ازييا كٷن تەرتٸبٸن بەلسەندٸ تٷردە تالقىعا سالدىق, اۋعانستانداعى جاعدايعا جەنە جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ تاقىرىبىنا باسا نازار اۋداردىق. 18 قاڭتاردا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن «جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ: سەنٸم شارالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگٸ تاقىرىپتىق بريفينگ تٶراعالىقتىڭ باستى وقيعاسىنا اينالدى, ال 19 قاڭتاردا «اۋعانستاندا جەنە ورتالىق ازييادا قاۋٸپسٸزدٸك پەن دامۋدىڭ ٶزارا بايلانىستىلىعىنىڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە ٶڭٸرلٸك ەرٸپتەستٸك قۇرۋ» اتتى العاشقى مينيسترلەر پٸكٸرتالاستارى ٶتكٸزٸلدٸ.
بٸز يادرولىق قارۋدان ازات ەلەمگە قول جەتكٸزۋ قاجەتتٸلٸگٸ تۋرالى ايتىپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە وسى جاھاندىق ماقساتقا قول جەتكٸزۋ جولىندا دەيەكتٸ تٷردە جۇمىس ٸستەيمٸز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان كٷنٸن - 1991 جىلعى 29 تامىزدى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىل كٷنٸ رەتٸندە بٸراۋىزدان بەكٸتتٸ. سونىمەن قاتار قازاقستان ورتالىق ازييادا يادرولىق قارۋدان ازات اۋماق قۇرۋعا بەلسەندٸ تٷردە قاتىستى. 2015 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ باستاماسى بويىنشا بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا بٸردەي دەكلاراتسيياسى قابىلداندى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ٸلگەرٸلەتۋدەگٸ ماڭىزدى قۇرال بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ تاعى بٸر باستاماسى - اتوم (Abolish Testing. Our Mission) جوباسى بولىپ تابىلادى, ونىڭ ونلاين پەتيتسيياسىنا 100-دەن استام ەلدٸڭ 300 مىڭنان استام ادامى قول قويىپ تا ٷلگٸردٸ. ول جوبادا يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى (ياسجتش) راتيفيكاتسييالاۋدا پروگرەسكە قول جەتكٸزۋ تالابىمەن جەتەكشٸ مەملەكەتتەردٸڭ كٶشباسشىلارىنا ٷندەۋ جاسالادى. 2018 جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياقتش) قول قويدى. دامۋشى ەلدەردٸڭ باستاماسى بويىنشا وسىنداي شارتتىڭ پايدا بولۋى جەنە قابىلدانۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اۋقىمدى بٶلٸگٸنٸڭ ەلەمنٸڭ تۇتاستاي بٸرقاتار جەتەكشٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ ارسەنالدارىندا يادرولىق قارۋدىڭ ساقتالۋىنا الاڭدايتىنىن جەنە ٷستٸنەن يادرولىق اجال اجداھاسى تٶنٸپ تۇرمايتىن ەلەم قۇرۋ جولىندا ەرەكەت ەتەتٸنٸن بٸلدٸرەدٸ.
قازاقستان رۋحاني ديپلوماتييانىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالدى. بيىلعى جىلى استانادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶزٸندٸك بٸرەگەي باستاماسى - ەلەمدٸك جەنە دەستٷرلٸ دٸندەر كٶشباسشىلارىنىڭ التىنشى سەزٸ ٶتەدٸ.
پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ قولداۋىمەن كەپٸلگەر-ەلدەر (رەسەي, تٷركييا, يران), سيرييا جەنە قارۋلى سيرييا وپپوزيتسيياسىنىڭ ٷكٸمەتتەرٸ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى ەلشٸسٸ ستاففان دە ميستۋرا, سونداي-اق باقىلاۋشىلار رەتٸندە اقش جەنە يوردانييا ٶكٸلدەرٸ قاتىسقان سيريياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جٶنٸندەگٸ «استانا پروتسەسٸ» شەڭبەرٸندەگٸ كەلٸسسٶزدەردٸڭ توعىز راۋندىنىڭ ٶتۋٸ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ديپلوماتيياسىن دامىتۋداعى ماڭىزدى وقيعا بولدى. قاتىسۋشىلاردىڭ مۇنداي فورماتى العاش رەت ٶتكٸزٸلدٸ. كەلٸسسٶزدەردٸڭ مەيٸلٸنشە ماڭىزدى قورىتىندىلارىنىڭ بٸرٸ سيرييادا دەەسكالاتسييانىڭ تٶرت ايماعىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا, ۇستالعانداردى/كەپٸلدەگٸلەردٸ بوساتۋ, قازا بولعانداردىڭ مەيٸتتەرٸمەن الماسۋ جەنە حابارسىز كەتكەندەردٸ ٸزدەستٸرۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىس توبى تۋرالى ەرەجەگە قول قويۋ, سونداي-اق باسقا دا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكٸزۋ بولدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە سيرييا اراب رەسپۋبليكاسىندا (سار) زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيٸ مەن قۇرباندار سانىنىڭ ايتارلىقتاي ازايۋى بايقالۋدا. استانا پروتسەسٸ بۇۇ اياسىنداعى جەنەۆا پروتسەسٸ ٷشٸن اسا ماڭىزدى قوسىمشا تٸرەك بولىپ تابىلادى.
ورتالىق ازييادا بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار مٷددەلەرٸ توعىسقان. تەۋەلسٸزدٸك العان سەتتەن باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶڭٸرلٸك جاقىنداسۋ ساياساتىن بەلسەندٸ تٷردە جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. ٶڭٸردٸڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سوڭعى كەزدە جيٸلەپ كەتكەن ەكٸجاقتى جەنە كٶپجاقتى فورماتتارداعى قارىم-قاتىناستارى ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋ ٷستٸندەگٸ ساياسي ەركٸ مەن سەرپٸنٸن كٶرسەتەدٸ. اعىمداعى جىلعى 15 ناۋرىزدا استانادا ورتالىق ازييا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بٸرٸنشٸ كونسۋلتاتسييالىق كەزدەسۋٸ بولىپ ٶتتٸ, ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بارلىق پروبلەمالار مەن مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن ٶڭٸر ەلدەرٸنٸڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرٸ دەڭگەيٸندە بەس جاقتى جۇمىس كوميسسيياسىن قۇرۋ تۋرالى ٶڭٸرلٸك دامۋ ٷشٸن ماڭىزى بار شەشٸم قابىلداندى, ال ورتالىق ازييا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرٸن تۇراقتى ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
رەسەي قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگييالىق وداقتاسى بولىپ قالا بەرەدٸ. ەكٸ ەل پرەزيدەنتتەرٸ 2013 جىلعى قاراشادا قول قويعان XXI عاسىرداعى تاتۋ كٶرشٸلٸك جەنە وداقتاستىق تۋرالى شارت ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸڭ نەگٸزٸ قىزمەتٸن اتقارادى. بٸزدٸڭ قارىم-قاتىناستارىمىز تاتۋ كٶرشٸلٸكپەن, بارلىق دەڭگەيلەردەگٸ ەكونوميكالىق جەنە ساياسي ىنتىماقتاستىقپەن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە تاريحىمىز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ ورتاقتىعىمەن دە بەكي تٷسەدٸ. ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ نىعايتۋداعى شەشۋشٸ رٶلدٸ بٸزدٸڭ مەملەكەت باسشىلارىمىزدىڭ جٷيەلٸ تٷردە ٶتەتٸن كەزدەسۋلەرٸ مەن كەلٸسسٶزدەرٸ اتقارادى.
تاتۋ كٶرشٸلiك, دوستىق جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارت (2002 جىلعى جەلتوقسان, پەكين) جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى (قحر) مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جان-جاقتى ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك قاتىناستارىنىڭ جاڭا كەزەڭٸ تۋرالى بٸرلەسكەن دەكلاراتسيياسى (2015 جىلعى تامىز, پەكين) قىتايمەن قاتىناستاردى جان-جاقتى دامىتۋ ٷشٸن نەگٸز قۇرايتىن اسا ماڭىزدى قۇجاتتار بولىپ تابىلادى.
قحر-مەن قارىم-قاتىناستار سەرپٸندٸ جەنە سەنٸمدٸ ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق ٶزارا ٸس-قيمىلمەن سيپاتتالادى. سونىمەن قاتار, قىتاي تاراپى «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ» (احقو) نەگٸزٸندە استانا حالىقارالىق بيرجاسىن (اٸح) قۇرۋعا بەلسەنە قاتىسۋدا (ٷلەسٸ - 25%). قىتاي مەملەكەتتٸك دامۋ بانكٸنٸڭ ٶكٸلدٸگٸ باسقا دا حالىقارالىق كومپانييالارمەن قاتار احقو-عا تٸركەلٸپ تە قويدى.
قازاقستان-امەريكا قاتىناستارى بٷگٸنگٸ كەزەڭدە مەملەكەتارالىق بايلانىستاردىڭ قارقىندىلىعى جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا اقش ينۆەستيتسييالارىنىڭ ارتۋى ەسەبٸنەن «كەڭەيتٸلگەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك» دەڭگەيٸنە شىقتى. استانا مەن ۆاشينگتون ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ كەڭەيتۋ, تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى ٸس-قيمىل جاساۋ, «س5+1» ديالوگى (ورتالىق ازييا ەلدەرٸ جەنە اقش) شەڭبەرٸندەگٸ ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جەنە اۋعانستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋ نيەتٸندە.
قازاقستان-ەۋروپا قاتىناستارىنىڭ سەرپٸندٸ دامۋى 2015 جىلعى 21 جەلتوقساندا استانادا قازاقستان مەن ەۋروپالىق وداقتىڭ اراسىنداعى كەڭەيتٸلگەن ەرٸپتەستٸك جەنە ىنتىماقتاستىق تۋرالى جاڭا كەلٸسٸمگە (كەىك) قول قويىلۋىنا مۇرىندىق بولدى, ول كەلٸسٸمدە ىنتىماقتاستىقتىڭ 29 سالاسىن قامتيتىن «ساۋدا بلوگى» ايتارلىقتاي تولىقتىرىلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2008 جىلى باستاما جاساعان «ەۋروپاعا جول» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان فرانتسييامەن, گەرمانييامەن, ۇلىبريتانييامەن, يسپانييامەن, يتالييامەن جەنە ۆەنگرييامەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك قاتىناستارىن ورناتتى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەۋروپالىق وداق بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ اسا ٸرٸ ينۆەستورى جەنە ساۋدا ەرٸپتەسٸ بولىپ تابىلادى. قازاقستان ديپلوماتيياسىنىڭ بەلسەندٸ تٷردە قاتىسۋىمەن ەۋروپالىق وداقتىڭ ورتالىق ازيياعا قاتىستى جاڭا ستراتەگيياسى ەزٸرلەنۋدە.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە قازاقستان تاياۋ شىعىس, ازييا, لاتىن امەريكاسى جەنە افريكا مەملەكەتتەرٸمەن ٶزارا تيٸمدٸ جەنە سەنٸمگەرلٸك قاتىناستار ورناتۋعا قول جەتكٸزدٸ. بۇل جۇمىستا ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسييالىق جەنە گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋعا, بۇۇ-داعى جەنە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ورتاق مٷددەلەردٸ ٸلگەرٸلەتۋگە باسىمدىق بەرٸلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋلارىن جەنە باسقا دا ستراتەگييالىق باعدارلامالىق قۇجاتتاردى ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندەگٸ ەكونوميكالىق ديپلوماتييانى سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى تۇراقتى نازارىندا ۇستايدى. بٷگٸندە تەڭٸزگە شىعۋ مٷمكٸنسٸزدٸگٸ (land-locked position) ەلگە ٶزٸنٸڭ ترانزيتتٸك-كٶلٸك ەلەۋەتٸن ٸسكە اسىرۋعا جەنە ەۋروپا مەن ازييانىڭ اراسىنداعى حالىقارالىق ساۋدادا بايلانىستىرۋشى بۋىنعا اينالۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرمەيتٸن بارلىق قاجەتتٸ جاعدايلار جاسالعان. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ, «باتىس قىتاي - باتىس ەۋروپا» ترانزيتتٸك دەلٸزٸنٸڭ جەنە قىتايمەن شەكاراداعى «قورعاس - شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىن ٸسكە قوسۋمەن ٷيلەسٸمدەگٸ قىتايدىڭ «بەلدەۋ جەنە جول» باستاماسىنىڭ جەنە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ سينەرگيياسى بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن ينۆەستيتسييالار تارتۋدا, ساۋدانى, قارجى سەكتورىن جەنە ترانزيتتٸك ەلەۋەتتٸ دامىتۋدا ارتىقشىلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن تۋدىرادى, سونداي-اق قازاقستاننىڭ پەرمەندٸ ەۋرازييالىق حابقا اينالۋىنا جەردەمدەسەتٸن بولادى.
سٸم وتاندىق بيزنەس پەن سىرتقى ەرٸپتەستەردٸڭ اراسىنداعى, سونداي-اق قر بەيٸندٸك مەملەكەتتٸك ورگاندارى مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ جەنە ۇيىمدارىنىڭ اراسىنداعى اسا ماڭىزدى بايلانىستىرۋشى بۋىن بولىپ تابىلادى. بۇدان باسقا, قازاقستاننىڭ شەت ەلدەردەگٸ ديپلوماتييالىق ٶكٸلدٸكتەرٸ شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار تارتۋ بويىنشا ماقساتتى باعىتتالعان جۇمىس جٷرگٸزەدٸ, سونداي-اق قازاقستاندىق ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋگە جەردەمدەسەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٸرٸ ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق كەلٸسٸمدەر جاسالاتىن شەت ەلدەرگە ساپارلارىنىڭ بارىسىندا قول جەتكٸزٸلگەن ۋاعدالاستىقتارعا تۇراقتى تٷردە مونيتورينگ جٷرگٸزٸلەدٸ.
سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ قازاقستان ٶسۋٸنٸڭ جاڭا بەلەستەرٸن بٸلدٸرەتٸن جەنە ەكسپو-2017 مۇراسىن كٶتەرمەلەيتٸن احقو-نى, جاسىل تەحنولوگييالار مەن ينۆەستيتسييالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعىن, اي-تي-ستارتاپتار حالىقارالىق تەحنوپاركٸن دامىتۋعا جەردەمدەسەدٸ.
قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسييالىق احۋالىنا ليبەرالدى ۆيزا ساياساتى وڭ ەسەر ەتەدٸ. 2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بٸز 48 ەلدٸڭ (ەىدۇ مەن ەۋروداقتىڭ بارلىق ەلدەرٸ, باە, مالايزييا, سينگاپۋر جەنە موناكو) ازاماتتارى ٷشٸن كٷنتٸزبەلٸك 30 كٷن مەرزٸمگە قازاقستان اۋماعىنا كٸرۋگە ارنالعان ۆيزاسىز رەجيم ەنگٸزدٸك. جيىرما ەلمەن ٶزارا ۆيزاسىز رەجيم جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل رەتتە سٸم قازاقستاندىقتار ٷشٸن ۆيزالىق رەجيمدٸ ودان ەرٸ جەڭٸلدەتۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىسىن جالعاستىرۋدا.
سونىمەن قاتار, بٸز ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىن جەتٸلدٸرۋدٸ, كونسۋلدىق قىزمەتتەردٸ, ەلەكتروندىق ۆيزالار رەسٸمدەۋگە كٶشۋدٸ قوسا العاندا, قازاقستاننىڭ ديپلوماتييالىق قىزمەتٸ جۇمىسىنا تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋدٸ جالعاستىرۋ نيەتٸندەمٸز.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى كونسۋلدىق قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىتى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ شەت ەلدەردەگٸ ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن مٷددەلەرٸن پەرمەندٸ تٷردە قورعاۋ جەنە حالىققا مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر كٶرسەتۋ بولىپ تابىلادى.
بٸزدٸڭ باسقا ەلدەردٸڭ «دامۋىنا رەسمي كٶمەك» (درك) جٷيەسٸ قر سىرتقى ساياساتىنىڭ تيٸمدٸ مەحانيزمٸنە اينالۋدا. بۇۇ دامۋ بانكٸمەن جەنە جاپونييا ٷكٸمەتٸمەن بٸرلەسٸپ اۋعان ەيەلدەرٸنٸڭ ەكونوميكالىق دەربەستٸگٸنە جەردەمدەسۋ جوباسى ٸسكە اسىرىلدى, ول جوبانىڭ شەڭبەرٸندە وسى ەلدٸڭ ازاماتتارى قازاقستاندا مەملەكەتتٸك باسقارۋ جەنە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىندا وقۋدان ٶتتٸ. تۇتاستاي العاندا, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ٸشٸندە ەلٸمٸز ورتالىق ازييانىڭ ەلدەرٸنە, لاتىن امەريكاسىنا جەنە افريكاعا 450 ملن. دوللار سوماسىندا گۋمانيتارلىق كٶمەك جەنە قولداۋ كٶرسەتتٸ.
درك جٷيەسٸ بٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ مٷددەلەرٸ شەڭبەرٸندە دامۋشى ەلدەردٸڭ ەكونوميكاسى مەن ادامي كاپيتالىن دامىتۋعا باعىتتالعان. اتاپ ايتقاندا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دامۋعا رەسمي كٶمەك سالاسىنداعى مەملەكەتتٸك ساياساتىنىڭ 2017 - 2020 جىلدارعا ارنالعان نەگٸزگٸ باعىتتارىنا» سەيكەس قر-نىڭ ستراتەگييالىق باسىمدىقتارىنىڭ قاتارىندا - «ەرٸپتەس ەلدەردەگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە ساياسي احۋالدى تۇراقتاندىرۋ, زاڭسىز كٶشٸ-قوننىڭ الدىن الۋ, تەرروريزمگە جەنە ەكسترەميزمگە قارسى كٷرەستٸ كٷشەيتۋ, تاتۋ كٶرشٸلٸك بەلدەۋٸن قالىپتاستىرۋ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇستانىمدارىن جەنە وڭ يميدجٸن نىعايتۋ» بار.
استانادا ەكسپو-2017 حالىقارالىق كٶرمەسٸنٸڭ ويداعىداي ٶتكٸزٸلۋٸ شەتەلدٸك تۋريستەردٸ تارتۋعا, ەلەمدٸك اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتە كەڭ اۋديتورييانى قامتۋعا, قازاقستاندا جاسىل ەكونوميكانى ودان ەرٸ دامىتۋعا ارنالعان بازا جاساۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
سٸم «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىرۋ شەڭبەرٸندە ٶزٸنٸڭ الدىنا قازاقستاندىق ديپلوماتتاردىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ, كادر ساياساتىنىڭ ترانسپارەنتتٸلٸگٸ, ديپلوماتييانى تسيفرلاندىرۋ, شەشٸمدەردەگٸ پراگماتيزم مەن راتسيوناليزم, ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ تارتۋ جەنە وزىق دەستٷرلەرگە ادالدىق, سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ جۇرتشىلىق ٷشٸن اشىقتىعى سيياقتى جٷيەلٸ سيپاتتاعى مٸندەتتەردٸ قويادى.
سٸم قازاقستاننىڭ ساياساتتانۋشىلار قوعامداستىعىمەن جٷيەلٸ تٷردە كەزدەسٸپ وتىرادى, ول بٸر-بٸرٸن ٶزارا تولىقتىرۋعا جەنە سىرتقى ساياساتتىڭ قانداي دا بٸر مەسەلەلەرٸنە سىن كٶزبەن قاراۋعا ىقپال ەتەدٸ. بٸز ٷش تٸلدە «ديپلوماتييا جارشىسى» اتتى تالدامالىق جۋرنال شىعارامىز. ححٸ عاسىردا تسيفرلىق ديپلوماتييا رٶلٸنٸڭ ارتۋىنا بايلانىستى, بٸز ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە دە بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزەمٸز.
«جاھاندىق ەلەمدەگٸ قازاقستاننىڭ زاماناۋي مەدەنيەتٸ» جوباسىنىڭ ٷيلەستٸرۋشٸسٸ رەتٸندە مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, وسى زامانعى قازاقستان مەدەنيەتٸنٸڭ (بەينەلەۋ ٶنەرٸ, ەدەبيەت, كلاسسيكالىق جەنە دەستٷرلٸ مۋزىكا, تەاتر, كينو, حورەوگرافييا) تۋىندىلارىن ٸلگەرٸلەتۋ ماقساتىندا ەلەمدەگٸ اسا ٸرٸ كٸتاپحانالاردىڭ, مۇراعاتتاردىڭ, مۇراجايلاردىڭ, گالەرەيالاردىڭ, كونتسەرت زالدارىنىڭ, تەاترلاردىڭ جەنە باسقا دا مەدەنيەت مەكەمەلەرٸنٸڭ باسشىلىعىمەن مازمۇندى بايلانىستاردى جولعا قويۋ بويىنشا جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە.
«قازاقستاننىڭ 100 جاڭا ەسٸمٸ» ۇلتتىق جوباسىن قولداۋ رەتٸندە, سونداي-اق ديپلوماتييا كٷنٸنە وراي سٸم ٶزٸنٸڭ «ديپلوماتييانىڭ 26 جاڭا ەسٸمٸ» جوباسىن ٸسكە قوستى, وندا فورين-وفيستٸڭ جاس جەنە پەرسپەكتيۆالىق قىزمەتكەرلەرٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەنەدٸ. مينيسترلٸكتە كٶپتەگەن تالانتتى جەنە ٸسكەر ديپلوماتتار جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸز 26 ادامنىڭ تاريحى ارقىلى قوعامعا وتاندىق ديپلوماتييانىڭ ەلەۋەتٸ, ونىڭ قازٸرگٸسٸ جەنە بولاشاعى تۋرالى ايتقىمىز كەلەدٸ.
سٸم تۇراقتى تٷردە ۇيىمداستىراتىن شەتەلدٸك جۋرناليستەردٸڭ قازاقستانعا باسپاسٶز تۋرلارى قازاقستاندىق جوبالاردى, باستامالاردى, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ٶتەتٸن ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ٸس-شارالاردى (ەكسپو-2017, استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, ەۋرازييالىق مەديا-فورۋم جەنە ت.ب.), سونداي-اق زاماناۋي مەدەنيەت پەن ٶنەردٸڭ وتاندىق ٷزدٸك ٷلگٸلەرٸن ەلەمدٸك باق-تا ساپالى جەنە جان-جاقتى كٶرسەتۋگە باعدارلانعان.
بٸزدٸڭ ديپلوماتتار ەل ٸشٸندە دە, شەت ەلدەردە دە بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋدان جٷيەلٸ تٷردە ٶتەدٸ, مەملەكەتتٸك جەنە شەت تٸلدەردٸ بٸلۋ دەڭگەيٸن ارتتىرۋ بويىنشا كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. قىزمەتكەرلەردٸ اتتەستاتتاۋ تۇراقتى جٷرگٸزٸلەدٸ.
مينيسترلٸكتٸڭ ورتالىق اپپاراتىندا عانا 7 عىلىم كانديداتى, 2 PhD دوكتورى, «بولاشاق» ستيپەنديياسىنىڭ 18 تٷلەگٸ, قر پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى مەملەكەتٸك باسقارۋ اكادەميياسى ديپلوماتييا ينستيتۋتىنىڭ 86 تٷلەگٸ جەنە باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تٷلەكتەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ.
ەيەلدەردٸ جاۋاپتى مەملەكەتتٸك ديپلوماتييالىق لاۋازىمدارعا ٸلگەرٸلەتۋ ساياساتى اياسىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگيياداعى ەلشٸسٸ جەنە ەۋروپا وداعى مەن ناتو جانىنداعى قر ٶكٸلدٸگٸنٸڭ باسشىسى ايگٷل قۇسپان, شۆەيتساريياداعى ەلشٸسٸ جەنە جەنەۆا قالاسىنداعى بۇۇ بٶلٸمشەسٸ مەن دسۇ جانىنداعى قر تۇراقتى ٶكٸلٸ جانار ايتجانوۆا, تايلاندتاعى ەلشٸسٸ جەنە ەسكاتو جانىنداعى قر تۇراقتى ٶكٸلٸ راۋشان ەسبولاتوۆا شەتەلدە قازاقستاننىڭ مٷددەسٸنە ٶكٸلدٸك ەتۋدە.
ەلٸمٸزدٸڭ العاشقى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸ اقمارال ارىستانبەكوۆانى, تانىمال قازاقستاندىق ديپلوماتتار مەن مەملەكەتتٸك قايراتكەرلەر - پارلامەنت سەناتىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-مەدەني دامۋ جەنە عىلىم كوميتەتٸنٸڭ تٶرايىمى بٸرعانىم ەيتٸموۆا, مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ تۋريزم يندۋستريياسى كوميتەتٸنٸڭ تٶرايىمى ماينيۋرا مىرزاماديەۆانى ەرەكشە اتاپ ٶتۋ قاجەت.
وتانداستارىمىز - ەقىۇ-نىڭ ادام ساۋداسىنا قارسى كٷرەس جٶنٸندەگٸ ارنايى ٶكٸلٸ مادينا جاربوسىنوۆا, بۇۇ-نىڭ وڭتٷستٸك افريكاداعى ەسٸرتكٸ جەنە قىلمىس جٶنٸندەگٸ باسقارماسىنىڭ ايماقتىق ٶكٸلٸ جۇلدىز اقىشەۆا جەنە قر سٸم ەرەكشە تاپسىرمالار جٶنٸندەگٸ ەلشٸسٸ زۋلفييا امانجولوۆا قازاقستاندىق ديپلوماتييانىڭ ەرەكشە ماقتانىشى بولىپ تابىلادى.
سٸم شەڭبەرٸندە قازاقستان ديپلوماتتارىنىڭ بٸرلەستٸگٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, ول كورپوراتيۆشٸلٸك مەسەلەلەردٸ شەشٸپ قانا قويماي, سونىمەن بٸرگە مۇقتاجدارعا كٶمەك كٶرسەتەتٸن ەلەۋمەتتٸك-باعدارلانعان جوبالارعا دا قاتىسادى.
بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستان ديپلوماتيياسى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەت باسشىسى باعدار مەن سەرپٸن بەرەتٸن بەلسەندٸ سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جوعارى دەڭگەيدەن تابىلىپ وتىر. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى وتانىمىزدىڭ - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ونىڭ پرەزيدەنتٸ مەن ازاماتتارىنىڭ مٷددەلەرٸنە ادال جەنە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدٸ ودان ەرٸ جالعاستىرۋ نيەتٸندە.
