10 تامىزدا ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى, ويشىل تۇلعاسى اباي قۇنانبايۇلىنىڭ تۋعانىنا 175 جىل تولدى. بۇدان شيرەك عاسىر ۋاقىت بۇرىن تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ابايدىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو دەڭگەيٸندە ٶتكٸزٸلگەن ەدٸ. بۇل تورقالى توي – سول تاماشا دەستٷردٸڭ جالعاسى.
بيىلعى مەرەيتويعا وراي بٸرقاتار ٸس-شارا جوسپارلانعان بولاتىن. بٸراق ەلەمدٸ جايلاعان ٸندەتكە بايلانىستى سونىڭ كٶپشٸلٸگٸن ونلاين فورماتقا اۋىستىردىق. ەرينە سان سىناقتان سٷرٸنبەگەن حالقىمىز بۇل دەرتتٸ دە جەڭەدٸ. قيىندىق ٶتپەلٸ, ال اباي مۇراسى مەڭگٸلٸك.
مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا ٷكٸمەت ونىنشى تامىزدى «اباي كٷنٸ» دەپ بەلگٸلەپ, مەرەكەلەر تٸزبەسٸنە ەنگٸزدٸ (بٸراق جۇمىس كٷنٸ بولىپ قالا بەرەدٸ). ۇلى اقىننىڭ مۇراسىن ۇلىقتاۋعا ارنالعان ٸس-شارالار جىل سايىن ٶتكٸزٸلٸپ تۇراتىن بولادى. مەسەلە مەرەيتويدا ەمەس – تۇعىرلى تۇلعانىڭ تۋىندىلارىنان تەرەڭ تەلٸم الۋدا. ابايدىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ – ونىڭ قاعيداتىن ۇستانۋ, اماناتىنا ادال بولۋ. سوندا عانا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قاستەرلٸ قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرەمٸز.
بٸز ۇلى ويشىلدىڭ ٶنەگەلٸ ٶمٸرٸ مەن تاعىلىمى تۋرالى ايتۋدان جالىقپايمىز. ەسٸرەسە قازٸرگٸ قازاقستان قوعامىن ابايدىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا ساي دامىتۋ اسا ماڭىزدى. مەن بۇل جٶنٸندە «اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالامدا كەڭٸنەن ايتتىم.
بيىلعى جىل حالىقارالىق «اباي جىلىنا» اينالدى. ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸ ونىڭ شىعارماشىلىعىنا نازار اۋدارۋدا. قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن جەنە يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن ۇلى اقىنىمىزدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى جاھاندىق دەڭگەيدە اتالىپ ٶتۋدە.
اقىننىڭ باعا جەتپەس مۇراسىن ۇعىندىرۋ جەنە دەرٸپتەۋ – ازاماتتىق پارىزىمىز. ٶيتكەنٸ اباي – ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ كەمەڭگەر تۇلعا. ابايتانۋدىڭ تۇعىرنامالىق نەگٸزٸ دە وسى بولۋعا تيٸس.
قازٸر اقىننىڭ ەڭبەكتەرٸن حالىقارالىق عىلىمي اينالىمعا ەنگٸزۋ ٷشٸن ناقتى جەنە ماقساتتى جۇمىستار قولعا الىنۋدا. ونىڭ شىعارمالارى ەلەمنٸڭ ون تٸلٸنە اۋدارىلىپ, باسپاعا ەزٸرلەندٸ. بۇل كٸتاپتار جٷزدەن استام ەلدٸڭ كٸتاپحانالارى مەن مەدەني ورتالىقتارىنا جٸبەرٸلەدٸ. بٸرقاتار شەتەلدٸك اۋدارماشىلارعا, ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋشٸلەر مەن ناسيحاتتاۋشىلارعا مەنٸڭ جارلىعىممەن مەملەكەتتٸك ناگرادا بەرٸلدٸ.
اباي رۋحىن ۇلىقتاۋ شارالارى جالعاسۋدا. شەتەلدەگٸ ەلشٸلٸكتەرٸمٸزدٸڭ جانىنان اباي ورتالىقتارى اشىلا باستادى. اقىننىڭ شىعارماشىلىعىن جٷيەلٸ زەرتتەۋ ٷشٸن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ جانىنان اباي اكادەميياسى قۇرىلدى.
بٸز بەسەكەگە قابٸلەتتٸ مەملەكەت بولۋ ٷشٸن اباي مۇراسىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ ۇلت رەتٸندەگٸ جاڭارۋ يدەياسى دا ونىڭ كٶزقاراسىمەن ٷندەسٸپ جاتقانى انىق.
كەلەسٸ جىلى قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعىن اتاپ ٶتەمٸز. بٸراق كەزٸندە ۇلى ويشىلدى قاتتى تولعاندىرعان كەيبٸر كەلەڭسٸزدٸكتەر قوعامدا ەلٸ دە كەزدەسەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي اباي ايتقان «بەس دۇشپاننان» تولىق ارىلىپ بولعان جوقپىز.
ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا جالقاۋلىق پەن سٶزۋارلىق جيٸ كەزدەسەتٸنٸ قىنجىلتادى. بۇلار بۇرىنعىشا تويقۇمارلىقتان تارتىنباي, كٷندەلٸكتٸ تىنىمسىز تٸرلٸكتٸ دەرٸپتەۋدٸڭ ورنىنا, ەربٸر قوعامدىق وقيعادان ساياسي استار ٸزدەيدٸ دە وتىرادى.
اباي حالىقتى توي تويلاۋعا ەمەس, ەڭبەك ەتۋگە, رۋحاني كەمەلدەنۋگە شاقىردى. ابايدىڭ ۇلاعاتى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ماڭىزىن دا, قۇندىلىعىن دا جوعالتقان جوق. سوندىقتان بٸز ونىڭ تەرەڭ ويلارىنا, كەلەشەكتٸڭ كەلبەتٸنە ٷڭٸلگەن كٶرەگەندٸگٸنە تاڭىرقاۋدان جالىققان ەمەسپٸز. اباي ٸلٸمٸ بٷگٸنگٸ بٸرقاتار باعىتتارعا ورايلاس كەلەدٸ.
ەڭ الدىمەن, بٸلٸم يگەرۋ. بٸز بٷكٸل ەلەمدٸ اقىل-وي مەن پاراساتتى پايىم ارقىلى عانا مويىنداتا الامىز. زامان تالابىنا ساي بٸلٸم الۋ ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ەكٸنشٸ, تەربيە مەسەلەسٸ. سوندىقتان, ٶسكەلەڭ ۇرپاققا دۇرىس باعىت بەرگەن جٶن. اقىننىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بٸلۋگە» دەگەن ٶسيەتٸن ەردايىم ساناعا سٸڭٸرۋ قاجەت.
ٷشٸنشٸ, جاڭا كەسٸپ يگەرۋ. اقىن ەر قازاق ٶز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ بولسا دەپ ارماندادى. ەسٸرەسە بەسەكەلەستٸككە تولى الماعايىپ زاماندا مۇنىڭ مەنٸ زور. اباي: «مال كەرەك بولسا, قولٶنەر ٷيرەنبەك كەرەك. مال جۇتايدى, ٶنەر جۇتامايدى» دەيدٸ. بٸز ەڭبەككە, جاڭا ٶنەر يگەرۋگە دەگەن كٶزقاراسىمىزدى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتۋگە تيٸسپٸز. بايلىقتىڭ دا, باقىتتىڭ دا كٸلتٸ – ٶزٸڭ سٷيگەن كەسٸپتە.
تٶرتٸنشٸ, ىنتىماق مەسەلەسٸ. اباي ەردايىم قوعامنىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن ارتتىرۋعا دەن قويدى. ول «بٸرٸڭدٸ, قازاق, بٸرٸڭ دوس, كٶرمەسەڭ ٸستٸڭ – بەرٸ بوس» دەپ, ەلدٸ تاتۋلىققا شاقىردى.
بٸز اسا كٷردەلٸ كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرۋدەمٸز. وسىنداي سەتتە بٸر-بٸرٸمٸزگە قول ۇشىن بەرٸپ, ٶزارا مەمٸلە مەن ىنتىماعىمىزدى ارتتىرا تٷسۋ اسا ماڭىزدى. كەمەڭگەردٸڭ دە جان-جٷرەگٸمەن تٸلەگەنٸ جۇرتىنىڭ اماندىعى مەن ۇلتىنىڭ تۇتاستىعى ەدٸ. سوندىقتان بٷگٸنگٸدەي قيىن شاقتا اباي مۇراسىنا جٷگٸنۋ ٶتە ٶزەكتٸ بولىپ وتىر.
اباي ٶنەگەسٸنٸڭ قۇنى دەۋٸر الماسقان سايىن ارتپاسا, كەمٸمەيدٸ. ول بارشاعا تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ كٷللٸ ادامزاتقا ورتاق. ونىڭ قارا ٶلەڭ بولىپ ٶرٸلگەن جەنە قارا سٶز بولىپ تٶگٸلگەن ورالىمدى ويلارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶمٸرلٸك باعدار بولىپ كەلەدٸ.
ۇلتىنىڭ بولاشاعى ٷشٸن قام جەگەن ۇلى ويشىل كٷللٸ جۇرتشىلىقتى دا ماحاببات پەن مەيٸرٸمگە ٷندەدٸ. اقىننىڭ وسىنداي ادامگەرشٸلٸك قاعيداتتارى ەلٸمٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاقتارى ٷشٸن دە اسا قاجەت.
مەملەكەت تەۋەلسٸزدٸك جاعدايىندا ۇلتتىق سانانى قايتا جاڭعىرتۋعا جەنە جاھاندانۋ ٶزگەرٸستەرٸنە بەيٸمدەۋگە جالپىۇلتتىق تۇرعىدان باسىمدىق بەرٸپ وتىر.
ۇلى دانىشپان ەلدٸك مٷددەنٸ ەردايىم جوعارى قويۋعا, العان بٸلٸم مەن تەجٸريبەنٸ حالىق يگٸلٸگٸنە جۇمساۋعا شاقىردى. بٷكٸل ادامزات ٷشٸن دامۋ ٷردٸسٸن وسىنداي ۇستانىم ارقىلى ۇعىنۋ ەردايىم ماڭىزدى بولماق.
اباي – بٸزدٸڭ ۇلتىمىز بەن جۇرتىمىزدى تانۋدىڭ تٶتە جولى. ۇلى اقىن بٸزگە مازمۇندىق تۇرعىدان ٶلشەۋسٸز, حالىقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالعان مۇرا قالدىردى. ححٸ عاسىرعا قادام باسساق تا, ابايدىڭ كٶزقاراسى زاماناۋي ٸزگٸلٸك قاعيداتتارىنا جەنە قازاقستان قوعامىنىڭ باستى قۇندىلىقتارىنا, ونىڭ بٸرلٸگٸ مەن بەرەكەسٸنە تولىقتاي ساي كەلەتٸندٸگٸنە تاعى دا بٸر مەرتە كٶز جەتكٸزەمٸز.
ۇلى دانىشپان ۇلتتىڭ رۋحاني مەدەني, ادامي بەت-بەينەسٸن اسقان كٶرەگەندٸكپەن سيپاتتاعان. ونىڭ ۇلىلىعى دا وسىندا.
ابايدىڭ دانالىق سٶزدەرٸ قازاق حالقىنىڭ التىن تۇعىرى, تٷپ نەگٸزٸمٸزگە ٷڭٸلٸپ, ۇلتتىق ۇستىنىمىزدى ٸزدەگەن كٶپتەگەن ۇرپاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەتٸن مەڭگٸلٸك رۋحاني تٸرەك بولىپ قالا بەرمەك.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «اباي سٶزٸ – قازاقتىڭ بويتۇمارى» دەگەن بولاتىن. بۇل تۇجىرىم بٸزدٸ اقىن ەلەمٸنە تەرەڭ بويلاۋعا, جاڭاشا ويلاۋعا مٸندەتتەيدٸ.
قازٸر ەلٸمٸزدە ابايتانۋمەن اينالىساتىن بٸرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بار. وسىلاردىڭ جۇمىسىن جٷيەلەپ, ەلوردامىزداعى اباي اكادەميياسىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرعان جٶن. اكادەمييا بارلىق زەرتتەۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جۇمىسىن عىلىمي تۇرعىدان ٷيلەستٸرۋشٸ مٸندەتٸن اتقارا الادى.
الداعى ۋاقىتتا گۋمانيتارلىق پەندەردٸڭ بٶلٸنبەس بٶلشەگٸ رەتٸندە «ابايتانۋ» كۋرسىن وقىتۋ مەسەلەسٸن قولعا الۋ كەرەك. جاڭا فيلوسوفييالىق جەنە ساياسي ۇستانىم تۇرعىسىنان «ابايتانۋ» وقۋلىعى مەن حرەستوماتيياسىن ەزٸرلەۋ قاجەت. سونداي-اق ابايدىڭ «تولىق ادام» ٸلٸمٸ جان-جاقتى ەرٸ تەرەڭ زەرتتەلۋگە تيٸس.
بٸز ابايدى حٸح عاسىردا ٶمٸر سٷرٸپ, ححٸ عاسىردىڭ سٶزٸن سٶيلەگەن دانىشپان رەتٸندە ەلەمگە تانىتۋىمىز كەرەك. سونىمەن قاتار ونى ۇلتتىق سانانى جاڭعىرتۋعا زور ىقپال ەتكەن رۋحاني رەفورماتور رەتٸندە دەرٸپتەۋگە مٸندەتتٸمٸز.
تٷپتەپ كەلگەندە, ەربٸر قازاق ابايمەن ماقتانۋعا تيٸس! حالقىمىزدىڭ ۇلى پەرزەنتٸنٸڭ تورقالى تويى قۇتتى بولسىن!
Egemen Qazaqstan گازەتٸ
