فوتو: اقوردا
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «Ana tili» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتى.
– قۇرمەتتٸ قاسىم-جومارت كەمەلۇلى, بىلتىر «Egemen Qazaqstan» گازەتٸنە بەرگەن سۇحباتىڭىزدا جىلدى قورىتىندىلاپ, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلاتىن جۇمىستىڭ باسىم باعىتتارىن بەلگٸلەپ بەردٸڭٸز. وسىنداي سۇحباتتار جاقسى دەستٷرگە اينالىپ كەلەدٸ. بۇل ەلٸمٸزدٸ دامىتۋعا قاتىستى شارالاردىڭ مەنماڭىزىن ازاماتتارىمىزدىڭ تەرەڭ تٷسٸنۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بٷگٸن دە مازمۇندى ەرٸ اشىق ەڭگٸمە ٶربٸتەمٸز دەپ ويلايمىن. العاشقى سۇراق: قازاقستان ٷشٸن ٶتكەن جىل نەسٸمەن ەرەكشە بولدى?
– بىلتىر كٶپتەگەن ماڭىزدى وقيعا بولدى, قىرۋار جۇمىس اتقارىلدى. مىسالى, ەبدەن توزىعى جەتكەن ينجەنەرلٸك-كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارى بارلىق ايماقتا جٷرگٸزٸلدٸ. 18 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ٷي پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. 7 مىڭ شاقىرىم اۆتوكٶلٸك جولى سالىنىپ, جٶندەلدٸ. الماتى, قىزىلوردا جەنە شىمكەنت ەۋەجايلارىندا جاڭا جولاۋشىلار تەرمينالى ٸسكە قوسىلدى. تاۋ-كەن, مۇناي-حيمييا جەنە مەتاللۋرگييا سالالارىندا اۋقىمدى جوبالار جٷزەگە اسىرىلدى. قايتا ٶڭدەۋ سەكتورى قارقىندى دامي باستادى. ونىڭ ٶنەركەسٸپتەگٸ ٷلەسٸ ٶندٸرۋ سالاسىنىڭ دەڭگەيٸنە جۋىقتادى. 27 ميلليون تونناعا جۋىق استىق جيناپ, سوڭعى ون جىلداعى رەكوردتىق كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزگەن ديقاندارىمىزدىڭ جەتٸستٸگٸن ايرىقشا اتاپ ٶتكەن جٶن.
مەن بىلتىرعى سۇحباتىمدا 2024 جىل قازاقستان ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى جىل بولاتىنىن ايتقان ەدٸم. شىن مەنٸندە سولاي بولىپ شىقتى.
بٸز ەلٸمٸز ٷشٸن كٷردەلٸ بولسا دا, جٷيەلٸ ەكونوميكالىق رەفورمالاردى قولعا الىپ, الداعى بەس جىلدىق دامۋىمىزدىڭ بەرٸك نەگٸزٸن قالادىق. سول ٷشٸن كٶپتەگەن ماڭىزدى جوبالار مەن باستامالار جٷزەگە اسىرىلدى. كەلەشەكتە بۇدان دا اۋقىمدى جۇمىس جاسالماق.
قازاقستان – ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت. سوندىقتان بىلتىردان باستاپ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسى اياسىندا تٶلەم بەرٸلە باستادى. زەينەتاقى, جەردەماقى, شەكٸرتاقى جەنە ازاماتتىق سالا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسى كٶبەيدٸ. ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندە جٷزدەگەن جاڭا مەكتەپ, بالاباقشا جەنە دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارى سالىندى. شەتەلدٸڭ وننان استام بەدەلدٸ جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بٶلٸمشەسٸ اشىلدى. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كٶلەمٸ ارتا تٷستٸ, مەدەنيەت سالاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە ەلەۋلٸ قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ جاتىر. بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا باسا مەن بەرٸلدٸ. مۇنىڭ بەرٸن ازاماتتاردىڭ جاسامپازدىق ەلەۋەتٸن ارتتىرۋ ٷشٸن پايدالى ينۆەستيتسييا دەۋگە بولادى.
قازٸر ەلەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان اسا كٷردەلٸ گەوساياسي احۋال قالىپتاسىپ وتىر. سوعان قاراماستان, قازاقستان بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن ديالوگ ورناتۋ جولىندا تيٸمدٸ رٶل اتقاراتىن مەملەكەت رەتٸندە حالىقارالىق ارەناداعى پوزيتسيياسىن كٷشەيتتٸ. بۇل جاعداي ەلٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە ەكونوميكامىزدى ورنىقتى دامىتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
جالپى, ٶتكەن جىل وڭاي بولعان جوق, تٸپتٸ كٷردەلٸ جىل بولدى دەۋگە كەلەدٸ. قازاقستانعا سىرتقى فاكتورلاردىڭ سالقىنى تيدٸ, تابيعات اپاتى دا جوسپارلارىمىزعا ەسەر ەتتٸ. الايدا بٸز احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاپ قانا قويماي, جان-جاقتى رەفورمالارىمىزدى جالعاستىرا الدىق. وسىلايشا, جاسامپازدىق ستراتەگيياسى ودان ەرٸ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
– سٸز بىلتىرعى تابيعات اپاتىن ەسكە الدىڭىز, ياعني ٶڭٸرلەردٸڭ تەڭ جارتىسىن باسىپ قالعان الاپات سۋ تاسقىنىن تٸلگە تيەك ەتتٸڭٸز. سول كەزدە ۋەكٸلەتتٸ ورگاندارعا اپاتتىڭ سالدارىن جويۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەردٸڭٸز. سودان بەرٸ جۇرت اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلعانىنا كۋە بولدى. بٸراق قارعىن سۋ كەزٸندە قوردالانعان كٶپتەگەن مەسەلەنٸڭ بەتٸ اشىلدى. مەملەكەت وسى تابيعات اپاتىنان قانداي ساباق الدى?
– بىلتىرعى تاسقىن ەلٸمٸز ٷشٸن زور سىناق بولدى. مۇنداي الاپات تاسقىن قازاقستاندا بۇرىن بولماعان. مەملەكەت وراسان زور قاۋٸپتٸڭ بەتٸن قايتارۋ ٷشٸن شۇعىل شارالار قابىلدادى. ادامدار دەر كەزٸندە قاۋٸپسٸز جەرگە كٶشٸرٸلدٸ, ولاردىڭ ۋاقىتشا پانالايتىن ورىندارى ەزٸرلەندٸ, ماتەريالدىق رەزەرۆتٸ پايدالانۋعا رۇقسات بەرٸلدٸ. اپاتتان قۇتقارۋ جۇمىستارىنا تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنٸڭ عانا ەمەس, ٸشكٸ ٸستەر جەنە قورعانىس مينيسترلٸكتەرٸنٸڭ, ۇلتتىق ۇلاننىڭ جەنە باسقا دا قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ, جالپى سانى 63 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىلدىرىلدى. سونىڭ ارقاسىندا كٶپتەگەن ازاماتتى قۇتقارىپ, امان ساقتاپ قالدىق. ەڭ باستىسى – وسى.
بٸر ەل, بٸر حالىق بولىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلا بٸلسەك قانا مۇنداي اپاتتاردى ەڭسەرە الاتىنىمىزعا بەرٸمٸز كٶز جەتكٸزدٸك. سۋ تاسقىنى كەزٸندە ۆولونتەرلەر قوزعالىسىنىڭ ەلەۋەتٸ زور ەكەنٸن كٶردٸك. ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن كەلگەن ەرٸكتٸلەر قۇتقارۋشىلارعا جەردەمدەستٸ, گۋمانيتارلىق كٶمەك ۇيىمداستىرىپ, زارداپ شەككەندەرگە قولداۋ كٶرسەتتٸ.
قارعىن سۋدىڭ قارقىنى شىنىمەن دە قاتتى بولدى: ٷيلەر, جولدار, كٶپٸرلەر, ەلەۋمەتتٸك جەنە كوممەرتسييالىق نىساندار بٷلٸندٸ, بٸراز مال قىرىلدى. بٶگەتتەر مەن گيدروتەحنيكالىق قوندىرعىلار سالۋعا ونداعان جىل بويى جەتە كٶڭٸل بٶلٸنگەندە, اپاتتىڭ سالدارى سونشالىقتى اۋىر بولماس ەدٸ. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. قازٸر قاتەلٸكتٸ تٷزەپ, ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا كٸرٸستٸك. پارلامەنتتە جاڭا سۋ كودەكسٸنٸڭ جوباسى قارالىپ جاتىر. سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ تۇجىرىمداماسى جەنە ونىڭ كەشەندٸ جوسپارى بەكٸتٸلدٸ. وندا 2030 جىلعا دەيٸن 40-تان استام سۋ قويماسىن سالۋ جەنە 37 سۋ قويماسىن جٶندەۋ قاراستىرىلعان. سونداي-اق جالپى ۇزىندىعى 14 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن يرريگاتسييا كانالدارىن جاڭعىرتۋ كٶزدەلگەن.
تٶتەنشە جاعدايلاردى بولجاۋ جەنە ونىڭ الدىن الۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىستار باستالدى. سۋ ماماندارىنىڭ تاپشىلىعى مەسەلەسٸن شەشۋ جەنە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ٷشٸن قازاق ۇلتتىق سۋ شارۋاشىلىعى جەنە يرريگاتسييا ۋنيۆەرسيتەتٸ قۇرىلدى.
بىلتىر جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا ساۋد ارابيياسىندا One Water Summit اتتى باسقوسۋ ٶتتٸ. قازاقستان مەن فرانتسييا تٶراعالىق ەتكەن وسى القالى جيىنعا قاتىسىپ, سٶز سٶيلەدٸم. وندا سۋعا بايلانىستى اپاتتارعا تٶتەپ بەرۋ مٷمكٸندٸگٸن ارتتىرۋ قاجەتتٸگٸنە ارنايى توقتالدىم. شىن مەنٸندە, حالىقارالىق قاۋىمداستىق سۋ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە قارسى كٷرەسۋ ٷشٸن بٸرلەسە ەرەكەت ەتۋٸ كەرەك. قازاقستان وسى مەسەلەگە باسىمدىق بەرەدٸ.
كٷردەلٸ سەتتەردە قوعامداعى قوردالانعان كەلەڭسٸزدٸكتەردٸڭ بەتٸ اشىلاتىنىن ٶمٸردٸڭ ٶزٸ كٶرسەتٸپ وتىر. بٸراق ەر قيىندىقتىڭ قايىرى بار. سوندىقتان داعدارىس كەزٸندە بايبالام سالماي, بايىپتى بولعان جٶن. بٸز ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە قاتىستى دۇرىس شەشٸم قابىلداپ, ٸستٸڭ كٶزٸن تابا بٸلۋٸمٸز قاجەت.
ەدەتتە مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸ ورىنسىز سىناپ-مٸنەيتٸن ەڭگٸمەلەر جيٸ ايتىلادى. الايدا بەرٸ دە سالىستىرعاندا كٶرٸنەدٸ. ەسٸرەسە باسقا ەلدەرمەن سالىستىرۋ ارقىلى سارالانادى. بٸز كوروناۆيرۋس ٸندەتٸنەن باستاپ قازٸرگە دەيٸن داعدارىستى جاعدايلاردىڭ بەرٸنەن ويداعىداي ٶتٸپ كەلەمٸز.
كٶكتەمگٸ سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن جويۋ ٷشٸن قابىلدانعان شارالار مەملەكەتتٸڭ تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەي الاتىنىن كٶرسەتتٸ. زارداپ شەككەن بٸر دە بٸر وتباسى كٶمەك-قولداۋسىز قالعان جوق. ٷي سالىندى, پەتەر بەرٸلدٸ, ينفراقۇرىلىم نىساندارى قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ, قارعىن سۋدان زارداپ شەككەن بارشا تۇرعىندار مەن كەسٸپكەرلەردٸڭ شىعىنى ٶتەلدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ٶتە قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە جاسالدى. سۋ تاسقىنىنىڭ سالدارىن جويۋعا ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸ دە ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى.
بٷگٸنگٸ دٷربەلەڭگە تولى دٷنيەدە تەحنوگەندٸك سيپاتتاعى اپاتتار مەن تابيعات اپاتتارى كٶبەيٸپ تۇر. ونىڭ بەرٸن ەڭسەرۋگە كٶپتەگەن ەل, سونىڭ ٸشٸندە دامىعان مەملەكەتتەردٸڭ ٶزٸ دايىن بولماي جاتادى. بٸز بۇعان 2024 جىلى دا انىق كٶز جەتكٸزدٸك. ەرينە, ەلٸ كٶپ جۇمىس ٸستەۋ قاجەت ەكەنٸ سٶزسٸز. دەگەنمەن تٶتەنشە جاعدايعا تٶتەپ بەرۋ تۇرعىسىنان, قازاقستان باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا لايىقتى ورىندا تۇر.
جەلتوقساننىڭ سوڭعى كٷندەرٸ اقتاۋ قالاسىندا ەزەربايجان ەۋە كومپانيياسىنىڭ ۇشاعى اپاتقا ۇشىرادى. 38 ادام قازا بولدى, ونىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدٸڭ 6 ازاماتى بار. اۋىر جاراقات العاندار دا كٶپ. مۇنداي سەتتە ەربٸر سەكۋند قىمبات. قۇتقارۋشىلار, دەرٸگەرلەر مەن تەرتٸپ ساقشىلارى شۇعىل ەرٸ ٷيلەسٸمدٸ ەرەكەت ەتتٸ, كەسٸبي دەڭگەيٸ مەن ازاماتتىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. جاقىن جەردەگٸ ماڭعىستاۋ ٶڭٸرلٸك ەلەكتر تورابى كومپانيياسىنىڭ جۇمىسشىلارى بٸردەن كٶمەككە كەلدٸ. تٶڭٸرەكتەگٸ تۇرعىندار دا زارداپ شەككەندەردٸ قۇتقارۋعا اتسالىستى. ازاماتتارىمىزدىڭ جانقييارلىعى ارقاسىندا بارىنشا كٶبٸرەك ادامنىڭ ٶمٸرٸن ساقتاپ قالدىق. مەن قۇتقارۋ جۇمىستارىنا قاتىسقان ەربٸر ادامعا شىن كٶڭٸلدەن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن. قازاق حالقىنىڭ اپاتتان زارداپ شەككەندەرگە جاناشىرلىعى مەن تٸلەۋلەستٸگٸ ازاماتتارىمىزدىڭ جاپپاي قان تاپسىرۋعا اسىققانىنان دا ايقىن بايقالدى.
ۇشاق اپاتىنىڭ سەبەبٸن انىقتاۋ ٷشٸن ٷكٸمەت كوميسسيياسى قۇرىلعانىن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. سونىمەن بٸرگە 17 حالىقارالىق ساراپشى شاقىرىلدى. ونىڭ ٸشٸندە حالىقارالىق ازاماتتىق اۆياتسييا ۇيىمىنىڭ جەنە مەملەكەتارالىق اۆياتسييا كوميتەتٸنٸڭ ماماندارى بار. ٷكٸمەت كوميسسيياسى مەلٸمەتتٸڭ بەرٸ جازىلعان ارنايى قۇرىلعىنى سول ۇشاقتى جاساعان برازيلييا ەلٸنە جٸبەرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلدادى. بۇل قادام تەرگەۋ جۇمىستارىنىڭ وبەكتيۆتٸ ەرٸ بەيتاراپ جٷرگٸزٸلۋٸنە قاجەتتٸ بٸردەن-بٸر دۇرىس شەشٸم ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
– سٸز ساۋد ارابيياسىنداعى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسقانىڭىزدى اتاپ ٶتتٸڭٸز. جالپى, بىلتىر ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ وسىنداي كٶپتەگەن ٸس-شاراعا قاتىستىڭىز. بۇل سٸزدٸڭ سىرتقى ساياساتقا باسا مەن بەرەتٸنٸڭٸزدٸ مەڭزەپ, «پرەزيدەنت – كەسٸبي ديپلومات, سوندىقتان حالىقارالىق مەسەلەلەرگە كٶبٸرەك نازار اۋدارادى» دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ شىعۋىنا تٷرتكٸ بولدى. شىنىمەن دە سولاي ما?
– قازاقستان ورنالاسقان جەرٸ, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ جەنە قازٸرگٸ گەوساياسات احۋالى تۇرعىسىنان العاندا, ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتٸ ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزى بار ەل سانالادى. بٸزبەن بايىرعى سەرٸكتەستەرٸمٸز عانا ەمەس, سوناۋ افريكا قۇرلىعىنداعى مەملەكەتتەر دە دوستىق قاتىناس قۇرۋعا مٷددەلٸ. باتىستا, جالپى جەر جٷزٸندە قازاقستاندى ورتا دەرجاۆا دەپ اتايدى. ەرينە, بۇل مەرتەبەنٸڭ سالماعى دا اۋىر. بٸز, ەڭ الدىمەن, حالىقارالىق ارەناداعى ٸس-ەرەكەتتەرٸمٸزگە جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قاراپ, قازٸرگٸ زاماننىڭ اسا كٷردەلٸ مەسەلەلەرٸنە كەلگەندە, سىندارلى ۇستانىمدا بولۋىمىز كەرەك. سوندىقتان قازاقستان «بارشا ادامزاتتىڭ ورتاق ٷيٸ», ەش بالاماسى جوق ەرٸ ەمبەباپ قۇرىلىم سانالاتىن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن قاشاندا جاقتايدى.
سونىمەن بٸرگە مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە ٸشكٸ ساياسات مەسەلەلەرٸمەن كٷندەلٸكتٸ اينالىسامىن. بۇل – ٶتە ماڭىزدى جۇمىس. سوندىقتان مەنٸڭ قىزمەتٸمدە سىرتقى ساياساتقا باسىمدىق بەرٸلٸپ كەتتٸ دەگەن پٸكٸر دۇرىس ەمەس.
مەنٸڭ باستى ماقساتىم – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸن, ەگەمەندٸگٸن جەنە حالىقارالىق ارەناداعى ورنىن نىعايتا تٷسۋ. مەملەكەت باسشىسى بولعان سەتتەن باستاپ قازٸرگە دەيٸن قابىلداعان شەشٸمدەرٸم مەن ونىڭ تٷرلٸ سالدارى ٷشٸن بار جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىما الامىن. مەن باسقاشا جۇمىس ٸستەي المايمىن, ٸستەگٸم دە كەلمەيدٸ.
– اقىرى, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى تۋرالى ايتىلعان سوڭ, بٸر توسىن سۇراق قويۋعا رۇقسات ەتٸڭٸز. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە سٸز 2026 جىلى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىن باسقارۋىڭىز مٷمكٸن, سوعان بايلانىستى ەلٸمٸزدە كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتەدٸ دەگەن قاۋەسەت تاراپ جاتىر. وسى قاۋەسەتتٸڭ نەگٸزٸ بار ما?
– مەن بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى جەنە قارۋسىزدانۋ جٶنٸندەگٸ كونفەرەنتسييانىڭ باس حاتشىسى رەتٸندە وسى ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى كەڭسەسٸن ٷش جىلعا جۋىق باسقاردىم. حالىقارالىق ٷدەرٸستەردٸڭ قىر-سىرىنا بويلاپ, مول تەجٸريبە جينادىم. وسىنىڭ ٶزٸ ارتىعىمەن جەتەدٸ دەپ ويلايمىن. مەنٸڭ ەلٸمٸزدٸ دامىتۋعا قاتىستى تالاي جىلعا ارنالعان اۋقىمدى جوسپارلارىم بار, ونىڭ بەرٸن جٷزەگە اسىرۋعا نيەتتٸمٸن.
– بىلتىر «تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق اكتسيياسى باستالدى. يگٸ باستاما بارلىق ٶڭٸردٸ قامتىدى. سٸز «تازا قازاقستان» دەگەنٸمٸز كٶشە تازالاۋدان ەلدەقايدا اۋقىمدى ۇعىم ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸڭٸز. وسى باعىتتاعى جۇمىس قالاي جالعاسادى?
– «تازا قازاقستان» اكتسيياسى قوعامعا ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸڭ جاڭا تالاپتارىن ەنگٸزۋ يدەياسىنان باستاۋ الادى. حالىقتىڭ بۇل باستاماعا بارىنشا قولداۋ بٸلدٸرگەنٸنە تەنتٸمٸن. ەسٸرەسە, جاستارعا ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. قازاقستان ازاماتتارى مۇنىڭ كەزەكتٸ بٸر ناۋقان ەمەس, وزىق ويلى قوعام قالىپتاستىرۋ جولىنداعى يدەولوگييالىق پلاتفورما ەكەنٸن تٷسٸندٸ.
بٸز, تٷپتٸڭ تٷبٸندە, تابيعاتتىڭ بايلىعىنا جەنە كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸمٸزگە نەمقۇرايلى قارايتىن جاعىمسىز ەدەتتەن بٸرجولا ارىلۋىمىز قاجەت. تازالىقتى ساقتاۋ جەنە تابيعاتتى ايالاۋ ۇلتتىق بولمىسىمىزدىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالۋعا تيٸس. ٶركەنيەتتٸ ەلدەردٸڭ بەرٸ وسىنى ۇستانادى.
بۇل اكتسيياعا 3,8 ميلليونعا جۋىق ادام قاتىستى. 1,5 ميلليون توننادان استام قوقىس جينالىپ, 3,2 ميلليوننان استام كٶشەت ەگٸلدٸ. وسىنىڭ ٶزٸ ازاماتتارىمىزدىڭ سانا-سەزٸمٸ جوعارى, ولاردىڭ قازاقستاندى ٶزگەرتۋگە ناقتى ٸسپەن ٷلەس قوسۋعا دايىن ەكەنٸن كٶرسەتپەي مە?
«تازا قازاقستان» جوباسىنىڭ جٷزەگە اسۋىنا, ەڭ الدىمەن, ەكٸمدەر جاۋاپتى. ەلدٸ مەكەندەردٸڭ تازالىعى – تۇرمىس ساپاسىنىڭ جوعارى ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. مەن ايماقتارعا بارعاندا قالالاردىڭ قالاي اباتتاندىرىلعانىنا ٷنەمٸ نازار اۋدارامىن. وسى رەتتە «تازا قازاقستان» يدەياسى ۇلتتىق يدەولوگييامىزدىڭ اسا ماڭىزدى بٶلٸگٸنە اينالۋعا تيٸس ەكەنٸن تاعى دا قايتالاپ ايتامىن.
– قوعامدا بٸرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋٸ تۋرالى تٷرلٸ پٸكٸر بار. پارلامەنت پەن ٷكٸمەتتٸڭ اراسىندا وسىعان قاتىستى پٸكٸرتالاس جٷرٸپ جاتقانىن دا بٸلەمٸز. بۇل جٶنٸندە نە ايتار ەدٸڭٸز?
– ەرينە, مەن جاعدايدى كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرمىن. ٷكٸمەت ٶز شەشٸمٸنٸڭ ورىندى ەكەنٸنە سەنٸمدٸ جەنە قازاقستان بٸر ۋاقىت بەلدەۋٸندە بولۋى قاجەت دەپ سانايدى. ۋاقىتتى دۇرىس پايدالانۋ تۋرالى بارسەلونا دەكلاراتسيياسىندا ەرتٷرلٸ ۋاقىت بەلدەۋٸن ەنگٸزۋگە, ونى قىسقى جەنە جازعى ۋاقىتقا اۋىستىرۋعا ەۋەس بولماۋ قاجەتتٸگٸ ايتىلعان. دەگەنمەن ازاماتتارىمىز ٶتٸنٸش بٸلدٸرٸپ جاتىر. ٷكٸمەتتٸڭ شەشٸمٸنە قاتىستى اشىق تالقىلاۋلار جاندانا تٷستٸ. مەنٸڭشە, قوعامدا كٶزقاراس قايشىلىعىن تۋدىراتىن مۇنداي مەسەلەلەردٸ مۇقييات تالقىلاۋ قاجەت. سوندىقتان پارلامەنتتە عالىمداردىڭ, ساراپشىلاردىڭ جەنە ايماق ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن قوعامدىق تىڭداۋ ٶتتٸ. تاراپتار ۋاقىت بەلدەۋٸن اۋىستىرۋدىڭ ەل ەكونوميكاسىنا جەنە ازاماتتاردىڭ تۇرمىسىنا ەسەرٸ جٶنٸندەگٸ بارلىق پٸكٸردٸ ەسكەرە وتىرىپ, 1 ناۋرىزعا دەيٸن جان-جاقتى زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە ۋاعدالاستى. سودان كەيٸن ناقتى ۇسىنىستار ەزٸرلەنەدٸ. پارلامەنت پەن ٷكٸمەت بۇل مەسەلەنٸ بايىپپەن زەردەلەپ, ورتاق ەرٸ دۇرىس شەشٸمگە كەلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
– سٸز بىلتىرعى سۇحباتىڭىزدا «دەربەستٸككە جەنە قوسىمشا ٶكٸلەتتٸككە يە بولۋعا ۇمتىلعان ٷكٸمەت قالاعانىن الدى. بٸراق «الماقتىڭ دا سالماعى بار», ولار ٶزدەرٸنە قويىلاتىن تالاپ تا كٷشەيەتٸنٸن تٷسٸنۋگە تيٸس» دەگەن ەدٸڭٸز. ٷكٸمەتتٸڭ جاڭا قۇرامى جاساقتالعانىنا, مٸنە, 11 اي ٶتتٸ. مەنٸڭشە, بۇل – بەلگٸلٸ بٸر پايىم جاساۋعا جەتكٸلٸكتٸ مەرزٸم. مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ جۇمىسىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ – ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتۋ جەنە ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ. جالپى العاندا, مينيسترلەر كابينەتٸ بۇل مٸندەتٸن ورىنداپ وتىر. ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ سيياقتى باعىتتار بويىنشا بىلتىر اتقارىلعان جۇمىستىڭ نەتيجەلەرٸ جامان ەمەس. الايدا بەرٸ مٸنسٸز دەۋگە كەلمەيدٸ, پروبلەمالار دا بار.
مەن مينيسترلەردەن نەعۇرلىم تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋدٸ جەنە شەشٸم قابىلداعاندا باتىل بولۋدى ٷنەمٸ تالاپ ەتەمٸن. قوعام دا ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسىنا جوعارى تالاپ قويادى. بۇل – ٶتە ورىندى ەرٸ قالىپتى جاعداي. سوندىقتان ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسى ناقتى نەتيجەگە وراي, ەدٸل باعالانادى. باستى كٶرسەتكٸش – ازاماتتاردىڭ تۇرمىس ساپاسى. ەكونوميكاداعى جەتٸستٸكتەر ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە وڭ ەسەرٸن تيگٸزبەسە, ونى ەنشەيٸن سٶز جٷزٸندەگٸ جەتٸستٸك دەۋگە بولادى.
جۋىق ارادا ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتەدٸ. سول كەزدە جىلدى قورىتىندىلاپ, قازٸرگٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاپ, جاڭا جوسپارلار جاسايمىز. قازاقستانعا ەكونوميكانىڭ 4 پايىزدىق ٶسٸمٸ ازدىق ەتەتٸنٸ انىق. بۇل تۋرالى شەتەل ٶكٸلدەرٸنە دە ايتىپ جٷرمٸن. ٷكٸمەت ەكونوميكانى بارىنشا دامىتۋ ٷشٸن تىڭ تەسٸلدەر تابۋعا تيٸس.
– 2024 جىلدىڭ قاراشا ايىندا تەڭگەنٸڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى 500-دەن اسىپ كەتتٸ. ونى بەلگٸلٸ بٸر پسيحولوگييالىق مەجە دەۋگە بولادى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا نارىقتاعى تٷرلٸ فاكتور ەسەر ەتەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ. دەگەنمەن مۇنداي قارجى-ۆاليۋتا ساياساتى قانشالىقتى ورىندى? بۇل جاعداي ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋعا بٶگەت بولماي ما?
– قازاقستان ەلەم ەكونوميكاسىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولعاندىقتان, تەڭگەگە سىرتقى فاكتورلار ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى. دوللاردىڭ نىعايۋىنان دامۋشى ەلدەردٸڭ ۆاليۋتاسى قىسىم كٶرەدٸ. زەر سالىپ قاراساق, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸڭ ۆاليۋتاسى قاراشا ايىنان ەلدەقايدا بۇرىن ەلسٸرەي باستادى. ال تەڭگەنٸڭ باعامى ۇزاق ۋاقىت تۇراقتىلىعىن ساقتاپ تۇردى.
بٸزدٸڭ ۆاليۋتا باعامىن قولدان ۇستاپ تۇرۋ تەجٸريبەسٸنەن باس تارتقانىمىزعا بٸراز ۋاقىت بولدى. نارىق فاكتورلارىنا بايلانىستى ەركٸن باعام قالىپتاستىرۋ جولىن تاڭدادىق. مەن تەڭگەنٸ كٷشەيتۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸڭ التىن-ۆاليۋتا قورىن بوسقا ىسىراپ ەتۋ ورىنسىز دەپ سانايمىن. نارىققا قاتىسى بار كەيبٸر قۇرىلىمدار تەڭگە باعامىن باسقارۋعا قولايلى ەتۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىپ جٷر. ۇلتتىق بانك پەن ٷكٸمەت ونىڭ بەرٸن مۇقييات قاراستىرىپ جاتىر. مەسەلەنٸ زەردەلەگەن سوڭ بۇل باعىتتاعى ۇستانىمىمىزدى ٶزگەرتۋ قاجەت پە دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى بەلگٸلٸ بولادى. باستى ماقسات – ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعى مەن تيٸمدٸلٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ, ناقتى سەكتوردى قارقىندى دامىتۋ, ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە تۇراقتى جۇمىس ورىندارىن كٶپتەپ اشۋ.
اشىعىن ايتسام, ەكونوميست باسشىلاردىڭ قازٸرگٸ جۇمىسىن ورتاشا دەپ باعالايمىن. ولار حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ تٸلٸمەن ەدەمٸ سٶيلەيدٸ, الايدا ناقتى نەتيجەسٸ بار شارۋا شامالى بولىپ تۇر. قازٸر ٶڭٸرلەردەگٸ احۋالدى جەنە ەكونوميكانىڭ ٸس جٷزٸندە قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن جاقسى بٸلەتٸن, ياعني جەرگٸلٸكتٸ جەردە ەڭبەك ەتٸپ, ىسىلعان ماماندار قاجەت. بىلتىر 17 جەلتوقساندا پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆپەن كەزدەسكەندە وسى مەسەلەنٸ تالقىلادىق.
– بيىل قاڭتار وقيعاسىنا 3 جىل تولدى. سودان بەرٸ كٶپ نەرسە ايتىلدى. ٶزٸڭٸز دە بۇل مەسەلەگە ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالدىڭىز. ونى بىلتىرعى سۇحباتتا دا تٸلگە تيەك ەتتٸڭٸز. وسىعان قاتىستى ٶتكٸر ساۋالدارعا قايتا-قايتا جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس. دەگەنمەن بۇل تاقىرىپتى اينالىپ ٶتە المايمىز. ەل ٸشٸندە «قاڭتار وقيعاسىنىڭ قۇپيياسى تولىق اشىلعان جوق» دەگەن پٸكٸر بار. بۇعان نە ايتار ەدٸڭٸز? ونداي قاسٸرەت قايتالانباۋى ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەت?
– قاڭتار وقيعاسىنان ٷش جىل ٶتكەندە ازاماتتارىمىزدىڭ كٶپشٸلٸگٸ ەلٸمٸزدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان وسى دٷربەلەڭ كٶپە-كٶرٸنەۋ ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸكتٸڭ, ساياسي توقىراۋدىڭ, سونداي-اق قاسكٶيلەردٸڭ شەكتەن تىس مەنمەندٸگٸنٸڭ جەنە ولاردىڭ حالىق پەن مەملەكەت تاعدىرىنا نەمقۇرايلى قاراۋىنىڭ كەسٸرٸنەن ورىن العانىنا ەبدەن كٶز جەتكٸزدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل – ەلەم تاريحى ٷشٸن قالىپتى جاعداي. مۇنداي جايتتار قازاقستانداعى وقيعاعا دەيٸن دە بولعان, كەيٸن دە بولا بەرەدٸ دەپ ويلايمىن.
قاڭتار تۋرالى تٷرلٸ دولبارعا تولى الىپ قاشپا ەڭگٸمەلەر تولاستاماي تۇر. ونىڭ ٷستٸنە, بەلگٸلٸ بٸر ساياسي ەسەبٸ بار, سىڭارجاق ۇستانىمداعى كەيبٸر ادامدار دەرەكتەردٸ بۇرمالاپ, ازاماتتاردىڭ كٶڭٸل كٷيٸن ٶز پايداسىنا بەيٸمدەۋگە تىرىسادى. تەرتٸپ ورناتۋعا جەنە احۋالدى تۇراقتاندىرۋعا قاتىستى باتىل شارالار قابىلداعان سوڭ, مەن قۇزىرلى ورگاندارعا قاڭتار وقيعاسىنىڭ مەن-جايىن تولىق ەرٸ شىنايى تەرگەپ-تەكسەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەردٸم. تەرگەۋ اشىق جٷرگٸزٸلدٸ. قىلمىسكەرلەر جازاسىن الدى. پارلامەنتتە بٸزدٸڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىمىزدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ارنايى تىڭداۋ ۇيىمداستىرىلدى.
العاشقى پارلامەنتتٸك تىڭداۋ قاڭتار وقيعاسىنان كەيٸن ٷش ايدان سوڭ, ال ەكٸنشٸسٸ بٸر جىلدان كەيٸن ٶتتٸ. تىڭداۋ بارىسىندا مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ٶكٸلدەرٸ عانا ەمەس, قۇقىق قورعاۋشىلار دا سٶز سٶيلەدٸ. تٷرلٸ وي-پٸكٸر اشىق ايتىلدى, جايسىز سۇراقتار قويىلدى. مۇنىڭ بەرٸ تٸكەلەي ەفيردە كٶرسەتٸلدٸ, بۇل پروتسەسس تۋرالى ەلٸمٸزدٸڭ جەنە شەت مەملەكەتتەردٸڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جارىسا جازدى. بيلٸك حالىقتىڭ كٶكەيٸندە ەشقانداي كٷمەن قالماۋىنا مٷددەلٸ بولعاندىقتان, مۇنداي قادامعا سانالى تٷردە باردى.
قاڭتار وقيعاسى تۋرالى سٶز بولعاندا, ەر ادام سول كٷندەرٸ كٶلٸكتەردٸڭ قيراعانىن, دٷكەندەردٸڭ تونالعانىن, قاسكٶيلەردٸڭ مەملەكەتتٸك عيماراتتاردى باسىپ العانىن, ساربازداردىڭ سوققىعا جىعىلعانىن, قارۋ-جاراقتىڭ ۇرلانعانىن جەنە ەيەلدەردٸڭ زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعانىن ەسكە الۋى كەرەك. جاۋاپكەرشٸلٸكتەن جۇرداي ساياساتكەرسىماقتاردىڭ شىندىققا جاناسپايتىن جالعان اقپارات تاراتىپ, مەملەكەتتٸگٸمٸزگە شىنىمەن دە قاتەر تٶنگەن سەتتٸ جۇرتتىڭ جادىنان ٶشٸرۋ ٷشٸن ەرەكەت جاساۋىنا جول بەرمەۋ كەرەك. ابىروي بولعاندا, ازاماتتاردىڭ كٶبٸ كٷرٸشتەن كٷرمەكتٸ ايىرا الادى. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تٸرەگٸ – وسىنداي كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ ادامدار.
بٸر نەرسە انىق, سول كەزدە تەرتٸپسٸزدٸكتٸ باستاعان جەنە تٶڭكەرٸستٸ ۇيىمداستىرعان ادامداردىڭ قيمىلىنا دەرەۋ توسقاۋىل قويىپ, باتىل ەرەكەت جاساماعاندا, قازٸر قازاقستان دەربەستٸگٸ مەن ەگەمەندٸگٸ ەلدەقايدا شەكتەۋلٸ, مٷلدە باسقا مەملەكەتكە اينالار ەدٸ.
بٸز حالىقتىڭ بەرەكەلٸ بٸرلٸگٸنٸڭ ارقاسىندا وسى اۋىر سىناقتان سٷرٸنبەي ٶتتٸك. قاڭتارداعى وقيعادان بەرٸمٸزدٸڭ زور ساباق العانىمىز سٶزسٸز. بٸرٸنشٸدەن, ەلدەگٸ بيلٸك جۇدىرىقتاي جۇمىلا بٸلۋگە تيٸس, قوسارلانعان بيلٸككە ەشقاشان جول بەرٸلمەۋٸ قاجەت. ەكٸنشٸدەن, پرەزيدەنت – «قۇدايدىڭ جەردەگٸ كٶلەڭكەسٸ» ەمەس, مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٷشٸن بەلگٸلٸ بٸر مەرزٸمگە سايلانعان مەنەدجەر عانا. ٷشٸنشٸدەن, جوعارى مەملەكەتتٸك لاۋازىمدارعا ٷمٸتكەرلەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە كٷشتٸك قۇرىلىم باسشىلارىن مۇقييات ٸرٸكتەۋ كەرەك. ولار وتانىمىزعا, ياعني قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ادال بولۋعا تيٸس. ەڭ باستىسى, «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتىن باسشىلىققا الىپ, ەل بٸرلٸگٸن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, ەدٸلدٸك قاعيداتىن بارىنشا ورنىقتىرۋ قاجەت. بۇل قاعيداتقا قارسى شىعاتىندار «دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار» دەگەن جەلەۋمەن قوعامعا ٸرٸتكٸ سالىپ, تٷبٸندە قازاق مەملەكەتتٸگٸن جويۋدى كٶزدەيتٸنٸ ايدان انىق. بۇعان ەش كٶنۋگە بولمايدى. زاڭ ٷستەمدٸگٸ – دەموكراتييانىڭ ەڭ بيٸك شىڭى. بۇل ماقساتقا جەتۋ وڭاي ەمەس.
– سٸز ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرىپ جاتقانىڭىزدى ايتتىڭىز. جالپى, ەدٸلدٸك دەگەندٸ قالاي تٷسٸنەسٸز? رەفورمالاردىڭ تٷپكٸ مەن-ماعىناسى نەدە دەپ ويلايسىز? ەدٸلەتتٸ قازاقستان دەگەنٸمٸز بەرٸن ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان تەڭەستٸرۋ مە, ەلدە ەدٸل بەسەكەگە جول اشۋ ما?
– ەڭ الدىمەن, ەدٸلدٸك بارلىق ەلدە جەنە بارلىق زاماندا حالىقتىڭ قالاۋى بولعانىن ايتا كەتكەن جٶن. مۇنىڭ قازاقستانعا دا قاتىسى بار. جوعارىدا ايتقانىمداي, قاسٸرەتتٸ وقيعاعا دەيٸن بٸزدە ەدٸلدٸك دەڭگەيٸ ٶتە تٶمەن بولعانى راس.
ەدٸلدٸك – بەرٸن تەڭەستٸرۋ دەگەن سٶز ەمەس. مەنٸڭ ەل بايلىعىن ەدٸل بٶلۋ تۋرالى ۇستانىمىم مەنشٸك يەلەرٸن مٷلكٸنەن تٷگەل ايىرىپ, اكتيۆتەردٸ قايتا بٶلۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. بٸز ٸشتەن ٸرۋگە جەنە جٷگەنسٸزدٸكتٸڭ بەلەڭ الۋىنا ەكەپ سوقتىراتىن مۇنداي جولمەن جٷرمەيمٸز. سوندىقتان كەزٸندە باز بٸرەۋلەرگە ورىنسىز بەرٸلگەن ارتىقشىلىقتار مەن جەڭٸلدٸكتەردٸ الىپ تاستاۋ, زاڭسىز الىنعان اكتيۆتەردٸ مەملەكەتكە قايتارۋ – پوپۋليستٸك قادام ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەدٸلدٸك قاعيداسى نەگٸزٸندە قازاقستاندى جاڭعىرتۋ ستراتەگيياسى.
ەدٸلەتتٸ مەملەكەت دەگەنٸمٸز – قۇقىقتىق مەملەكەت. وندا ازاماتتاردىڭ بەرٸ زاڭ الدىندا تەڭ بولادى, زاڭداردى, ەرەجەلەردٸ جەنە نورمالاردى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, جالپىعا بٸردەي مٷمكٸندٸكتەردٸ تولىق پايدالانا الادى. ايتپاقشى, زاڭسىز الىنعان قارجى جەنە باسقا دا اكتيۆتەردٸ قايتارۋعا قاتىستى جۇمىستىڭ نەتيجەسٸندە 2022 جىلدان بەرٸ مەملەكەت قازىناسىنا 2 تريلليون تەڭگەدەن استام (4,1 ميلليارد دوللار) قاراجات تٷستٸ. بۇل قارجى مەكتەپتەر مەن ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋعا جەنە ٶزگە دە ەلەۋمەتتٸك مٸندەتتەردٸ ورىنداۋعا جۇمسالىپ جاتىر. ەدٸلدٸك دەگەنٸمٸز وسى ەمەس پە?
– سٸز تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ قىزمەتٸن, ونىڭ ەلگە سٸڭٸرگەن تاريحي ەڭبەگٸن ەدٸل باعالاۋ قاجەتتٸگٸن بٸرنەشە رەت ايتتىڭىز. كٶپشٸلٸك مۇنداي ۇستانىمنىڭ ورىندى ەكەنٸن بٸرتٸندەپ تٷسٸنە باستادى. جالپى, نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىمەن جيٸ حابارلاسىپ تۇراسىز با?
– كەز كەلگەن دەۋٸردٸڭ جاقسى جاعى دا, كٶلەڭكەلٸ تۇستارى دا بار. بٸزدٸڭ جاڭا تاريحىمىزدا جارقىن سەتتەر ەلدەقايدا كٶپ بولدى. بۇل – اقيقات. سالىستىرمالى تٷردە العاندا, قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە مەملەكەتتٸگٸمٸزدٸڭ بەرٸك تۇعىرى قالىپتاستى, بيلٸك ينستيتۋتتارى قۇرىلدى, جاڭا استانامىز بوي كٶتەردٸ, شەكارامىز شەگەندەلٸپ, زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلدٸ. كٶپتەگەن ەلمەن تيٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتىلدى, ەكونوميكاعا شەتەلدەن ينۆەستيتسييا تارتىلدى. وسى جەتٸستٸكتٸڭ بەرٸن جوققا شىعارۋ دۇرىس بولماس ەدٸ. بٸز ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرامىز دەسەك, تاريحقا دا, ونى جاساۋعا اتسالىسقان ازاماتتارعا دا ەدٸل قاراۋىمىز كەرەك. مۇنىڭ بەرٸ, تٷپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىڭ بولاشاعى ٷشٸن قاجەت. ٶتكەندٸ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, ونى ەدٸل ەرٸ شىنايى باعالاي الماساق, العا سەنٸممەن قادام باسا المايمىز. ساياسي احۋالدىڭ ىقپالىمەن ٶز تاريحىڭدى كٶپە-كٶرٸنەۋ بۇرمالاي بەرۋگە بولمايدى. ەل شەجٸرەسٸن باسىنان باستاپ قايتا جازۋ تٸپتٸ قاۋٸپتٸ.
ەرينە, نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇزاق جىل بويى ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان ۋاقىتتا كەمشٸلٸكتەر بولدى. بٸراق ەشتەڭە ٸستەمەگەن ادام عانا قاتەلەسپەيدٸ. اشىعىن ايتۋ كەرەك, ول وتستاۆكاعا كەتكەنٸمەن, قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ وتىرعان كەزدە ساياسي سىپايىلىقتى ساقتاي بەرمەيتٸن. مۇنى دا ايتا كەتكەن جٶن. ٷنەمٸ پرەمەر-مينيستردٸ, ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسىن, مينيسترلەردٸ, ەكٸمدەردٸ شاقىرىپ الىپ, جينالىس ٶتكٸزەتٸن. بۇعان ٶز ازاماتتارىمىزدى بىلاي قويعاندا, شەتەل باسشىلارى مەن ديپلوماتتارى دا تاڭدانا قارايتىن. «نازارباەۆ قىزمەتٸنەن كەتكەن سوڭ تٸپتٸ جوعارىلادى, ەندٸ پرەزيدەنت تە وعان باعىنادى» دەگەن ەزٸل ەڭگٸمە دە پايدا بولدى. ال, شىن مەنٸندە, بۇل ەزٸلدەيتٸن جاعداي ەمەس ەدٸ.
بۇل جاعداي قوسارلانعان بيلٸك تۋرالى الىپ قاشپا ەڭگٸمەنٸڭ ٶرشۋٸنە ەكەپ سوقتى. شەنەۋنٸكتەر دە كابينەتتەن كابينەتكە جٷگٸرٸپ, كٸمنٸڭ تاپسىرماسىن ورىندايتىنىن بٸلمەي دال بولاتىن. ول از دەسەڭٸز, كەيبٸر شەنەۋنٸكتەر «ەلباسى ينستيتۋتى پرەزيدەنت بيلٸگٸنەن جوعارى تۇرۋعا تيٸس» دەپ, اقىلعا سىيمايتىن جاعدايدى زاڭ جٷزٸندە نەگٸزدەمەك بولدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2021 جىلعى قاراشادا ٶتكەن Astana Club جيىنىندا 92 جاستاعى ماحاتحير موحامادتى مىسالعا كەلتٸرٸپ, ٶزٸنٸڭ اقورداعا قايتىپ كەلۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن مەلٸمدەۋٸن جەنە بۇرىنعى پرەزيدەنتتٸڭ سول جىلى جەلتوقسان ايىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا ٶتكەن تمد ەلدەرٸنٸڭ سامميتٸنە قاتىسۋىن ناعىز بيلٸك داعدارىسىنا ەكەپ سوقتىرعان نەگٸزگٸ وقيعالار دەۋگە بولادى. سونىڭ الدىندا عانا جەرگٸلٸكتٸ بٸر ساياساتتانۋشى وعان «ەلباسىنىڭ التىن دەۋٸرٸن» قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن باتىل شارالار قابىلداۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ, ارانداتۋشىلىق مازمۇنداعى حات جولداعان ەدٸ.
الايدا قازٸر پاراساتتىلىق تانىتىپ, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستانعا سٸڭٸرگەن تاريحي ەڭبەگٸن لايىقتى باعالاۋ كەرەك. مەن پرەزيدەنت رەتٸندە مەملەكەت مٷددەسٸن باسشىلىققا الۋعا, ەل بٸرلٸگٸن بەرٸنەن بيٸك قويۋعا مٸندەتتٸمٸن.
سٸزدٸڭ سۇراعىڭىزعا كەلسەك, قازٸر بٸز شامامەن ايىنا بٸر رەت تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ تۇرامىز.
– جاقىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ مەسكەۋگە بارىپ, ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسۋٸن جۇرتشىلىق سان-ساققا جٷگٸرتتٸ. بيلٸكتەن كەتكەننەن كەيٸن بەس جىلدان سوڭ بۇلاي جٷزدەسۋدٸڭ اقىلعا سىيمايتىنى ايتىلدى. قازاقستاندا الداعى ۋاقىتتا پرەزيدەنت سايلاۋى ٶتەدٸ-مٸس دەگەن بولجامدار دا پايدا بولدى. مۇنداي كەزدەسۋ كٸمگە جەنە نە ٷشٸن قاجەت, بۇعان كٸم باستاماشى بولدى? سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلسەك.
– نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن ۆلاديمير پۋتيننٸڭ جەلتوقسانداعى كەزدەسۋٸ ٶتكەن جىلداعى ەكٸنشٸ جٷزدەسۋٸ عوي دەيمٸن. كٷز باسىنداعى بٸرٸنشٸ كەزدەسۋ تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ايتىلعان جوق. ولار بايىرعى دوستار ەرٸ ەرٸپتەستەر رەتٸندە جٷزدەسەتٸن بولسا كەرەك, ورتاق ەڭگٸمەلەرٸ دە بار شىعار. مۇنداي كەزدەسۋلەر ەدەتتە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ باستاماسىمەن ٶتەدٸ. ول ٷشٸن مۇنىڭ ماڭىزى زور. بۇرىنعى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, پارتييا باسشىسى جەنە ەگەمەن قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتٸ رەتٸندە نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ كرەملمەن تىعىز مورالدىق جەنە ساياسي بايلانىسى بارىن ەستەن شىعارماعان جٶن. ونىڭ تالاي ۋاقىتى مەسكەۋدە ٶتتٸ, سان مەرتە ٸسساپارعا باردى, سەزد جەنە پلەنۋم وتىرىستارىنا قاتىستى, جۇمىس بابىمەن جەنە رەسمي ساپارلارمەن دە بولدى.
– سٸز «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداسى تۋرالى جيٸ ايتاسىز. كەيبٸرەۋلەر مۇنى قوعامعا «قىلبۇراۋ سالۋ» دەپ قابىلداپ جاتىر. بۇعان نە ايتار ەدٸڭٸز?
– «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداسى قۇقىق قورعاۋ سالاسىنا عانا ارنالعان دەپ تۇجىرىمداعان دۇرىس بولمايدى. مەن بۇل قاعيدانى تەرەڭٸرەك تٷسٸنەمٸن. «زاڭ مەن تەرتٸپ» – مەملەكەتتٸك قۇرىلىستىڭ باستى قاعيداتى. بۇل رەتتە جازالاۋ شارالارىن قولدانۋ ارقىلى قوعامعا جاپپاي باقىلاۋ ورناتۋ تۋرالى ايتىپ وتىرعان جوقپىز. «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى – شىن مەنٸندە كەمەل دەموكراتييانىڭ تٸرەگٸ, قۇقىقتىق مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ. «زاڭ مەن تەرتٸپكە» باعىنباساق, قۇقىق نورمالارىنا قۇرمەتپەن قاراماساق, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرىپ, ونى ٶركەندەگەن مەملەكەت ەتە المايمىز.
سوندىقتان بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – بۇل قاعيداتتى ەلٸمٸزدٸڭ قۇندىلىقتار جٷيەسٸنە بارىنشا كٸرٸكتٸرٸپ, حالىق بولمىسىنىڭ, قوعام ٶمٸرٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدىرۋ. «زاڭ مەن تەرتٸپتٸ» بەرٸك ورنىقتىرۋ ٷشٸن كٶپ ۋاقىت پەن كٷش-جٸگەر قاجەت ەكەنٸن تٷسٸنەمٸن. سەبەبٸ بەرٸ بٸردەي بۇل قاعيداتتى قاتاڭ ۇستانۋعا, ونى ٶمٸر سالتىنا اينالدىرۋعا ەلٸ دايىن ەمەس. بٸراق تالاپتانعان ادام قالايدا مۇراتىنا جەتەدٸ.
– تالعارداعى قىلمىستىق وقيعا ەل ٸشٸندە ٷلكەن دٷربەلەڭ تۋدىردى. جۇرتشىلىق سٸزدٸڭ وسى جاعدايعا قاتىستى پٸكٸرٸڭٸزدٸ بٸلگٸسٸ كەلەدٸ.
– قايتالاپ ايتامىن, ەلٸمٸزدە «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى مىزعىماستاي ورنىعۋعا تيٸس. مەن تالعار وقيعاسىنا دەيٸن جارييالاعان جولداۋىمدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنان قىلمىس پەن قاراقشىلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋدى تالاپ ەتتٸم.
قاڭتار وقيعاسى كەزٸندەگٸ جاپپاي تەرتٸپسٸزدٸكتٸ قىلمىستىق توپتار جاساعانىن ەستەن شىعارماعان جٶن. مەملەكەت ۇيىمداسقان قىلمىسپەن ىمىراسىز كٷرەس جٷرگٸزۋگە شاماسى جەتەتٸنٸن سوڭعى ەكٸ جىلدا انىق كٶرسەتتٸ. اسا قاۋٸپتٸ قىلمىستىق توپتار ەشكەرەلەنٸپ, قۇرىقتالىپ جاتىر. ولاردىڭ سىبايلاستارى مەن قارجى كٶزدەرٸ دە انىقتالىپ وتىر. بىلتىر 246 ادام قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلدى. ونىڭ ٸشٸندە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتاردىڭ 30 باسشىسى بار. بۇل جۇمىستى مەن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرمىن.
تالعارداعى وقيعادان كەيٸن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قاجەتتٸ شارالاردىڭ بەرٸن قابىلدادى. كٷدٸكتٸلەر قاماۋعا الىندى. تەرگەپ-تەكسەرۋ جۇمىستارى اياقتالۋعا جاقىن. كٶپ ۇزاماي وسى ٸسكە قاتىستى سوت بولادى. بۇل وقيعاعا وراي قۇزىرلى ورگاندار قابىلداعان بارلىق شارا زاڭ تالاپتارىنا تولىق ساي كەلەدٸ. ال باسقانىڭ بەرٸ – قۇر داقپىرت پەن تەرٸس پيعىلدى كەيبٸر توپتاردىڭ وسى جاعدايعا ساياسي سيپات بەرۋگە دەگەن ۇمتىلىسى عانا. بۇعان جول بەرۋگە بولمايدى.
وسى وقيعاعا قاتىسى بار ازاماتتار بويىنشا مىنا مەسەلەنٸ ەسكە سالعىم كەلەدٸ. قازاق حالقى شەتەلدەن كەلگەن وتانداستارىن «قانداسىم» دەپ, قۇشاق جايا قارسى الدى. تاريحي وتانىنا ورالعاندار قازاقستاننىڭ زاڭدارىنا قاتاڭ باعىنىپ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ ساقتاپ, زاڭسىز ەرەكەتتەردەن اۋلاق بولۋى كەرەك. ولار بۇرىن ٶزدەرٸ تۇرعان ەلدە بيلٸكتٸڭ تالابىن ساقتاپ, ونداي ەرەكەت جاساعان جوق قوي?!
فوتو: اقوردا
– بىلتىر كٶپتەگەن زاڭنامالىق جاڭالىق بولدى. قابىلدانعان زاڭداردىڭ ٸشٸنەن قايسىسى ماڭىزدىراق دەپ ويلايسىز?
– ماڭىزسىز زاڭ دەگەن بولمايدى, زاڭنىڭ بەرٸ ماڭىزدى. ساۋالىڭىزعا جاۋاپ رەتٸندە مەن ٶزٸمنٸڭ جولداۋلارىمدا جەنە ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىستارىندا باستاماشىلىق ەتٸپ, قابىلدانۋىنا تٷرتكٸ بولعان بٸرقاتار زاڭدى اتاپ ٶتەيٸن. ول زاڭدار قوعام ٶكٸلدەرٸنٸڭ, ساراپشىلاردىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن ەزٸرلەندٸ جەنە سونىسىمەن ماڭىزدى. وسىنىڭ ٶزٸ مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعامنىڭ زاڭنامالاردى جەتٸلدٸرۋ جولىندا تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸك ورناتا الاتىنىن كٶرسەتەدٸ. مىسالى, ەيەلدەردٸڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جەنە بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان زاڭ قابىلداندى. بۇل قۇجاتتا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سيياقتى, تۋراسىن ايتقاندا, ماسقارا ەرەكەتتەردٸڭ تامىرىنا بالتا شابۋ كٶزدەلگەن. ەيەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى قانداي دا بٸر زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا جازا كٷشەيتٸلدٸ. وعان قوسا, جاس بالالاردى ٶلتٸرگەن نەمەسە زورلاعان ادام ٶمٸر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلاتىن بولدى. كەمەلەتكە تولماعانداردى باسىنىپ, مازاق قىلعاندار ەندٸ ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلادى. بۇل تالاپ العاش رەت زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلدٸ.
«كەلەشەك» اتتى بٸرىڭعاي ەرٸكتٸ جيناقتاۋشى جٷيەنٸڭ زاڭنامالىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس اتقارىلدى. وندا جيناقتالعان قارجىنى قازاقستاننىڭ جەنە شەتەلدٸڭ كوللەدجدەرٸ مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الۋ, سونداي-اق تۇرعىن ٷي الۋ ٷشٸن جۇمساۋعا بولادى.
ازاماتتاردىڭ ٷستٸ-ٷستٸنە نەسيە الىپ, قارىزعا باتۋىنا جول بەرمەۋدٸ كٶزدەيتٸن زاڭ قابىلداندى. سوعان سەيكەس نەسيەسٸن 90 كٷننەن ارتىق ۋاقىت تٶلەي الماي جٷرگەن ادامدارعا كەسٸپكەرلٸككە قاتىسى جوق نەسيە بەرۋگە تىيىم سالىندى. سونداي-اق ادامدار نەسيە الۋعا ٶزٸنە ٶزٸ تىيىم سالا الاتىن بولدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرٸن قۇقىقتىق جاعىنان قورعاۋ شارالارى كٷشەيتٸلدٸ, ولارعا بەرٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك كەپٸلدٸكتەر جاقساردى. بالالار مەن جاستاردىڭ اراسىندا جاپپاي تاراپ, ناعىز ٸندەتكە اينالا باستاعان ۆەيپتەردٸ ساتۋعا جەنە تاراتۋعا تىيىم سالىندى.
ەسٸرتكٸ ٶندٸرگەنٸ ٷشٸن بەرٸلەتٸن جازا قاتايدى. ونداي قىلمىس جاساعاندار 15–20 جىلدان باستاپ ٶمٸر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيٸن جازالانادى. ەسٸرتكٸنٸ بەلگٸلٸ بٸر جەرگە تىعىپ كەتەتٸن كۋرەرلەر مۇنداي قىلمىستى العاش رەت جاساسا جەنە ەرەكەتٸنٸڭ سالدارى اۋىر بولماسا, 5 جىلدان 8 جىلعا دەيٸن باس بوستاندىعىنان ايىرىلادى.
لۋدومانييامەن كٷرەسكە قاتىستى زاڭ كٷشٸنە ەندٸ. قۇجاتتا بۋكمەكەرلٸك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردىڭ جارناماسىنا ەدەۋٸر شەكتەۋ قويىلدى, كەمەلەتكە تولماعانداردى قۇمار ويىنعا تارتقانى ٷشٸن ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸك بەلگٸلەندٸ, اتى-جٶنٸ بورىشكەرلەردٸڭ بٸرىڭعاي تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن ادامداردىڭ قۇمار ويىن ويناۋىنا تىيىم سالىندى. بۇل شارالار تالاي شاڭىراقتى شايقالتقان, ادامداردى قىلمىس جاساۋعا, ٶزٸنە قول جۇمساۋعا يتەرمەلەگەن ويىنقۇمارلىقتىڭ تارالۋىمەن كٷرەسۋگە ارنالعان.
تاعى بٸر ماڭىزدى زاڭنامالىق جاڭالىق – بۇزاقىلىق جەنە ۆانداليزم جاساعان, بٸرەۋدٸڭ مٷلكٸن قاساقانا بٷلدٸرگەن ادامدارعا بەرٸلەتٸن جازا قاتايدى. مۇنىڭ بەرٸ قوعامدىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتۋ جەنە زاڭ تالاپتارىنا باعىناتىن ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى. سونىمەن بٸرگە زاڭنامالىق تولىقتىرۋلاردىڭ نەتيجەسٸندە 2025 جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸنەن باستاپ قىلمىستىق, ەكٸمشٸلٸك جەنە ازاماتتىق ٸستەر بويىنشا ٷش دەربەس كاسساتسييالىق سوت جۇمىس ٸستەي باستايدى. وسىلايشا, ازاماتتار مەملەكەتتٸك ورگاندار تاراپىنان بۇزىلعان ٶز قۇقىقتارىن قورعاي الادى.
بىلتىر كٶپتەگەن ماڭىزدى زاڭنامالىق باستامالار جٷزەگە اسىرىلدى. الايدا زاڭنىڭ قابىلدانۋى ٸستٸڭ باسى عانا, سول زاڭداردىڭ ٸس جٷزٸندە جۇمىس ٸستەۋٸ ودان ەلدەقايدا ماڭىزدى ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. بۇل رەتتە, زاڭ تالاپتارى قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي بولسا عانا ساقتالادى. سوندىقتان بٸز بيىل دا حالىقتىڭ ٷمٸتٸ مەن مٷددەسٸن جەنە ەلٸمٸزدٸ دامىتۋ جولىنداعى باسىمدىقتاردى نەگٸزگە الا وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرامىز.
– سٸز رەفورمالاردىڭ ٷزدٸكسٸز جالعاساتىنىن بٸرنەشە رەت ايتتىڭىز. اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ العاشقى فورۋمىندا ەلٸمٸزدٸ ودان ەرٸ جاڭعىرتۋ ٷشٸن تىڭ باستامالار كٶتەرٸلٸپ, شەشٸمدەر قابىلداناتىنىن اڭعارتتىڭىز. بۇل قانداي باستامالار? ساياسي رەفورمالار جالعاسا ما?
– سوڭعى بەس جىل بويى جٷرگٸزٸلگەن رەفورمالار –ازاماتتارىمىزدىڭ نەگٸزگٸ سۇرانىسى مەن مەملەكەتتٸڭ ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان مٷددەسٸنە نەگٸزدەلە وتىرىپ مۇقييات ويلاستىرىلعان ستراتەگييا. ونىڭ ساياسي استارى جوق.
نەگٸزگٸ ساياسي رەفورمالار جاسالىپ بٸتتٸ. ونىڭ بەرٸ قوعامدا جان-جاقتى تالقىلانىپ, اقىرىندا كٶپشٸلٸكتٸڭ قولداۋىنا يە بولدى. سونىڭ ارقاسىندا نەگٸزگٸ ساياسي ينستيتۋتتاردىڭ بەرٸ اشىق ەرٸ تيٸمدٸ بولا تٷستٸ, بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى تەپە-تەڭدٸك جەنە تەجەمەلٸك جٷيە كٷشەيدٸ, ەڭ باستىسى, ازاماتتاردىڭ ساياسي ٶمٸرگە بەلسەندٸ ارالاسۋ مٷمكٸندٸگٸ ەدەۋٸر ارتتى.
2022 جىلعى ماۋسىم ايىندا ٶتكەن رەفەرەندۋمنىڭ نەتيجەسٸندە كونستيتۋتسييا باپتارىنىڭ ٷشتەن بٸرٸ جاڭارعانىن قاپەرگە سالا كەتەيٸن. مۇنىڭ ٶزٸ رەفورمانىڭ قانشالىقتى اۋقىمدى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كٶپتەگەن رەفورما ٸس جٷزٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. بٸزدٸڭ باعىتىمىز ايقىن, ماقساتىمىز بەلگٸلٸ. سوعان سەيكەس, العاشقى نەتيجەلەر دە بار. بٸراق رەفورما – ۇدايى جٷرەتٸن ٷدەرٸس. قوعامدا ناقتى سۇرانىس بولسا, جاڭا رەفورمالار ەزٸرلەنەدٸ. رەفورمالار ەلدٸ ٶركەندەتۋ ٸسٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ بولعان, بولا دا بەرەدٸ.
مەن حالىققا جولداۋىمدى جارييالاعاندا مەملەكەتٸمٸزدٸ ودان ەرٸ دامىتۋعا قاتىستى تىڭ باستامالار ۇسىنامىن. ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ وتىرىستارىندا ازاماتتاردىڭ كٶكەيٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارىپ جٷرمٸن. بيىل دا سولاي بولادى.
– قازاقستاندى پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنە كٶشٸرۋ ٷشٸن ٸرگەلٸ رەفورما دايىندالىپ جاتىر دەگەن اقپارات تارادى. شىنىمەن سولاي ما?
– ەرينە, پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ دە جۇمىس جٷرگٸزۋگە قاقىلى. بۇل جٷيە ەۋروپاداعى, تٸپتٸ ازيياداعى بٸرقاتار ەلدە ەبدەن ورنىعىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايعان. بٸراق بيلٸكتٸڭ ەمبەباپ فورمۋلاسى جوق. ەر مەملەكەت ساياسي جٷيەسٸن تاڭداعان كەزدە تٶل تاريحىنا, ۇلتتىق بولمىسىنا, ساياسي تەجٸريبەسٸنە سٷيەنەدٸ. مەنٸڭ اپپاراتىم ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ مۇقييات زەردەلەپ جاتىر. پوستكەڭەستٸك ەلدەردە پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ جاقسى قىرىنان كٶرٸنە العان جوق دەگەن پٸكٸرگە كەلٸسەسٸز دەپ ويلايمىن. گرۋزيياداعى سوڭعى وقيعالار وسى پايىمعا ناقتى دەلەل بولا الادى.
مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ ساياسي جٷيەسٸن تاڭداۋ – ايرىقشا جاۋاپتى شەشٸم. مۇنداي شەشٸمدەر ٷركەردەي توپتىڭ وڭاشا باسقوسۋىندا ەمەس, تەك قانا جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانۋى كەرەك. مەنٸڭ «كٷشتٸ پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتٸن ٷكٸمەت» اتتى تۇجىرىمدامام قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸنە ەڭ قولايلى تۇجىرىمداما ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. بٸراق ونى تولىعىمەن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن بٸز ەلٸ تالاي جۇمىس ٸستەۋٸمٸز كەرەك. پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ تەسٸلٸ قازاقستان ٷشٸن قازٸر دە, تاياۋ كەزەڭدە دە ەڭ ۇتىمدى تەسٸل دەپ سەنەمٸن.
مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تۇراقتى ەرٸ ورنىقتى دامۋىنا زييانى تيەتٸن شەشٸم قابىلداۋعا مەنٸڭ دە, سٸز بەن بٸزدٸڭ دە ەش قاقىمىز جوق. مۇنداي مەسەلەگە بايلانىستى قاتەلٸككە جول بەرۋگە بولمايدى. تٷپتەپ كەلگەندە, كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستٸڭ بەرٸ – پارلامەنتتٸڭ رەفورمالانۋى, اۋىل, اۋدان جەنە قالا ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلانۋى, ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ قۇرىلۋى جەنە, ەڭ باستىسى, زاڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ باسىمدىققا اينالۋى – وسىنىڭ بارلىعى ساياسي توقىراۋعا ۇشىراماۋعا سەنٸمدٸ كەپٸلدٸك بەرەدٸ.
– ەلٸمٸزدە مەرزٸمٸنەن بۇرىن پارلامەنت سايلاۋى بولا ما? بۇل تۋرالى قازٸر جيٸ ايتىلا باستادى.
– مۇنداي بولجامدار بار ەكەنٸن بٸلەمٸن. بۇل اقپارات ەدەيٸ تاراتىلىپ جاتىر دەپ ويلايمىن. بٸزدٸڭ ەلدە جاڭا ٷكٸمەت جۇمىسىنا كٸرٸسكەن بەتتە ونىڭ وتستاۆكاعا كەتەتٸنٸ تۋرالى ەڭگٸمە تارايدى. پارلامەنت تۋرالى دا دەل سولاي دەۋگە بولادى. مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى ازاماتتىق جەنە ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتىپ, جاقسى جۇمىس ٸستەپ جاتىر دەپ ويلايمىن. ال ٷكٸمەت – اۋىس-تٷيٸسكە بەيٸم قۇرىلىم. ونىڭ قۇرامىندا تٷرلٸ جاعدايعا, ونىڭ ٸشٸندە «Amanat» پارتيياسىنىڭ جەنە پارلامەنتتەگٸ باسقا دا پارتييالاردىڭ ۇستانىمىنا بايلانىستى ٶزگەرٸستەر بولۋى مٷمكٸن.
مەنٸڭشە, پارلامەنت سايلاۋىن مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكٸزۋگە ەزٸرگە ەش نەگٸز جوق. سايلاۋ زاڭدا بەلگٸلەنگەن مەرزٸمدەرگە سەيكەس ٶتەدٸ. پارلامەنت ٶزٸنە تيەسٸلٸ مەرزٸم اياسىندا قىزمەتٸن اتقارۋعا قۇلىقتى. ال ٷكٸمەت بەكٸتٸلگەن باعدارلامالار مەن جوسپارلارعا سەيكەس ەرەكەت ەتٸپ, وڭ نەتيجەگە جەتۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەپ جاتىر. ستراتەگييالىق مٸندەت – تۇراقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ, ەلٸمٸزدٸڭ ٶڭٸردەگٸ كٶشباسشى مەرتەبەسٸن نىعايتۋ.
– ەركٸم ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنىڭ جاعدايىنا قاتىستى مەسەلەلەرگە كٶبٸرەك مەن بەرەدٸ. تاياۋ ارادا ازاماتتاردىڭ تالاپ-تٸلەگٸنە, قالاۋىنا ساي كەلەتٸن قانداي جوبالار قولعا الىنباق?
– بٸزدٸڭ رەفورمالارىمىزدىڭ, ەكونوميكانى دامىتۋ ٷشٸن قابىلداپ جاتقان شارالارىمىزدىڭ بەرٸ ازاماتتاردىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋدى, تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدى كٶزدەيدٸ. باسقا ماقسات جوق, بۇل – ٷكٸمەتتٸڭ ەڭ باستى مٸندەتٸ.
بىلتىر جازدا 2029 جىلعا دەيٸنگٸ ۇلتتىق ينفراقۇرىلىم جوسپارى قابىلدانعانىن قاپەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸن. وندا جالپى ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 40 تريلليون تەڭگەدەن اساتىن 200-دەن استام جوبانى جٷزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان.
بيىل ۇزىندىعى 836 شاقىرىم بولاتىن «دوستىق – مويىنتى» تەمٸر جولىنىڭ ەكٸنشٸ جەلٸسٸ سالىنىپ بٸتەدٸ. بۇل جوبا ەلٸمٸزدٸڭ كٶلٸك-ترانزيت ينفراقۇرىلىمىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەدٸ. وسى باعىتتاعى تەمٸر جولدىڭ جٷك تاسىمالداۋ مٷمكٸندٸگٸ 5 ەسە ارتادى, كونتەينەر پويىزدارى جٷكتٸ بۇرىنعىدان ەدەۋٸر جىلدام جەتكٸزەتٸن بولادى. بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, مۇنداي اۋقىمدى جوبا العاش رەت ٶز جوبالاۋشىلارىمىزدىڭ, ينجەنەرلەرٸمٸز بەن قۇرىلىسشىلارىمىزدىڭ كٷشٸمەن جٷزەگە اسىرىلدى. سونداي-اق الماتى بەكەتٸن اينالىپ ٶتەتٸن تەمٸر جولدىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. بۇل جوبا الماتى تەمٸر جول تورابىنا تٷسەتٸن سالماقتى ەدەۋٸر ازايتىپ, جٷك جەتكٸزۋ مەرزٸمٸن قىسقارتادى. جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن ۆاگوندار جاڭارتىلا بەرەدٸ. بيىل ەنەرگەتيكا سالاسىندا جالپى قۋاتى 600 مەگاۆاتتان اساتىن ٸرٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان. «جاسىل ەنەرگەتيكا» سالاسى دا زور سەرپٸنگە يە بولادى. شەتەل ينۆەستورلارىمەن جەل, كٷن جەنە سۋ ەلەكتر ستانسالارىن سالۋ تۋرالى كەلٸسٸمدەرٸمٸز بار.
تەڭٸز كەنٸشٸن كەلەشەكتە كەڭەيتۋ جوباسىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. مۇناي ٶڭدەۋ, مۇنايگاز-حيمييا سالاسىن دامىتۋ ٸسٸنە باسا نازار اۋدارىلادى. اتاپ ايتقاندا, اقتاۋ بيتۋم زاۋىتىنىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتى ارتا تٷسەدٸ. «تالدىقورعان – ٷشارال» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى, «جاڭاٶزەن – اقتاۋ» گاز قۇبىرىنىڭ تٶرتٸنشٸ جەلٸسٸ, سونداي-اق اتىراۋ وبلىسىنداعى اۆتوماتتاندىرىلعان گاز تاراتۋ ستانساسى پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ.
ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋ جۇمىستارى دا جالعاسادى. ەلەمگە ەيگٸلٸ برەندتەرگە تيەسٸلٸ اۆتوكٶلٸكتەر قۇراستىراتىن جاڭا ٶندٸرٸس ورىندارى ٸسكە قوسىلادى. قوستانايدا ٸشتەن جانۋ قوزعالتقىشىنا قاجەتتٸ شويىن قۇيمالار جەنە جەتەكشٸ بەلدەمنٸڭ بٶلشەكتەرٸ شىعارىلا باستايدى.
ەكونوميكانىڭ دامۋىنا زور سەرپٸن بەرەتٸن ٸرٸ ينفراقۇرىلىم نىساندارىن سالۋعا ۇلتتىق قوردىڭ قاراجاتىن جۇمساۋعا بولادى, دۇرىسى, جۇمساۋ قاجەت دەپ سانايمىن. بۇل قور اقشانى شەتەلدٸڭ قارجى ينستيتۋتتارىندا قاتتاپ-شوتتاپ ساقتاۋ ٷشٸن ەمەس, وسىنداي ماقساتتارعا جۇمساۋ ٷشٸن قۇرىلعان جوق پا?!
مەملەكەت تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى سالاسىن ودان ەرٸ دامىتۋ, باسپانالاردى قولجەتٸمدٸ ەتە تٷسۋ ٷشٸن شارالار قابىلدايدى. كەزەكتە تۇرعان ازاماتتاردى جالعا بەرٸلەتٸن تۇرعىن ٷيمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تيٸستٸ جۇمىس جالعاسادى. 2029 جىلعا دەيٸن جىل سايىن 10 مىڭ ادام وسىنداي باسپاناعا يە بولادى دەپ جوسپارلانعان. مەن جاقىندا تۇرعىن-ٷي ساياساتىنا قاتىستى تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلگەن زاڭعا قول قويدىم. «وتباسى بانكٸ» باسپاناعا مۇقتاج ادامداردى «بٸر تەرەزە» قاعيداتى بويىنشا تٸزٸمگە الۋمەن جەنە ولارعا باسپانا بٶلۋمەن اينالىساتىن تولىققاندى دامۋ ينستيتۋتىنا اينالادى.
ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ مەسەلەسٸنە دە باسا نازار اۋدارىلادى. اۋىلداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋعا ارنالعان ۇلتتىق جوبانىڭ اياسىندا اۋىلدىق جەرلەردە مەديتسينا نىساندارىن سالۋ جۇمىستارى جالعاسادى. ەلٸمٸزدە 460 مىڭ وقۋشىعا ارنالعان 217 جايلى مەكتەپ سالۋ جوسپارلانعان. ونىڭ 105-ٸنٸڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ماقساتىمىز – اپاتتى جاعدايداعى جەنە ٷش اۋىسىممەن وقىتاتىن مەكتەپتەر مەسەلەسٸن, سونداي-اق مەكتەپتەگٸ ورىن تاپشىلىعىنا قاتىستى تٷيتكٸلدەردٸ تولىعىمەن شەشۋ.
بٸر اي بۇرىن 2025–2027 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قابىلداندى. قۇجاتتا ەلەۋمەتتٸك باعىت باستى باسىمدىق رەتٸندە ساقتالدى. وندا دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا جەنە ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸكتەرگە ٶتە قوماقتى قارجى قاراستىرىلعان.
– تسيفرلاندىرۋ ٸسٸن قولعا الىپ, جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ەنگٸزبەسەك, حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە تٷسٸنٸكتٸ. ەلٸمٸز بولاشاقتا وسى سالادا نە ٸستەي الادى?
– ازاماتتارىمىز مەملەكەت تاراپىنان كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸ تسيفرلاندىرۋ ٸسٸنٸڭ ارتىقشىلىقتارىن جاقسى بٸلەدٸ. ەلەكتروندى ٷكٸمەت سايتىنداعى قولجەتٸمدٸ قىزمەتتەردٸڭ تٸزٸمٸ ٷنەمٸ تولىقتىرىلىپ كەلەدٸ. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ رەيتينگٸسٸندە قازاقستان ە-government-تٸ دامىتۋ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا ەلەمدە 24-شٸ ورىن يەلەندٸ. بۇل – تەۋٸر نەتيجە, بٸراق وعان توقمەيٸلسٸپ, ارقانى كەڭگە سالۋعا بولمايدى. كٶرسەتكٸشتەردٸ بارىنشا جاقسارتۋ كەرەك. مەن مۇنى ٷكٸمەتكە جيٸ ايتىپ وتىرامىن. بۇدان بٶلەك, ەلٸمٸزدەگٸ بانكتەر دە ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن ەدەۋٸر جەڭٸلدەتە تٷسۋ ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ تسيفرلىق ەكوجٷيەسٸن قالىپتاستىرىپ جاتىر.
قازاقستاننان ەكسپورتتالاتىن ٸت-قىزمەتتەر سانى ارتىپ كەلە جاتقانى كٶڭٸل قۋانتادى. Astana Hub تابىستى جۇمىس ٸستەپ تۇر. بۇل تەحنوپارك بٸر جارىم مىڭنان استام كومپانييانىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەدٸ. ونىڭ ٷشتەن بٸرٸنە جۋىعى – شەتەلدٸك كومپانييا. وسىلايشا, ەلٸمٸز جاھاندىق تسيفرلى كٶشپەندٸلەر ٷشٸن قولايلى مەملەكەتكە اينالىپ كەلەدٸ.
قازاقستان ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ ەڭ ٸرٸ تسيفرلى حابتىڭ بٸرٸ بولا الادى. وعان مٷمكٸندٸگٸمٸز تولىق جەتەدٸ. ول ٷشٸن جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن دامىتۋ كەرەك. بولاشاعى زور جوبالار قازٸردٸڭ ٶزٸندە بار. مىسالى قازاق تٸلٸنٸڭ KazLLM اتتى تسيفرلى تٸل مودەلٸنٸڭ العاشقى نۇسقاسى جاسالدى. بۇل – قازاق تٸلٸندە ويلاپ, ساراپتاما جاساپ, قازاقشا سٶيلەسە الاتىن جاساندى ينتەللەكت. وسى باعىتتاعى جۇمىستار جالعاسا بەرەدٸ.
جىل سوڭىنا دەيٸن جاساندى ينتەللەكتٸنٸڭ Alem.Aٸ اتتى حالىقارالىق ورتالىعى اشىلادى. بۇل ورتالىق ينۆەستيتسييا تارتاتىن, ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ جەنە يننوۆاتسييالاردى ەنگٸزەتٸن ورىنعا اينالۋى كەرەك.
تاياۋ جىلداردا جاساندى ينتەللەكت ٶتە قارقىندى دامىپ, جۇرتتىڭ ٶمٸر تۋرالى ۇعىمىن, تٸپتٸ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸن دە تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتەتٸنٸن ەسكەرگەن جٶن. ميلى ماشينالار, ياعني ينتەللەكتٸسٸ جاعىنان ادامدى ون ورايتىن روبوتتار پايدا بولاتىن كٷن الىس ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە بۇل روبوتتار ەمپاتيياعا, ياعني سەزٸنۋ جەنە ەموتسييا بٸلدٸرۋ سيياقتى ادامعا تەن قاسيەتتەرگە يە بولادى.
جاستارعا مەكتەپتەردە, كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن قولدانا بٸلۋدٸ ٷيرەتۋ ماڭىزدى. بىلتىر ەلٸمٸزدٸڭ 15 ۋنيۆەرسيتەتٸندە Google كومپانيياسىنىڭ جاساندى ينتەللەكت جٶنٸندەگٸ كۋرستارى ەنگٸزٸلدٸ. وسى سالانىڭ ماماندارىن دايارلاۋ ٷشٸن ارنايى باعدارلاما ەزٸرلەۋ مەسەلەسٸ پىسىقتالىپ جاتىر (AI-Sana).
نەيروجٷيەلەردٸڭ پايداسى ۇشان-تەڭٸز بولعانىمەن, ودان تۋىندايتىن قاتەرلەر دە بار. مىسالى, الاياقتار فوتو-بەينەجازبالار جاساپ, ادامنىڭ داۋىسىن كەلتٸرۋ ٷشٸن دە سونى پايدالانادى. سوندىقتان كٶپتەگەن مەملەكەت جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىنىڭ قولدانىلۋ اياسىن زاڭمەن رەتتەۋگە كٸرٸستٸ.
بٸزدٸڭ دەپۋتاتتارىمىز دا جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ ەزٸرلەۋ كەرەك دەپ باستاما كٶتەردٸ. وسى ماڭىزدى جۇمىسپەن تيياناقتى تٷردە, مۇقييات اينالىسۋ قاجەت. جاساندى ينتەللەكتٸنٸ جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قولدانۋ قاعيدالارىن جاساپ, ونىڭ ەتيكالىق مەسەلەلەرٸن جان-جاقتى ويلاستىرۋ كەرەك. بٸراق وسى سالانى رەتتەگەندە جاساندى ينتەللەكتٸنٸ شەكتەۋگە ەمەس, كەرٸسٸنشە, ونى دامىتۋ جاعىنا مەن بەرٸلۋگە تيٸس. بۇل تەحنولوگييالاردى كەڭٸنەن قولدانىسقا ەنگٸزۋ وراسان زور مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى. ونى قالت جٸبەرمەي, يگٸلٸككە جاراتۋ قاجەت.
فوتو: اقوردا
– سٸز بيزنەستٸ قولداۋ مەسەلەسٸنە ەرەكشە مەن بەرەسٸز. ينۆەستورلارمەن, كەسٸپكەرلەرمەن كەزدەسەسٸز. ەلٸمٸزدەگٸ كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دامۋ ٷردٸسٸنە كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– مەن ينۆەستيتسييا جەنە بيزنەس سالاسىنداعى احۋالدى جاقسارتۋعا, كەسٸپكەرلٸك باستامالاردى قولداۋعا ايرىقشا نازار اۋدارامىن. كٷزدەگٸ جولداۋىمدا ٷكٸمەتكە وسىعان قاتىستى ناقتى تاپسىرمالار بەردٸم. بىلتىر سەۋٸردە كەسٸپكەرلەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ ٷشٸن بيزنەستٸ جٷرگٸزۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى زاڭ قابىلدادىق. قازٸر مەملەكەتتٸك باقىلاۋ جٷيەسٸن رەتكە كەلتٸرٸپ جاتىرمىز. بۇرىنعىداي زاڭسىزدىقتاردى تەكسەرۋگە ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا كٶبٸرەك باسىمدىق بەرٸلٸپ وتىر. «باسىنان باستاپ رەتتەۋ» تەسٸلٸ ەنگٸزٸلٸپ جاتىر. كەيبٸر ەكونوميكالىق قىلمىستار قىلمىس ساناتىنان شىعارىلدى, ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ 29 تٷرٸ بويىنشا قاماۋعا الۋ جازاسىن قولدانۋعا تىيىم سالىندى. مۇنىڭ بەرٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن جاسالدى.
مەملەكەت سۋبسيدييا, جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيە جەنە كەپٸلدەندٸرٸلگەن قارىز بەرۋ ارقىلى شاعىن جەنە ورتا بيزنەسكە قولداۋ كٶرسەتٸپ وتىر. شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ٷلەسٸ ٷزدٸكسٸز ارتىپ كەلەدٸ. بٷگٸندە وسى بيزنەستٸڭ ٶكٸلدەرٸ 4,3 ميلليون ادامعا, ياعني ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىنا جۇمىس تاۋىپ بەرٸپ وتىر. سوندىقتان كەسٸپكەرلٸك باستامالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالىپ كەلەدٸ دەپ سەنٸممەن ايتۋعا بولادى.
مەملەكەت ٸرٸ بيزنەستٸ دە دامىتۋعا مٷددەلٸ. وسىنداي كەسٸپكەرلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دە, جەرگٸلٸكتٸ قاۋىمداستىقتارمەن ۇزاق مەرزٸمگە ارنالعان سەرٸكتەستٸك قاتىناس ورناتۋعا دەگەن قۇلشىنىسى دا زور. بۇل – قۋانارلىق جاعداي. مەملەكەت پەن بيزنەستٸڭ ىقپالداستىعى ارقىلى كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك مەسەلە شەشٸمٸن تاۋىپ جاتىر.
قازاقستاندا ٶز جۇمىسىنا جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزٸپ جٷرگەن وزىق ويلى كەسٸپكەرلەردٸڭ جاڭا بۋىنى پايدا بولدى. مۇنداي كەسٸپكەرلەر ەلەمدٸك بەسەكەگە تٷسۋگە دە قابٸلەتتٸ. قازٸر شەتەلدٸك بيزنەستٸڭ قازاقستاندا ٶز ٶكٸلدٸگٸن اشىپ جاتقانى دا كٶڭٸل قۋانتادى. بۇل جاعداي وتاندىق نارىققا حالىقارالىق سيپات بەرۋگە, ەدٸل بەسەكەنٸ كٷشەيتۋگە جەنە ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋعا ىقپال ەتەدٸ. وسى ورايدا, ٷكٸمەت جانىنان قۇرىلعان ينۆەستيتسييالىق شتاب «بٸر تەرەزە» قاعيداتىنا ساي ەرەكەت ەتٸپ, شەشٸمدەر قابىلداپ, ٶزٸنە جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ تولىق اتقارىپ جاتقانىن اتاپ ٶتكەن جٶن.
مەملەكەتتٸڭ ينۆەستيتسييالىق احۋالدى جاقسارتۋ جولىنداعى جۇمىسى جەمٸسٸن بەرٸپ جاتىر. جاقىندا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ازييا مەن تىنىق مۇحيت ەلدەرٸنە ارنالعان ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك كوميسسيياسى ينۆەستيتسييا جٶنٸندەگٸ بايانداماسىن جارييالادى. وندا قازاقستاننىڭ 2024 جىلى جاڭا جوبالارعا 15,7 ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە تٸكەلەي شەتەل ينۆەستيتسيياسىن تارتقانى كٶرسەتٸلگەن. بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 88 پايىزعا ارتىق. بٸز سولتٷستٸك جەنە ورتالىق ازيياداعى ەڭ جوعارى كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزٸپ وتىرمىز. ايماقتاعى شەتەل ينۆەستيتسييالارىنىڭ ٷشتەن ەكٸسٸنە جۋىعى, ياعني 63 پايىزى قازاقستاننىڭ ەنشٸسٸندە.
مەن بيزنەس ٶكٸلدەرٸمەن, ينۆەستورلارمەن الداعى ۋاقىتتا دا كەزدەسەتٸن بولامىن. ولاردىڭ جاسامپاز باستامالارىن قولدايمىن. ٷكٸمەت پەن بارلىق مەملەكەتتٸك ورگانداردان دا وسىنى, ياعني بيزنەسكە قۇلاق اسىپ, ونىمەن ٷيلەسٸمدٸ جۇمىس جٷرگٸزۋدٸ, بولاشاعى زور جوبالارعا قارجى سالاتىن كەسٸپكەرلەر مەن ينۆەستورلارعا قولداۋ كٶرسەتۋدٸ تالاپ ەتەمٸن. بيزنەسكە مٷلدە قىسىم كٶرسەتٸلمەۋٸ كەرەك. شەنەۋنٸكتەر مەن كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸن مۇنداي ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن جازالاپ جاتىرمىز, الداعى ۋاقىتتا دا جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن بولامىز. ال كەسٸپكەرلەر الاياقتىق جاساماي, زاڭ اياسىندا جۇمىس ٸستەۋگە تيٸس.
– قوعامدا سىبايلاس جەمقورلىق تۋرالى جيٸ ايتىلادى. وعان قارسى بەلسەندٸ كٷرەس جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. جالپى, شەنەۋنٸكتەردٸڭ ۇستالعانى تۋرالى تٷرلٸ اقپاراتتار ەلٸمٸزدە جەمقورلىق ٶرشٸپ تۇرعانداي ەسەر قالدىرادى. شىنىمەن دە سولاي ما?
– سىبايلاس جەمقورلىقپەن جٷيەلٸ تٷردە كٷرەسۋ – اسا قاجەتتٸ جۇمىس. بۇعان ەش كٷمەن جوق. مەملەكەت جەمقورلىققا قاتىستى قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتٸلەرٸن انىقتاۋ عانا ەمەس, جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋ ٷشٸن جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىر.
قازاقستان جەمقورلىققا قارسى كٷرەس جولىندا ەڭ وزىق حالىقارالىق ستاندارتتاردى, سونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمى ەنگٸزٸپ جاتقان تالاپتاردى باسشىلىققا الادى. بۇل – ٶتە جوعارى تالاپ, بٸز سوعان ساي بولۋىمىز كەرەك. بۇعان قوسا, مەن سىبايلاس جەمقورلىقپەن كٷرەسۋگە جاۋاپتى مەكەمەنٸڭ باسشىلارىنا ناۋقانشىلدىققا سالىنباي, بايىپتى شەشٸمدەر قابىلداۋ قاجەتتٸگٸن ٷنەمٸ ايتىپ وتىرامىن. ٶيتكەنٸ ەربٸر شەشٸمنٸڭ ارتىندا ادام تاعدىرى تۇر.
ال شەنەۋنٸكتەردٸڭ ۇستالعانى تۋرالى اقپاراتتىڭ جيٸ شىعۋى بيلٸكتٸڭ ابىرويىنا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە نۇقسان كەلتٸرگەنٸمەن, مەملەكەتتٸڭ اشىق جۇمىس ٸستەيتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. بٸراق مۇنداي قادامسىز «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلگەن ەدٸلەتتٸ مەملەكەت قۇرۋ مٷمكٸن ەمەس.
– قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ اراسىندا ەجەلدەن تىعىز ەكونوميكالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق قاتىناس ورنىققان. بىلتىر قاراشا ايىندا رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين قازاقستانعا مەملەكەتتٸك ساپارمەن كەلدٸ. بۇل ساپار بٸزدٸڭ ەلدە دە, شەتەلدە دە جۇرتتىڭ جٸتٸ نازارىندا بولدى. سونداعى كەلٸسسٶزدەردٸڭ نەتيجەسٸن قالاي باعالايسىز?
– رەسەي پرەزيدەنتٸمەن ٶتكٸزگەن كەلٸسسٶزدەر اسا مازمۇندى بولدى. بٸز ساۋدا-ەكونوميكا, كٶلٸك-لوگيستيكا, ەنەرگەتيكا, مەدەنيەت, بٸلٸم بەرۋ جەنە باسقا دا سالالارداعى ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن جان-جاقتى تالقىلادىق. استاناعا رەسەي ٷكٸمەتٸ مٷشەلەرٸنٸڭ جارتىسىنا جۋىعىنىڭ كەلۋٸ رەسەي ٷشٸن قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزى جوعارى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ.
كەلٸسسٶزدەردٸڭ نەتيجەسٸ تۋرالى كٶپ جازىلدى, كٶپ ايتىلدى. ەرينە, بٸراز دٷنيە اقپارات قۇرالدارىنا شىققان جوق. ۆلاديمير پۋتينمەن بەيرەسمي جاعدايدا تٶرت ساعات ەڭگٸمەلەستٸك. بۇل كەزدەسۋدە ەكٸ جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ نىعايتۋعا مٷمكٸندٸك تۋدى. سونداي-اق ەڭگٸمە بارىسىندا حالىقارالىق پروبلەمالار بويىنشا ٶزارا تٷسٸنٸستٸگٸمٸز بەكەمدەلە تٷستٸ. مەن قازاقستاننىڭ كٶپ جاقتى ساياساتىنىڭ مەنٸن اشىق ايتىپ, رەسەيمەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸگٸمٸزدٸ جەنە وداقتاستىق قارىم-قاتىناستى دامىتۋ تۋرالى ۇستانىمعا بەرٸك ەكەنٸمٸزدٸ جەتكٸزدٸم.
پرەزيدەنت پۋتين – تەجٸريبەلٸ مەملەكەت قايراتكەرٸ. ول قازاقستاننىڭ ەرەكشەلٸگٸن جەنە ورتالىق ازييا ايماعىنداعى ەڭ ٸرٸ ەكونوميكاسى بار ماڭىزدى ەل ەكەنٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان رەسەي بٸزدٸڭ ەلمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق جەنە ينۆەستيتسييالىق بايلانىستارىن نىعايتۋ ٷشٸن بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىر. باسقاشا بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ ەكٸ ەل اراسىن قۇرلىقتاعى ەڭ ۇزىن ٷزدٸكسٸز شەكارا قوسىپ جاتىر.
ۆلاديمير پۋتيننٸڭ شەتەلگە ساپارىنىڭ ەڭ كٶبٸ بٸزدٸڭ ەلگە جاسالعانى, ياعني ونىڭ قازاقستانعا 33 رەت كەلگەنٸ دە كٶپ جايتتان حابار بەرەدٸ. بۇدان بٶلەك, بٸز تەلەفون ارقىلى سٶيلەسەمٸز, حالىقارالىق فورۋمدار اياسىندا كەزدەسەمٸز. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ٷنەمٸ حابارلاسىپ وتىرامىز.
مۇنىڭ بەرٸ قازاقستانعا دا, رەسەيگە دە قاجەت. ٶيتكەنٸ بۇل ەكٸ ەل باستى رٶل اتقاراتىن ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸندەگٸ تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كەرەك.
– سٸز اتوم ەنەرگەتيكاسىنا قاتىستى رەفەرەندۋم كەزٸندە اقپارات قۇرالدارىنىڭ الدىندا سٶز سٶيلەپ, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا وزىق تەحنولوگيياسى بار شەتەل كومپانييالارى تارتىلادى دەدٸڭٸز. حالىقارالىق كونسورتسيۋم قۇرىلاتىن بولدى. ٷكٸمەت قاي كومپانييالارعا باسىمدىق بەرەتٸنٸن ايقىندادى ما?
– ۆلاديمير پۋتيننٸڭ استاناعا ساپارى كەزٸندە بۇل مەسەلە دە تالقىلاندى. جوباعا تاپسىرىس بەرۋشٸ رەتٸندە قازاقستان جاعى كونسورتسيۋمدا باس وپەراتور بولادى دەپ ۋاعدالاستىق. اتوم ستانسالارىن سالۋعا بايلانىستى شەتەلدەردە تەجٸريبەسٸ مول, بٸلٸگٸ جوعارى «روساتوم» كومپانيياسىنىڭ جوباعا قاتىسۋى مٷمكٸن ەكەنٸ ايتىلدى. سونداي-اق قىتايدىڭ ازاماتتىق ماقساتتا قولدانىلاتىن يادرولىق نىساندار سالۋ ٸسٸندەگٸ زور جەتٸستٸكتەرٸ ەسكەرٸلە وتىرىپ, وسى ەلدٸڭ كومپانيياسىمەن دە كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. جوباعا باسقا دا مەملەكەتتەردٸڭ, ونىڭ ٸشٸندە باتىس ەلدەرٸنٸڭ كورپوراتسييالارى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
بيىل كونكۋرستىق رەسٸمدەر ٶتكٸزٸلەدٸ. سودان كەيٸن ٷكٸمەت تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸم قابىلدايدى. قازاقستانعا قۋاتتى اتوم ستانساسى قاجەت ەكەنٸ انىق, مەن بۇعان سەنٸمدٸمٸن. وعان قوسا, تاياۋ ارادا ەكٸنشٸ, تٸپتٸ ٷشٸنشٸ اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋىمىز مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارمايمىن. يادرولىق ٶنەركەسٸپ سالاسى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىنا تاپ بولىپ وتىرعان ەكونوميكامىزدى ٶركەندەتۋگە زور سەرپٸن بەرەدٸ. قازاقستان يادرولىق ەنەرگەتيكاسى دامىعان ەلگە اينالۋى قاجەت دەپ سانايمىن. ونىڭ بولاشاعى زور.
– قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ ەلٸمٸزگە جاساعان مەملەكەتتٸك ساپارى ٶتكەن جىلدىڭ تاعى بٸر ماڭىزدى وقيعاسى بولدى. سونداعى كەلٸسسٶزدەردٸڭ باستى نەتيجەسٸ قانداي? اقپارات قۇرالدارىندا تٶراعا سي ەكەۋٸڭٸزدٸڭ ەل ٷكٸمەتتەرٸنە ٶزارا ساۋدا اينالىمىن ەكٸ ەسە ارتتىرۋ جٶنٸندە مٸندەت جٷكتەگەندەرٸڭٸز ايتىلدى. بۇل قول جەتكٸزۋگە بولاتىن مەجە مە?
– قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ تٶراعاسى سي تسزينپيننٸڭ بٸزدٸڭ ەلدٸ جاقسى بٸلەتٸنٸن, قازاق حالقىنا ٸلتيپاتپەن قارايتىنىن اتاپ ٶتكەن جٶن. بٸز ەكٸ جاقتى قارىم-قاتىناسقا, ٶڭٸرلٸك جەنە حالىقارالىق احۋالعا قاتىستى بارلىق مەسەلەنٸ ەمەن-جارقىن تالقىلادىق. ەشقانداي كٶزقاراس قايشىلىعى جوق. قىتاي ٷشٸن قازاقستان – اسا ماڭىزدى ستراتەگييالىق سەرٸكتەس. قارقىندى ەرٸ جان-جاقتى دامىپ كەلە جاتقان قازاق-قىتاي ىنتىماقتاستىعى, شىن مەنٸندە, مەڭگٸ ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك دەڭگەيٸنە جەتتٸ. مۇنىڭ قازاقستان مٷددەسٸنە ساي كەلەتٸنٸ سٶزسٸز.
قازاقستانعا جاساعان مەملەكەتتٸك ساپارى كەزٸندە تٶراعا سي تسزينپين قىتايدىڭ ەلٸمٸزگە ەشقاشان زييانىن تيگٸزبەيتٸنٸن, بٸزدٸڭ ەگەمەندٸگٸمٸز بەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ بارىنشا قولدايتىنىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل – ٶتە ماڭىزدى مەلٸمدەمە.
2023 جىلى قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا ٶزارا ۆيزاسىز رەجيم ورناتىلدى. جاڭا باستاما الىس-بەرٸستٸ دامىتۋعا جەنە ەكٸ حالىقتىڭ دوستىعىن نىعايتۋعا وڭ ەسەرٸن تيگٸزٸپ جاتىر. قازاقستان ازاماتتارى قىتايدى جاڭا قىرىنان تانىپ, ونىڭ تەحنولوگييالىق تۇرعىدان الىپ مەملەكەتكە اينالعانىنا كٶز جەتكٸزە باستادى. قىتاي جۇرتى دا بٸزدٸڭ وتانداستارىمىزعا دوستىق پەيٸل تانىتىپ وتىر.
قىتايمەن جان-جاقتى ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋ قازاق ديپلوماتيياسىنداعى ماڭىزدى مٸندەتتٸڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. بۇل مەملەكەت – قازاقستاننىڭ نەگٸزگٸ ساۋدا سەرٸكتەسٸ, سونداي-اق ەكونوميكامىزداعى ەڭ ٸرٸ ينۆەستوردىڭ بٸرٸ. ٶزارا ساۋدا اينالىمىن ەكٸ ەسە ارتتىرۋعا بارلىق مٷمكٸندٸك بار. ەڭ باستىسى, ەكٸ ەل باسشىلارىنىڭ ساياسي ەرٸك-جٸگەرٸ جەتكٸلٸكتٸ. سوندىقتان اتالعان ماقساتقا جەتۋگە ەبدەن بولادى.
جوعارى دەڭگەيدەگٸ ديالوگ 2025 جىلى دا جالعاسادى. تٶراعا سي تسزينپين «ورتالىق ازييا – قحر» سامميتٸنە قاتىسادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. ونىڭ قازاقستانعا الداعى ساپارى, سونداي-اق بيىل كٷزدە قىتايدا ٶتەتٸن كەلٸسسٶزدەر ەكٸ ەلدٸڭ سان سالالى ىقپالداستىعىن ودان ەرٸ نىعايتۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ دەپ سەنەمٸن.
– سٸز جەلتوقساننىڭ باسىندا دونالد ترامپپەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەستٸڭٸز. سوڭعى ايلاردا ساراپشىلار ونىڭ اق ٷيگە ەكٸنشٸ رەت كەلۋٸ امەريكانىڭ ساياساتىنا جەنە ەلەمدەگٸ احۋالعا قالاي ەسەر ەتەتٸنٸنە قاتىستى تٷرلٸ پٸكٸر ايتىپ جٷر. وسى ورايدا قازاق-امەريكا قاتىناسى تاياۋ جىلداردا قالاي ٶربيدٸ دەپ ويلايسىز? وعان اقش-تىڭ قىتايمەن جەنە رەسەيمەن كٷردەلٸ قارىم-قاتىناسى ەسەر ەتپەي مە?
– يە, پرەزيدەنت دونالد ترامپپەن مازمۇندى ەرٸ اشىق ەڭگٸمە بولدى. ول قازاقستانعا اقش-تىڭ ماڭىزدى ستراتەگييالىق سەرٸكتەسٸ رەتٸندە جاقسى قارايتىنىن سەنٸممەن ايتا الامىن. بٸز جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس بابىنداعى بايلانىستا بولامىز دەپ ۋاعدالاستىق. ترامپ جەنە ونىڭ كومانداسى حالىقارالىق ساياساتقا جاڭا كٶزقاراستار ورنىقتىرىپ, تىڭ تەسٸلدەر ەنگٸزۋمەن اينالىسادى. مۇنىڭ بەرٸ ەلەمدەگٸ احۋالعا ىقپال ەتەرٸ انىق.
مەن قازاق-امەريكا قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا ٶتكەن عاسىرداعى 90-شى جىلداردىڭ ورتاسىنان بەرٸ اتسالىسىپ كەلەمٸن. ٶزارا ىقپالداستىقتى نىعايتۋ جولىنداعى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتا باسىمدىقتارعا, ياعني ساۋدا-ەكونوميكا, ينۆەستيتسييا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جەنە قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋ مەسەلەلەرٸنە قاتىستى ورتاق ۇستانىم قالىپتاستى. اق ٷيدٸڭ جاڭا باسشىلىعىمەن بٸرلەسە اتقارىلاتىن جۇمىسقا دا وسى مەسەلەلەر ارقاۋ بولادى.
تەلەفونمەن سٶيلەسكەندە دونالد ترامپ ۋكرايناداعى ەسكەري ٸس-قيمىلدى توقتاتۋعا قاتىستى بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزدٸ سۇرادى. بۇل – مەن ٷشٸن تىڭ تاقىرىپ ەمەس. ٶيتكەنٸ 2024 جىلى مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ كٶپتەگەن باسشىسى مەنەن وسى جٶنٸندە سۇراعان بولاتىن. ەرەكشە جاعداي قالىپتاسىپ وتىر: رەسەي ەسكەري تۇرعىدان جەڭٸلمەيدٸ, ال ۋكراينا باتىستاعى وداقتاستارىنىڭ كٶمەگٸمەن سوعىستا بەرٸسپەي, تىم بولماعاندا جەڭٸلٸپ قالماۋدان ٷمٸتتەنٸپ وتىر. سوندىقتان بۇل مەسەلەنٸڭ ايرىقشا كٷردەلٸ ەكەنٸن, ونىڭ شەشٸمٸ قاقتىعىسىپ جاتقان ەكٸ ەل باسشىلارىنىڭ ەرٸك-جٸگەرٸنە جەنە ەلەمدٸك دەرجاۆا كٶشباسشىسى رەتٸندە ترامپتىڭ ٶزٸنە دە بايلانىستى ەكەنٸن ايتتىم. قازاقستان ۋكراينادا ەسكەري ٸس-قيمىل باستالعان سەتتەن-اق بەيبٸتشٸلٸك ورناتۋ ٷشٸن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸن ايتىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸم.
بٸز ەش جەردە ارا اعايىن اتانۋعا ٶزٸمٸز سۇرانىپ, ۇمتىلمايتىنىمىزدى قاداپ ايتۋعا تيٸسپٸن. حالىقارالىق ارەنادا قازاقستاننىڭ ەلەۋەتٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸنە قاراي ەرەكەت جاسايمىز. بٸراق حالىقارالىق مەسەلەلەردٸڭ شەشٸلۋٸنە جەردەمدەسۋگە ەردايىم دايىنبىز. ەرينە, حالىقارالىق ارەناداعى كٷردەلٸ احۋال بٸزدٸڭ بەلگٸلٸ بٸر ەلدەرمەن ساۋدا جەنە ساياسي قارىم-قاتىناسىمىزعا سالقىنىن تيگٸزەدٸ. سوندىقتان بٸز سىرتقى ٷردٸستەردٸڭ جاعىمسىز ىقپالىن ازايتۋعا تىرىسامىز. قازاقستان مٷددەلٸ مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸمەن ٶزارا تيٸمدٸ پراگماتيكالىق بايلانىس ورناتۋدى كٶزدەيدٸ.
– تٷركٸ ەلدەرٸ ىنتىماقتاستىعىنىڭ اياسى ٷزدٸكسٸز كەڭەيٸپ كەلەدٸ. بىلتىر قازاقستان تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە باۋىرلاس ەلدەردٸڭ بايلانىسىن بەكەمدەۋگە ەدەۋٸر ٷلەس قوستى. تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ الداعى ىقپالداستىعى جولىندا قازاقستان قانداي رٶل اتقارادى دەپ ويلايسىز?
– قازاقستان تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنىڭ باستاۋىندا بولدى. وسى ۇيىمعا مٷشە ەلدەر – بٸزدٸڭ كٶرشٸلەرٸمٸز ەرٸ ماڭىزدى گەوساياسي سەرٸكتەستەرٸمٸز.
بٸز تٶراعالىق ەتكەن كەزدە ساياسي جەنە ساۋدا-ەكونوميكالىق, كٶلٸك-لوگيستيكالىق, مەدەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋگە باسا مەن بەردٸك. بٸرقاتار اۋقىمدى جوبانى جٷزەگە اسىردىق, 80-نەن استام ٸس-شارا ۇيىمداستىرىپ, ناقتى نەتيجەگە قول جەتكٸزدٸك. استانادا V دٷنيەجٷزٸلٸك كٶشپەندٸلەر ويىندارى ٶتتٸ. وقۋ ورىندارى مەن اكادەمييالىق قۇرىلىمداردىڭ, شىعارماشىلىق زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس ورنادى. 2021 جىلى تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ رۋحاني استاناسى بولىپ جارييالانعان كٶنە تٷركٸستان قالاسى حالىقتارىمىزدىڭ دوستىعىن نىعايتۋ ٸسٸندە ايرىقشا رٶل اتقارادى.
سوڭعى 10 جىلدا تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمىنا مٷشە ەلدەردٸڭ اراسىنداعى الىس-بەرٸس ايتارلىقتاي ارتتى. 2024 جىلى ٶزارا ساۋدا-ساتتىق كٶلەمٸ 45 ميلليارد دوللاردان استى. ەلدەرٸمٸز ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارادى. بٸز ەنەرگەتيكا, ٶنەركەسٸپ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تسيفرلاندىرۋ سالالارىنداعى ىقپالداستىقتى كٷشەيتۋدٸ كٶزدەپ وتىرمىز.
قازاقستان وسى ۇيىمنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە «TURKTIME!» ۇرانىن ۇسىندى. بۇل اببرەۆياتۋرا ٶزارا قارىم-قاتىناستىڭ دەستٷر (Traditions), ۋنيفيكاتسييا (Unification), رەفورمالار (Reforms), بٸلٸم (Knowledge), سەنٸم (Trust), ينۆەستيتسييا (Investments), مەدياتسييا (Mediation) جەنە ەنەرگييا (Energy) سيياقتى سەگٸز باسىمدىعىن بٸلدٸرەدٸ. وسى باسىمدىقتاردى تٷركٸ مەملەكەتتەرٸ ۇيىمى عانا ەمەس, بٷكٸل تٷركٸ ەلەمٸ قىزىعۋشىلىقپەن قابىل الدى. قازاقستان تٷركٸ دٷنيەسٸن بٸرٸكتٸرۋدٸ كٶزدەيتٸن بارلىق جاسامپاز باستامانى قولدايدى, رەسەيدٸڭ «التاي – تٷركٸلەردٸڭ التىن بەسٸگٸ» اتتى تۇجىرىمداماسىنا دا جاقسى قارايدى. ەلٸمٸز تٷركٸ حالىقتارى اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋ, سونداي-اق ورتاق تاريحي-مەدەني باي مۇرامىزدى ناسيحاتتاۋ ٸسٸنە الداعى ۋاقىتتا دا اتسالىسا بەرەدٸ.
– سٸز بۇعان دەيٸن شەتەلدٸك ساراپشىلار مەن ديپلوماتتار قازاقستاندى ورتا دەرجاۆا دەپ اتاي باستاعانىن ايتتىڭىز. ورتا دەرجاۆالار قانداي رٶل اتقارادى جەنە وسى مەرتەبەگە يە بولعان قازاقستان نە ٸستەي الادى?
– مەن بۇعان قاتىستى پٸكٸرٸمدٸ ەل ٸشٸندە دە, شەتەلدەردە دە ايتتىم. قازٸر حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸ كەرٸ كەتٸپ بارادى, تٸپتٸ قۇلدىراي تٷستٸ دەۋگە بولادى. تۇراقسىزدىق كٷشەيٸپ, ٸرٸ دەرجاۆالاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ ايىپتاۋى بەلەڭ الدى. بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ قاۋقارسىز بولىپ قالدى. وسىنداي قيىن حالىقارالىق احۋالعا كٶپتەگەن مەملەكەت, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان دا الاڭداپ وتىر. بۇل – ورىندى الاڭداۋشىلىق. سەبەبٸ قالىپتاسقان جاعداي ول ەلدەردٸڭ تۇراقتى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.
بٷگٸندە بارىنشا ەدٸل ەلەم قالىپتاستىرۋعا دەگەن سۇرانىس ٶتە جوعارى. وسى تۇرعىدان العاندا, ورتا دەرجاۆالار حالىقارالىق سەنٸم داعدارىسىن جەنە جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى جاھاندىق كٶشباسشىلارعا دەگەن تاپشىلىقتى ەڭسەرۋ جولىندا ماڭىزدى رٶل اتقارا الادى دەپ ويلايمىن.
ورتا دەرجاۆالار كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرىپ, جانجالداسىپ جاتقان گەوساياسي ورتالىقتاردىڭ اراسىندا جاڭا ەرٸ مىقتى دەنەكەر بولا الادى. سول ارقىلى حالىقارالىق تەكەتٸرەستٸڭ قىزۋىن بەسەڭدەتەدٸ. مەن ورتا دەرجاۆالار ٷشٸن دەل وسىنداي شاق تۋعانىنا سەنٸمدٸمٸن.
– بيىل ۇلى جەڭٸستٸڭ مەرەيلٸ بەلەسٸن اتاپ ٶتەمٸز. باسقا دا كٶپتەگەن مەملەكەت سيياقتى, قازاقستان ٷشٸن دە بۇل داتانىڭ سيمۆولدىق مەنٸ زور. وسىعان وراي قانداي ٸس-شارالار جوسپارلانىپ وتىر?
– بيىلعى مەملەكەتتٸك ٸس-شارالاردىڭ ٸشٸندە ۇلى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعى ەرەكشە ورىن الادى. قازاقستاندىقتار ناتسيزمدٸ تالقانداۋعا ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى. بٸزدٸڭ اتالارىمىز بەن ەكەلەرٸمٸز بارلىق مايداندا جانقييارلىقپەن سوعىستى. ونىڭ ٷستٸنە, قازاقستان ەسكەردٸ قارۋ-جاراقپەن, ٶنەركەسٸپ ٶنٸمدەرٸمەن جەنە ازىق-تٷلٸكپەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارعان سەنٸمدٸ تىل بولدى.
مەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋداعى وتىرىسىندا جەڭٸستٸڭ مەرەيلٸ بەلەسٸن اتاپ ٶتۋگە دايىندالۋ قاجەتتٸگٸن ايتتىم. سول كەزدە جارييالاعان باستامالارىم قازٸردٸڭ ٶزٸندە جٷزەگە استى. مىسالى, «ايبىن» وردەنٸنٸڭ ٷش دەرەجەسٸ ەيگٸلٸ باتىرلارىمىز ساعادات نۇرماعامبەتوۆتٸڭ, باۋىرجان مومىشۇلىنىڭ جەنە راقىمجان قوشقارباەۆتىڭ ەسٸمٸمەن اتالاتىن بولدى. قازاقستاننىڭ ەۋە قورعانىسى كٷشتەرٸنٸڭ 604-شٸ ەۋە بازاسىنا ەيگٸلٸ ۇشقىش, كەڭەس وداعىنىڭ ەكٸ مەرتە باتىرى سەرگەي لۋگانسكييدٸڭ ەسٸمٸ بەرٸلدٸ. ەلييا مولداعۇلوۆانىڭ, مەنشٷك مەمەتوۆا مەن حيۋاز دوسپانوۆانىڭ ٶشپەس ەرلٸگٸن مٸندەتتٸ تٷردە جادىمىزدا جاڭعىرتامىز.
جەڭٸستٸ مەرەكەلەۋگە ارنالعان جوسپاردا كٶپتەگەن ٸس-شارا قامتىلعان. ونىڭ ەڭ باستىسى – استانادا ٶتەتٸن ەسكەري شەرۋ. سوعىس جەنە تىل ارداگەرلەرٸنە قۇرمەت كٶرسەتٸلەدٸ, ەشكٸم دە ەلەۋسٸز قالمايدى. كونتسەرتتەر مەن كٶرمەلەر ٶتەدٸ, دەرەكتٸ فيلمدەر مەن باعدارلامالار تٷسٸرٸلەدٸ, تاريحي كٸتاپتار مەن فوتوالبومدار شىعارىلادى. جاۋىنگەرلەرٸمٸزدٸڭ ەسٸمٸن ەل جادىندا ساقتاۋ ٷشٸن زەرتتەۋ جۇمىستارى جالعاسا بەرەدٸ. ب.مومىشۇلىنىڭ – 115, م.عابدۋلليننٸڭ – 110, ە.مولداعۇلوۆانىڭ 100 جىلدىعى سالتاناتتى ٸس-شارالار تٸزٸمٸنە كٸرەدٸ.
جەڭٸستٸڭ بيىلعى مەرەكەسٸ قازاقستاننىڭ بٸردە-بٸر ازاماتىن بەي-جاي قالدىرمايتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەلدە سۇراپىل سوعىستىڭ زاردابىن تارتپاعان وتباسى جوق دەۋگە بولادى. سوعىستا قازا تاپقانداردى ۇمىتپاي, قاھارمان ەرلەرٸمٸزدٸڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ, ەل ٸشٸندە بەيبٸتشٸلٸك پەن تىنىشتىقتى ساقتاۋ – بارشاعا ورتاق پارىزىمىز.
– تاعى بٸر ٶزەكتٸ مەسەلە بار. سوڭعى كەزدە قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىلۋ اياسى ەدەۋٸر كەڭەيدٸ. مەملەكەتتٸك تٸلدە ەركٸن سٶيلەيتٸن ازاماتتاردىڭ سانى كٶبەيدٸ. بۇل قازاق تٸلٸنە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتا تٷسكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. بۇدان بٶلەك, شەتەلدٸكتەردٸڭ دە تٸلٸمٸزدٸ ٷيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى كٷشەيدٸ. قوعامدا قازاق تٸلٸنٸڭ رٶلٸ ودان ەرٸ ارتا تٷسۋٸ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?
– يە, دۇرىس ايتاسىز. قازاق تٸلٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتٸ جەنە ونى ٷيرەنۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق بارىنشا ارتىپ كەلەدٸ. ەڭ باستىسى, قازاق تٸلٸن بٸلۋ سەنگە اينالدى, جاستارىمىز ونى مەڭگەرۋگە ۇمتىلاتىن بولدى. مەملەكەتتٸك تٸل ازاماتتاردىڭ قىزمەت بابىندا ٶسۋٸنە جەنە تابىسقا جەتۋٸنە جول اشاتىن ماڭىزدى فاكتور سانالادى. ەلٸمٸزدٸڭ بيزنەس ٶكٸلدەرٸ ماركەتينگ سالاسىنداعى ناۋقاندارىن قازاق تٸلٸندە سٶيلەيتٸن تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا قاراي ٶتكٸزەتٸن بولدى. مۇنىڭ بەرٸ مەملەكەتتٸڭ ٶتە اباي بولۋدى قاجەت ەتەتٸن ەرٸ ساياسي تۇرعىدان ماڭىزدى سانالاتىن وسى سالاداعى ساياساتى تيٸمدٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
سٶز اراسىندا ايتا كەتەيٸن, دٷنيە جٷزٸندە 7 مىڭنان استام تٸل بار. سونىڭ ٸشٸندە ٷش مىڭنان استام تٸلگە جويىلىپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇر. قازاق تٸلٸ بۇل توپقا كٸرمەيدٸ. انا تٸلٸمٸز 2024 جىلى ەلەمدە ەڭ كەڭ تارالعان تٸلدەردٸڭ اراسىندا 79-شى ورىنعا تۇراقتادى. وسى رەتتە كٷردەلٸ ەرٸ قاراما-قايشىلىققا تولى كەڭەس زامانىندا انا تٸلٸمٸزدٸ ەلەمدٸك لينگۆيستيكا كارتاسىنان جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالعان زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ, جۋرناليستەر مەن عالىمداردىڭ, مۇعالٸمدەر مەن مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ, اۋىل ەڭبەككەرلەرٸنٸڭ, ياعني بارشا وتانشىل ازاماتتاردىڭ ەڭبەگٸن باعالاۋىمىز كەرەك.
بۇدان دا جوعارى نەتيجەگە قول جەتكٸزۋ ٷشٸن عىلىم-بٸلٸم سالاسىنداعى ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا, مەكتەپتەر مەن باسقا دا وقۋ ورىندارىندا قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋگە قوسا وقىتۋشىلاردىڭ مەرتەبەسٸن ارتتىرۋ مەسەلەسٸن دە شەشۋ قاجەت. 2023 جىلى «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ارناۋلى قورعا قولداۋ كٶرسەتۋ كەرەك. تسيفرلىق تەحنولوگييالاردى قولدانۋعا باسا مەن بەرگەن جٶن. ٶيتكەنٸ قازاق تٸلٸنٸڭ الداعى تاعدىرى, ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق بەسەكەگە قابٸلەتٸ كٶبٸنە وسىعان بايلانىستى بولادى.
شىعارماشىل جاستار جەنە كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ ٸسٸنە پايداسىن تيگٸزە الادى. مەملەكەت ەكونوميكاداعى بولاشاعى زور وسى سالانىڭ ٶركەندەۋٸنە بارىنشا قولداۋ كٶرسەتەدٸ. وتاندىق جەنە ەلەمدٸك نارىقتا قارجىلىق جاعىنان تيٸمدٸ ەرٸ سۇرانىسقا يە بولاتىن تٷرلٸ كونتەنتتٸ قازاق تٸلٸندە جاساۋ قاجەت. بۇل جەردە ەدەبيەت, مۋزىكا, كينو, سەريال جەنە كومپيۋتەر ويىندارى تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.
انا تٸلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى جارقىن ەكەنٸنە مەنٸڭ ەش كٷمەنٸم جوق. قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە حالقىمىزدى ۇيىستىرۋ جولىندا ماڭىزدى رٶل اتقارا بەرەدٸ. بٸراق تٸلٸمٸزدٸڭ تۇعىرىن نىعايتامىز دەپ, ونى باسقا تٸلدەرگە, سونىڭ ٸشٸندە ورىس تٸلٸنە قارسى قويماۋ كەرەك.
– سٸز ٶز سٶزدەرٸڭٸزدە جاستارعا ايرىقشا نازار اۋداراسىز. قازاقستان جاستارىنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ دامىتۋىنا مول مٷمكٸندٸگٸ بار. ولارعا بارلىق جول اشىق دەۋگە بولادى. كەيبٸر جاستاردىڭ قۇمار ويىنعا, ەسٸرتكٸگە تەۋەلدٸ بولعانىن نەمەسە كٷنٸ بويى ەش ماقساتسىز ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە وتىرىپ, التىن ۋاقىتىن بوسقا ٶتكٸزٸپ جاتقانىن كٶرگەندە قىنجىلاسىڭ. جاس ۇرپاقتى ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸگٸ جوعارى ەرٸ جان-جاقتى دامىعان ازامات ەتٸپ تەربيەلەۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
– مەن تٷرلٸ جيىنداردا جاستارىمىز تۋرالى جيٸ ايتامىن. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ بولاشاعىن ويلاپ, شىن جٷرەكتەن تٸلەۋلەستٸك بٸلدٸرەمٸن. ەلٸمٸزدٸڭ تاعدىرى – جاستاردىڭ قولىندا. بٸز وتانشىلدىعىن ناقتى ٸسٸمەن كٶرسەتەتٸن ەرٸ مەدەنيەتٸ جوعارى ۇرپاق ٶسٸرۋگە مٸندەتتٸمٸز. رەفورمانىڭ بەرٸن جاستاردىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جاساپ جاتىرمىز. بۇل – ەنشەيٸن ەدەمٸ سٶز ەمەس, مەملەكەت ستراتەگيياسىنىڭ تٷپكٸ مەنٸ.
بٷگٸنگٸ جاستار بٸزدٸڭ جاس كەزٸمٸزگە قاراعاندا ەلدەقايدا كٶپ بٸلەدٸ. قازٸرگٸ تەحنولوگييا دەۋٸرٸندە بۇل – قالىپتى نەرسە. قازاقستاندا دارىندى, بٸلٸمدٸ ەرٸ ماقساتىنا ۇمتىلا بٸلەتٸن قىز-جٸگٸتتەر كٶپ. دەل سول سەبەپتٸ مەن جاستارعا سەنەمٸن دەپ جالىقپاي ايتا بەرەمٸن.
بٸر عانا تٸلەگٸم, اقىل-كەڭەسٸم بار: جاس ازاماتتارىمىز دٷنيەتانىمى تۇرعىسىنان جاسامپاز, ويلاۋ قابٸلەتٸ جاعىنان سىندارلى بولۋعا تيٸس, ولار جاقسى مەن جاماننىڭ اراجٸگٸن اجىراتا بٸلۋٸ كەرەك. جاستارىمىز حالقىمىزدىڭ بولمىسىنا جات يدەيالاردىڭ جەتەگٸندە كەتپەسە, كٷيزەلٸسكە تٷسپەسە, نيگيليزمگە بوي الدىرماسا ەكەن دەپ تٸلەيمٸن. ولاردىڭ بەلسەندٸ, تەرتٸپتٸ, بٸلٸمپاز, ەڭبەكقور بولعانىنقالايمىن.
تەۋەلسٸزدٸك ۇرپاقتارى قازٸردٸڭ ٶزٸندە عىلىم, سپورت, بيزنەس, كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەت سالاسىندا زور جەتٸستٸككە جەتٸپ جٷر. كٶبٸ ٶندٸرٸستە جەنە اۋىل شارۋاشىلىعىندا تابىستى ەڭبەك ەتەدٸ. بۇل رەتتە مەن وسى جىلدى «جۇمىسشى ماماندىقتار جىلى» دەپ جارييالادىم. بٸز ەڭبەك ادامىنىڭ ابىروي-بەدەلٸن كٶتەرٸپ, ەڭبەكقورلىق, كەسٸبيلٸك سيياقتى قۇندىلىقتاردى دەرٸپتەۋ ٷشٸن ەلٸ تالاي شارۋا اتقارۋىمىز كەرەك.
ەكونوميكانىڭ كٶپتەگەن سالاسىندا جۇمىس قولى جەتٸسپەيدٸ. جۇمىسشى ماماندىقتار مول ەرٸ تەز تابىس تابۋ تۇرعىسىنان قىزىقتىرا قويماۋى مٷمكٸن. بٸراق بۇل ماماندىقتاردىڭ ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە بولاتىنىنا دا, قوعامداعى مەرتەبەسٸ جوعارى بولاتىنىنا دا كەپٸلدٸك بار. مەن كەسٸپورىنداردى ارالاعان كەزدە جاستاردى جيٸ جولىقتىرامىن. ولاردىڭ اراسىندا جۇمىسشى ەۋلەتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸ كٶپ ەكەنٸ كٶڭٸل قۋانتادى. مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – جاس ماماندارعا ماتەريالدىق جەنە مورالدىق جاعىنان كٶمەكتەسۋ. مەن بۇل شارۋامەن ٷنەمٸ اينالىسامىن.
– جاستارىمىزدىڭ بٸلٸم قۋىپ نەمەسە جۇمىس ٸزدەپ شەتەلگە شىعۋىنا قالاي قارايسىز?
– راس, بٷگٸندە جاستاردىڭ كٶبٸ بٸلٸم الۋ نەمەسە قىزمەتتە ٶسۋ ٷشٸن شەتەلگە شىققىسى كەلەدٸ. بۇل – جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ. وعان تٷسٸنٸستٸكپەن قاراعان جٶن.
بٸزدٸڭ جاستارىمىز ەلەمدەگٸ بەدەلدٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردە جاقسى بٸلٸم الىپ, تەجٸريبە جيناپ, دٷنيەتانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتە الادى. سوندىقتان مەملەكەت, ەرينە, شەتەلدە وقۋعا كەدەرگٸ جاسامايدى, كەرٸسٸنشە, ونداي باستامالارعا قولداۋ كٶرسەتەدٸ. حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەنديياسى بارشاعا بەلگٸلٸ. جاس عالىمداردىڭ شەتەلدەگٸ عىلىمي ورتالىقتاردا تاعىلىمدامادان ٶتۋٸنە جاعداي جاسالعان. بٸرقاتار ەلمەن ستۋدەنت الماسىپ تۇرامىز.
جاستاردىڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن كٶتەرۋ نەمەسە كٶبٸرەك تابىس تابۋ ٷشٸن شەتەلگە شىعۋى قالىپتى نەرسە دەپ ويلايمىن. ولار ٷيرەنشٸكتٸ مەكەنٸن تاستاپ, ٶمٸرٸن كٷرت ٶزگەرتۋدەن قورىقپاۋى كەرەك. تٸرشٸلٸككە بەيٸم, شيراق بولۋعا تيٸس. ٶمٸر بويى بٸر اۋىلدا نەمەسە بٸر قالادا تۇرىپ, جارتى اي جۇمىستا بولعانى ٷشٸن بيلٸكتەن جوعارى جالاقى تالاپ ەتەتٸن زامان ەلدەقاشان كەلمەسكە كەتتٸ. قازٸرگٸ جاستار ونداي بولماۋعا تيٸس. قارىم-قابٸلەتٸڭ قاي جەردە قاجەتكە جاراسا, سوندا بارۋعا تىرىسۋ كەرەك. باراتىن جەرٸڭ ٸرٸ شاھار نەمەسە باسقا ٶڭٸر, تٸپتٸ باسقا ەل بولۋى دا مٷمكٸن. قازاقتا «جٷرگەنگە جٶرگەم ٸلٸنەدٸ, جاتقانعا جان جۋىمايدى» دەگەن سٶز بار.
ازاماتتارىمىز شەتەلدە جٷرسە دە, حالقىمىزدىڭ سالت-دەستٷرٸ مەن مەدەنيەتٸن دەرٸپتەپ, ەلٸمٸزدٸڭ ابىروي-بەدەلٸن ارتتىرۋعا اتسالىسىپ, وتانىنا پايداسىن تيگٸزە الادى. قازاقستان دەگەن برەندتٸ ەلەمگە تانىتۋ دا ماڭىزدى ميسسييانىڭ بٸرٸ. دەگەنمەن شەتەلگە شىعۋ «بارساكەلمەسكە» كەتۋ دەگەن سٶز ەمەس. ۇل-قىزدارىمىزدىڭ جاڭا تەحنولوگييالاردى مەڭگەرٸپ, تەجٸريبە جيناقتاپ, قازاقستانعا ورالعانى جٶن. ەلٸمٸزدە بٸلٸكتٸ مامانداردىڭ اياعىن جەرگە تيگٸزبەي, قاعىپ ەكەتەتٸن سالالار كٶپ. ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ – ولاردىڭ ٶز وتانىندا تابىستى ەڭبەك ەتۋٸنە جاعداي جاساۋ.
– سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن ريزاشىلىق بٸلدٸرەمٸن. بٸراق اينالىپ ٶتە المايتىن تاعى بٸر سۇراعىم بار. سٸز نەگە سۇحباتتى باسقا اقپارات قۇرالدارىنا ەمەس, باسپاسٶزگە بەرگەندٸ جٶن كٶرەسٸز?
– گازەت-جۋرنال وقۋ – جاس كەزٸمنەن قالىپتاسقان داعدى. «اna tili» گازەتٸن دە تۇراقتى وقىپ تۇرامىن. مەن مەلٸمەتتٸ تەلەۆيدەنيە, ينتەرنەت, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ سيياقتى سان الۋان اقپارات كٶزدەرٸنەن الامىن. بۇدان بٶلەك, كٷن سايىن تٷرلٸ مەكەمەدەن ماتەريالدار كەلٸپ تٷسەدٸ. مەن اقپارات كەڭٸستٸگٸندەگٸ ٷردٸستەردٸ جٸتٸ قاداعالاپ وتىرامىن. جازباشا مەتٸندەردٸڭ مەن-ماڭىزىن تٶمەندەتۋگە بولمايدى. مەرزٸمدٸ باسپاسٶز بەرٸبٸر مەملەكەتتٸك ساياساتتان حابار بەرەتٸن ماڭىزدى اقپارات كٶزٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.
مەنٸڭ بولمىس-بٸتٸمٸم تالداۋ جاساۋعا بەيٸم. سٶيلەيتٸن سٶزدەرٸمنٸڭ, مەلٸمدەمەلەرٸمنٸڭ, تٸپتٸ جولدايتىن حاتتارىم مەن جەدەلحاتتارىمنىڭ مەتٸنٸن دە ٶزٸم مۇقييات قارايمىن. مەن رەداكتسييالاعاننان كەيٸن مەتٸندەر مٷلدە باسقاشا بولىپ شىعاتىنىنا اپپارات قىزمەتكەرلەرٸ ەبدەن ٷيرەنگەن.
ەرينە, جۋرناليستەرمەن ەڭگٸمەلەسۋگە ٶزدەرٸ باستاماشى بولىپ, تەلەارنا تٸلشٸلەرٸنە قۇلشىنا سۇحبات بەرەتٸن جەنە ٶزدەرٸن جاڭالىقتاردان كٶرگەنٸنە مەز بولىپ وتىراتىن باسشىلار دا بار. ەركٸمدٸكٸ ٶزٸنە جٶن شىعار.
وسى سۇحباتتى سٸزدەردٸڭ باسىلىمدارىڭىزعا بەرۋ ارقىلى ەلٸمٸزدەگٸ جۋرناليستيكانىڭ تٸرەگٸ سانالاتىن قازاق تٸلٸندەگٸ مەدياعا قولداۋ كٶرسەتكٸم كەلدٸ. بيىلعى 22 ناۋرىزدا «اna tili» گازەتٸنٸڭ جارىققا شىققانىنا 35 جىل تولادى. الدا كەلە جاتقان مەرەيلٸ بەلەستەرٸڭٸز قۇتتى بولسىن! وسى ۋاقىتتا گازەت جەمٸستٸ جولدان ٶتتٸ, ٶز ەرەكشەلٸگٸ, تۇراقتى وقىرمانى بار بەلدٸ ەرٸ بەدەلدٸ باسىلىمعا اينالدى.
بٷگٸن بٸز ەڭ ٶزەكتٸ دەگەن بٸرتالاي مەسەلەنٸ اشىق تالقىلادىق دەپ ويلايمىن. جاقسى سۇحبات بولدى. ەدەتتە وسىنداي اۋقىمدى سۇحباتتا مەملەكەتتٸڭ قىزمەتٸنە قاتىستى مۇقييات ويلاستىرىلعان ەرٸ ماڭىزدى مەسەلەلەر ايتىلادى. ٶتكەن جىلعا قورىتىندى جاسالىپ, وسى جىلدىڭ باعىت-باعدارى ايقىندالادى.
شىن مەنٸندە, بۇل سۇحباتتى ەلگە تەرەڭ وي سالۋ جەنە بيىلعى جۇمىسىمىزعا تىڭ سەرپٸن بەرۋ ٷشٸن وتانداستارىما جولداعان ارنايى ٷندەۋٸم دەۋگە بولادى.
ەڭگٸمەلەسكەن ەرلان جٷنٸس
