Toqaev: Abai – rýhani reformator

10 tamyzda ul­­ty­­myzdyń uly aqy­ny, oishyl tul­­ǵasy Abai Qunan­­bai­­uly­nyń tý­ǵa­nyna 175 jyl tol­dy. Bu­dan shi­rek ǵa­syr ýaqyt bu­ryn Tuńǵysh Prezi­dentimiz – Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń bastamasymen Abaidyń 150 jyl­dyǵy IýNESKO deńgeiinde ótki­zil­gen edi. Bul torqaly toi – sol tama­sha dástúrdiń jalǵasy.

Biylǵy mereitoiǵa orai birqatar is-shara josparlanǵan bolatyn. Biraq álemdi jailaǵan indetke bailanysty so­nyń kópshiligin onlain formatqa aýys­tyrdyq. Árine san synaqtan sú­rin­begen halqymyz bul dertti de jeńe­di. Qiyndyq ótpeli, al Abai murasy máń­gilik. 

Meniń tapsyrmam boiynsha Úkimet onynshy tamyzdy «Abai kúni» dep bel­gilep, merekeler tizbesine engizdi (biraq jumys kúni bolyp qala beredi). Uly aqynnyń murasyn ulyqtaýǵa arnalǵan is-sharalar jyl saiyn ótki­zilip turatyn bolady. Másele mereitoida emes – tuǵyrly tulǵanyń týyn­dy­larynan tereń tálim alýda. Abai­dyń rýhyna taǵzym etý – onyń qaǵi­datyn ustaný, amanatyna adal bolý. Sonda ǵana jas urpaqtyń sana­syna qasterli qundylyqtardy sińi­remiz. 

Biz uly oishyldyń ónegeli ómiri men taǵylymy týraly aitýdan ja­lyq­­paimyz. Ásirese qazirgi Qazaqstan qoǵa­myn Abaidyń rýhani ustanymyna sai damytý asa mańyzdy. Men bul jóninde «Abai jáne HHI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalamda keńinen aittym. 

Biylǵy jyl halyqaralyq «Abai jylyna» ainaldy. Álemniń kóptegen elderi onyń shyǵarmashylyǵyna nazar aýdarýda. Qazaqstannyń bastamasymen jáne IýNESKO-nyń qoldaýymen uly aqynymyzdyń 175 jyldyq merei­toiy jahandyq deńgeide atalyp ótýde. 

Aqynnyń baǵa jetpes murasyn uǵyn­dyrý jáne dáripteý – azamattyq pary­­zymyz. Óitkeni Abai – álem­dik deń­gei­degi kemeńger tulǵa. Abai­taný­dyń tu­ǵyr­namalyq negizi de osy bolýǵa tiis. 

Qazir aqynnyń eńbekterin halyq­ara­lyq ǵylymi ainalymǵa engizý úshin naqty jáne maqsatty jumys­tar qol­ǵa alynýda. Onyń shyǵarma­la­ry álem­niń on tiline aýdarylyp, bas­paǵa ázirlendi. Bul kitaptar júz­den astam eldiń kitaphanalary men máde­ni orta­lyqtaryna jiberiledi. Birqa­tar shetel­dik aýdarmashylarǵa, Abai­dyń shyǵar­mashylyq murasyn zertteý­shi­ler men nasihattaýshylarǵa meniń Jar­lyǵymmen memlekettik nagrada berildi. 

Abai rýhyn ulyqtaý sharala­ry jalǵasýda. Sheteldegi elshilik­teri­mizdiń janynan Abai ortalyqtary ashyla bas­tady. Aqynnyń shyǵar­ma­shylyǵyn júieli zertteý úshin L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti janynan Abai akademiia­sy quryldy. 

Biz básekege qabiletti memleket bolý úshin Abai murasyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Sebebi ult retindegi jańarý ideia­sy da onyń kózqarasymen úndesip jat­qany anyq. 

Kelesi jyly Qazaqstan Táýel­siz­digi­niń 30 jyldyǵyn atap ótemiz. Biraq ke­zinde uly oishyldy qatty tolǵan­dyrǵan keibir keleńsizdikter qoǵamda áli de kezdesedi. Ókinishke qarai Abai ait­qan «bes dushpannan» tolyq arylyp bolǵan joqpyz. 

Azamattarymyzdyń arasynda jal­qaýlyq pen sózýarlyq jii kezdesetini qynjyltady. Bular burynǵysha toi­qumarlyqtan tartynbai, kúndelikti tynymsyz tirlikti dáripteýdiń ornyna, árbir qoǵamdyq oqiǵadan saiasi astar izdeidi de otyrady. 

Abai halyqty toi toilaýǵa emes, eńbek etýge, rýhani kemeldenýge shaqyrdy. Abaidyń ulaǵaty áli kúnge deiin mańyzyn da, qundylyǵyn da joǵaltqan joq. Sondyqtan biz onyń tereń oilaryna, keleshektiń kelbetine úńilgen kóregendigine tańyrqaýdan jalyqqan emespiz. Abai ilimi búgingi birqatar baǵyttarǵa orailas keledi. 

Eń aldymen, bilim igerý. Biz bú­kil álemdi aqyl-oi men parasatty paiym arqyly ǵana moiyndata alamyz. Za­man talabyna sai bilim alý intel­lek­týaldy ult qalyptastyrýǵa jol ashady. 

Ekinshi, tárbie máselesi. Son­dyqtan, óskeleń urpaqqa durys baǵyt bergen jón. Aqynnyń «Paida oilama, ar oila, talap qyl artyq bilýge» degen ósietin árdaiym sanaǵa sińirý qajet. 

Úshinshi, jańa kásip igerý. Aqyn ár qazaq óz isiniń sheberi bolsa dep ar­­man­dady. Ásirese básekelestikke toly al­maǵaiyp zamanda munyń máni zor. Abai: «Mal kerek bolsa, qol­óner úi­renbek kerek. Mal jutai­dy, óner juta­maidy» deidi. Biz eń­bekke, jańa óner ige­rýge degen kózqa­rasymyzdy túbe­geili ózgertýge tiispiz. Bailyqtyń da, baqyttyń da kilti – óziń súigen kásipte. 

Tórtinshi, yntymaq máselesi. Abai árdaiym qoǵamnyń bereke-birli­gin arttyrýǵa den qoidy. Ol «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń – bári bos» dep, eldi tatýlyqqa shaqyrdy. 

Biz asa kúrdeli kezeńdi bastan ótkerý­demiz. Osyndai sátte bir-birimizge qol ushyn berip, ózara mámile men ynty­maǵymyzdy arttyra túsý asa mańyzdy. Kemeńgerdiń de jan-júre­gimen tilegeni jurtynyń amandyǵy men ultynyń tutastyǵy edi. Son­dyq­tan búgingidei qiyn shaqta Abai mu­rasyna júginý óte ózekti bolyp otyr. 

Abai ónegesiniń quny dáýir almasqan saiyn artpasa, kemimeidi. Ol barshaǵa túsinikti ári kúlli adamzatqa ortaq. Onyń qara óleń bolyp órilgen jáne qara sóz bolyp tógilgen oralymdy oilary áli kúnge deiin ómirlik baǵdar bolyp keledi. 

Ultynyń bolashaǵy úshin qam jegen uly oishyl kúlli jurtshylyqty da mahabbat pen meiirimge úndedi. Aqynnyń osyndai adamgershilik qaǵidattary elimizdiń búgingi urpaqtary úshin de asa qajet. 

Memleket táýelsizdik jaǵdaiynda ulttyq sanany qaita jańǵyrtýǵa jáne jahandaný ózgeristerine beiimdeýge jalpyulttyq turǵydan basymdyq berip otyr. 

Uly danyshpan eldik múddeni árdaiym joǵary qoiýǵa, alǵan bilim men tájiribeni halyq igiligine jumsaýǵa shaqyrdy. Búkil adamzat úshin damý úrdisin osyndai ustanym arqyly uǵyný árdaiym mańyzdy bolmaq. 

Abai – bizdiń ultymyz ben jurty­myz­dy tanýdyń tóte joly. Uly aqyn bizge mazmundyq turǵydan ólsheý­siz, ha­­lyq­tyń rýhani azyǵyna ainal­ǵan mura qaldyrdy. HHI ǵasyrǵa qadam bas­saq ta, Abaidyń kózqarasy zaman­aýi iz­gi­lik qaǵidattaryna jáne Qa­zaq­stan qo­ǵamynyń basty qundylyq­taryna, onyń birligi men berekesine tolyqtai sai ke­letindigine taǵy da bir márte kóz jetki­zemiz. 

Uly danyshpan ulttyń rýhani má­deni, adami bet-beinesin asqan kóre­gendikpen sipattaǵan. Onyń ulylyǵy da osynda. 

Abaidyń danalyq sózderi qazaq halqynyń altyn tuǵyry, túp negizimizge úńilip, ulttyq ustynymyzdy izdegen kóp­tegen urpaqtyń basyn biriktiretin máń­gilik rýhani tirek bolyp qala bermek. 

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Abai sózi – qazaqtyń boitumary» degen bo­latyn. Bul tujyrym bizdi aqyn álemine tereń boilaýǵa, jańasha oilaýǵa min­detteidi. 

Qazir elimizde abaitanýmen aina­ly­satyn birneshe ǵylymi-zertteý ortalyǵy bar. Osylardyń jumy­syn júielep, elordamyzdaǵy Abai akade­miiasynyń tóńiregine toptastyrǵan jón. Akademiia barlyq zertteý meke­meleriniń jumysyn ǵylymi turǵydan úilestirýshi mindetin atqara alady. 

Aldaǵy ýaqytta gýmanitarlyq pán­der­diń bólinbes bólshegi retinde «Abai­taný» kýrsyn oqytý máselesin qolǵa alý kerek. Jańa filosofiialyq jáne saiasi ustanym turǵysynan «Abai­ta­ný» oqýlyǵy men hrestomatiiasyn ázir­leý qajet. Sondai-aq Abaidyń «tolyq adam» ilimi jan-jaqty ári tereń zerttelýge tiis. 

Biz Abaidy HIH ǵasyrda ómir súrip, HHI ǵasyrdyń sózin sóilegen danyshpan retinde álemge tanytýymyz kerek. Sonymen qatar ony ulttyq sanany jańǵyrtýǵa zor yqpal etken rýhani reformator retinde dáripteýge mindettimiz. 

Túptep kelgende, árbir qazaq Abai­men maqtanýǵa tiis! Halqymyzdyń uly perzentiniń torqaly toiy qutty bolsyn! 

Egemen Qazaqstan gazeti