«شال» جايلى بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ بٸلەتٸنٸ:
1. «شال» (كاز. شال, رۋس. ستاريك);
2. شال مەن كەمپٸر (اۋىز ەكٸ ەڭگٸمە دە جەنە ەرتەگٸلەردە «باياعى دا بٸر كەمپٸر مەن شال بولىپتى» دەپ باستالاتىن ەرتەگٸنٸ بەرٸمٸزدە وقىعان بولارمىز);
3. «شال مەن تەڭٸز» (رومان ەرنەست حەمينگۋەي);
5. ەرمەك تۇرسىنوۆتىڭ «شال» اتتى فيلمٸ;
6. «شال» اقىن. اقىن تٸلەۋكە قۇلەكەۇلىنىڭ لاقاپ اتى;
7. «شال» - توپونوميكالىق اتاۋ;
8. «شال» - بۇيرىق راي (اياقتان شال);
9. «شال» - قارييالار جايلى ەر تٷرلٸ كەمسٸتۋلەر مەن جاعىمسىز انەكدوتتارعا ارقاۋ بولعان جاعىمسىز «كەيٸپكەر»;
10. «شال» – شايتاننىڭ اتى.
تولىعىراق تارقاتار بولساق:
«قازاقستاننىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سەمەي قالاسىندا «كەمپٸر» تاۋى بار بولسا, جامبىل وبلىسىنداعى تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانى مەن قىرعىزستاننىڭ شەكاراسىندا «شال» تاۋى بار. قىرعىز الاتاۋىنىڭ باتىسىندا ورنالاسقان. وسى تاۋ بٶكتەرٸنەن شالسۋ ٶزەنٸ باستاۋ الادى.
سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا «شال اقىن» اۋدانى بار. ورتالىعى سەرگەەۆكا دەپ اتالادى. 25 جىل بويى قازاقشا اتاۋىن قايتارا الماعان بولىپ تۇر.
«نايمان ٶكٸرەش شال. شەجٸرەلەردٸڭ ەرتٷرلٸلٸگٸنە وراي «ٶكٸرەش شال» كەيدە -توقپان دەگەن كٸسٸنٸڭ لاقابى. كەيدە, توقپان-ٶكٸرەش شالدىڭ ۇلى. ٶز زامانىندا ٶكٸرەش شالدى - «اقمىرزا», «اقسوفى» دەپ تە اتاپتى. قالاي دەپ اتاسا دا سول شەجٸرەدەگٸ «ٶكٸرەش شال» قازٸر ەڭ كەمٸ ٷش ميلليونعا جۋىق نايماننىڭ ۇلى بابالارى, نايماننىڭ «ٶكٸرەش شال» تارماعىنىڭ باستاۋى» (كامال ابدراحمانوۆ NaimanKZ گازەتٸ (http://yvision.kz/post/48555().
«شال اقىن», تٸلەۋكە قۇلەكەۇلى (1748-1819) حالىق اقىنى, ابىلاي حاننىڭ زامانداسى.
(گازەتتەن (http://www.inform.kz/kz/shal-akyn_a2192486).
چال (ييا, ەۋەلٸ دە وسىلاي ايتىلعان) — ٶزٸمٸزدٸڭ تٶل تٷركٸ سٶزٸمٸز. باستاپقى ماعىناسى — سۇر; اق (شاشقا قاتىستى). شاشىنا اق تٷسكەن ادامدى چال دەگەن («كەرەكينفو» گازەتٸنەن http://kerekinfo.kz/blog/16821.html). قوسارىم, قازاقتىڭ تٶل الىپ بيٸندە (ەلٸپپەسٸندە) «چ» دەگەن تاڭبا جوق. بۇل بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە ورىس وتارشىلدىعىمەن بٸرگە ەنگەن كٸرمە تاڭبا.
«قاۋساعان كٸم-كٸمگەدە قارا شالمىن.
كەمپٸرٸم كٶڭٸلٸمە جارا سالدىڭ.
ٶكپەلەپ تەرٸس قاراپ وتىرساڭدا,
مەن ساعان جاڭبىر جاۋسا قاراسارمىن!» (ٸ.قاجىمۇقان «شال»).
دەرەككٶزٸ: https://www.zharar.com/kz/olen/1844-shal.html#read قوسارىم: شال مەن كەمپٸر دەگەن سٶزدٸ ەكەۋٸ بٸرٸنە-بٸرٸ ايتسا عانا جاراسىمدى بولىپ تۇر. سەبەبٸ, بۇل كەمپٸرٸنٸڭ شالىنا «سەن دۇرىس قارتايمادىڭ, اقساقالدى ابىز اتا بولا المادىڭ» دەگەن سىني قالجىڭى بولسا, شالى دا ودان قالىسپاي سەندە پٸر (ۇستاز) بولا الماي, بٸر قايناۋىڭ كەم بولىپ «كەم پٸر» بولىپ قارتايدىڭ دەگەنٸ بولىپ شىعادى. ەكەۋٸنٸكٸن دە بٸرٸن-بٸرٸ ادامي قاسيەتتٸڭ ەڭ بيٸك شىڭىنان كٶرۋ ٷشٸن ايتىلعان سىني سٶزٸ دەسە ەدەمٸ جاراسىپ تۇرعان جوق پا?
بٸراق, بۇل سٶزدٸ جاستارىمىز ايتسا ٷلكەندٸ مەنسٸنبەگەن قورلاۋ سٶز بولىپ شىعادى.
پۋشكيننٸڭ «بالىقشى مەن بالىعىن» اۋدارعان ا.بايتۇرسىنوۆ سول ەرتەگٸنٸ قازاقشالاعاندا ونداعى ەرلٸ-زايىپتى قارتتاردى بىلاي اتايدى:
«تەڭٸزدٸڭ جاعاسىندا كەمپٸر مەن شال,
تۇرىپتى وتىز ٷش جىل ناق دەلمە-دەل».
«قارا تاۋدا قارا شال» رومانى. (باياحمەت جۇمابايۇلى).
كەمپٸر-شال شۋاق ٸزدەپ, بالا شۋلار,
مال مازاتسىپ, قۋانىپ, اۋناپ-قۋناپ (اباي).
«كەرٸلٸك, شال دەگەن – بٸر, ات قىلعانداي,
ايناداي اقىلىڭدى تات قىلعانداي» (شەكەرٸم).
«زامانىڭ تٷلكٸ بولسا, تازى بولىپ شال» (ماقال).
«زامانىڭ شابۋىلشى بولسا, قورعاۋشى بولىپ شال» (جاس الاش №2 (16084) 12 قاڭتار, سەيسەنبٸ 2016 جىل).
"راببىڭ ٷشٸن قۇربان شال!" اكتسيياسىنا قاتىس! - Muslim.kz.
سوڭعى ٷش عاسىرعا جۋىق باسىندا پاتشالىق رەسەيگە, كەيٸننەن كەڭەستٸك قىزىل ٷكٸمەتكە بودان بولعان جىلدارى ەل اراسىندا قارييالارىمىزدى «شال» دەپ اتاۋ دەستٷرٸمٸزگە مىقتاپ ەنگەن. سەبەبٸ, بوداندىق پەن قىزىل ۇكٸمەتتٸڭ سۇمپايى ساياساتى اۋزى دۋالى قارييالارىمىزدى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتىپ (الاشورداشىلار), تٸرٸ قالعاندارىن شالعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ. ولاردىڭ تۇجىرىمىندا «شال» دەگەن سٶز «اتا», «اقساقال», «قارييا», «قارت» دەگەن سٶزدەرگە تەڭ سىيلى سٶزدەر ساپىنداعى اتاۋ دەگەن پٸكٸرلەر بەرٸك ورناعان. بٸراق, بۇل تۇجىرىم شىندىققا ەش جاناسپايدى.
«التىعا دەيٸن بالا ەركە, الپىستان كەيٸن شال ەركە». بۇل ماقالدا شالدىڭ دەڭگەيٸ اقىلى تولىسپاعان بالاعا تەڭەلٸپ تۇر.
اتام قازاقتىڭ اۋزىنان تاستامايتىن «بالا-شاعا» دەيتٸن سٶزٸ بار. بالامىز سٸرە, اتا دا ەمەس, اعا دا ەمەس – كەدٸمگٸ بالا. ال شاعامىز شال اعا, ياعني جاسارىن جاساپ, اسارىن اساسا دا اتا بولۋعا جەتە الماعان ادام دەگەن ماعىنا بەرٸپ, بالادان كەيٸن اتالىپ, دەرەجەسٸ بالادان دا تٶمەن بولىپ تۇر.
شال سٶزٸنٸڭ تٷپكٸ ماعىناسى «تٷنگٸ تٶسەككە جاراماي قالعان ەر ادام» دەگەن سٶز (گازەتتەن «الاش ايناسى»).
«رەداكتسييامىزعا شاقىرا سالىپ ەدٸك, ەبەلەكتەپ كەلە قالدى شال. ٸشٸندەگٸسٸن كٷبٸدەگٸ ايرانداي اقتارا سالدى شال. پايعامبار جاسىنان اسسا دا, بالا سيياقتى شال. بەتٸندەگٸ ەجٸمٸ جاراسىپ تۇرعان شال… بٸرتٷرلٸ جٷرەگٸمٸزدٸ زىرق ەتكٸزدٸ… قايران بٸزدٸڭ شال…» (جازعان: ZHASORKEN.KZ · قاڭتار 14, 2013 جىل).
«شال» سٶزٸ بۇل جەردە جاس ادامنىڭ جاس ٷلكەنگە قۇرمەتٸنٸڭ جوق ەكەندٸگٸنەن ايقىن حابار بەرٸپ, جاسى كەلگەن قاريياعا مەنسٸنبەۋشٸلٸك, كەلەكە, كەلەمەج تۇرعىسىندا قولدانىلعان. بۇل جەردە پەلەنشە دەگەن اعامىز, نەمەسە اتامىز كەلدٸ دەسە ٶتە جاراسىمدى بولار ەدٸ.
«شالدارىمىز نەگە سونشاما جاعىمپاز بولىپ كەتكەن» (گازەتتەن). شىنىندا دا, جاعىمپازدىق ٷلكەن كٸسٸلەر ٷشٸن اسا جاعىمسىز قاسيەت. ەلدٸڭ ارىن ارلاپ, جوعىن جوقتايتىن اقساقالدى اتا, ابىز قارييا بولسا «باس كەسپەك بولسا دا, تٸل كەسپەك جوق» دەپ, حاننىڭ الدىندا دا, قارانىڭ الدىندا دا ەرقاشاندا سٶزدٸڭ ەدٸلٸن (اقيقاتىن) ايتار ەدٸ. ەل-جۇرتقا ايقىن كٶرٸنٸپ تۇرعان جاعىمپازدىق بٸر اۋىز سٶزدٸڭ ٶزٸ قارييانى ەپ-سەتتە شالعا اينالدىرىپ جٸبەرەدٸ. دەمەك, ەربٸر قازاق بالاسى ٷشٸن اتا, اقساقال, قارييا, ابىز اتانىپ ەدەمٸ قارتايا بٸلۋدەن اسقان ەرلٸك تە, باقىت تا جوق.
«شال - شايتاننىڭ اتى» دەگەنٸمٸزدە, شايتان مەن شال «شا» دەگەن بٸر تٷبٸردەن باستالىپ, شال بولىپ قارتايعان ادامنىڭ شايتان سيياقتى, ەلدٸ ازدىرعاننان باسقا ەلٸنە, ۇرپاعىنا ەش پايداسى جوق تەك قانا «اس ٸشٸپ اياق بوساتار» تٸرٸ جان يەسٸ دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. الجىعان شال مەڭگٸ ٶلمەيتٸن ەلدٸ ازدىرۋشى شايتانمەن تەڭەستٸرٸلٸپ وتىر. جارايسىڭدار, اتالارىم! دانالىق دەپ وسىنى ايت. قازاق تا وسىعان وراي «جىن-شايتان» دەپ قوسارلانىپ ايتىلاتىن سٶز تٸركەسٸ بار. جىننىڭ تٷبٸرٸ «ىن», ارى قاراي قىن, قىناپ, ياعني ەيەل ادام دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. دەمەك, شايتاننىڭ تەگٸ ەيەل. جىن-پەرٸ دەلٸنەتٸنٸ دە وسىدان. مٸنە بٸز بۇل سٶز تٸركەستەرٸنەن «شالدىڭ» جاسىنا جەتپەي ەلٸ, رۋى تٷگٸلٸ وتباسىنا دا قادٸرٸ جوق, ەيەلٸ مەن بالاسىنىڭ اۋزىنا قاراعان «بيشارا» ادام دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر. قازاقتىڭ «ازعىن» دەگەن سٶزٸ دە وسى ماعىنا دا قولدانىلادى. ماعىناسى, ەشقاشان ەكٸ سٶيلەمەي, بٸر اۋىز سٶزگە توقتايتىن قازاق بالاسىنىڭ ساناسى ازىپ, ۋەدەسٸندە تۇرا المايتىن, كٶپ سٶزدٸ ەيەلگە اينالعانى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. بٷگٸنگٸ تەاتر ساحناسىنان كٷندە كٶرەتٸن, ەيەلدٸڭ كەيپٸنە ەنگەن (ەيەلدٸڭ كيٸمٸن كيٸپ ەيەلدٸڭ رولٸن سومدايتىن), قۇلاعىنا سىرعا سالىپ, باسىنا ورامال تارتقان, جىنىسىن الماستىرعان ەركەكتەرٸمٸز بەن «قازاقتىڭ بٸر اۋىز سٶزگە توقتايتىن مەرت مٸنەزٸن» تەرك ەتٸپ, بيلٸكتە جٷرٸپ, ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸندە كٶزٸڭدٸ باقىرايتىپ قويىپ ٶتٸرٸك ايتاتىندار وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. «ەردٸڭ ەكٸ سٶيلەگەنٸ ٶلگەنٸ» (ماقال).
«ەرتە, ەرتە, ەرتە دە, قاڭباق شال دەگەن شال بولىپتى. مال مەن باسقا زار بولىپتى. كەدەيلٸكتەن شىقپاپتى. ول اۋ سالىپ, بالىق ۇستاپ, تاماق اسىراپتى. جەل سوقسا, شال دومالاپ جٶنەلەدٸ ەكەن. سودان وعان قاڭباق شال دەپ ات قويىلعان ەكەن» دەگەن ەرتەگٸدەن «شال» دەگەن ۇعىمنىڭ ەلەۋمەتتٸك دەرەجەسٸنٸڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنٸن ايقىن كٶرەمٸز. ەگەر دە «شال» دەگەن سٶزدٸڭ دەرەجەسٸ اتا, اقساقال, قارييامەن تەڭ بولاتىن بولسا, وندا بٸز ولارعا دا «ۇشارىن جەل, قونارىن ساي» بٸلەتٸن «قاڭباقتى» قوساقتاپ قاڭباق اتا, قاڭباق اقساقال, قاڭباق قارييا دەگەن بولار ەدٸك. دەمەك, شال دەگەن ۇعىمدى اتا, نەمەسە قارييامەن بٸر دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا تٸپتەن دە كەلمەيدٸ.
شال دەگەن سٶزدٸ اتا, اقساقال, قارييا, ابىز, قارت («قارتتارىم امان ساۋ جٷرشٸ!») دەگەن اسا قۇرمەتتٸ اتاۋلارمەن قاتار قولدانىلاتىن جاقسى سٶز دەپ قانشالىقتى اقتاپ العىمىز كەلسە دە, ەل اراسىندا جيٸ كەزدەسەتٸن «الجىعان شال», «ساڭىراۋ شال», «وسىراق شال», «اقساق شال», «توقساق شال», «سوقىر شال», «قىڭىر شال», «قيسىق شال», «مالشى شال», «جالشى شال», «جاعىمپاز شال», «قايىرشى شال», «قاجىعان شال», «جۇتىر شال», «سۇم شال», «قۋ شال», «جالماۋىز شال», «جاسىنا جەتپەي قارتايعان شال», «شال-شالشىق», «شال-شاۋقان», «شال-شاپىر» دەگەن سٶزدەر شال مەن قارييانىڭ اراجٸگٸنٸڭ قانشالىقتى الىس ەكەندٸگٸن ايقىن كٶرسەتٸپ تۇرعان جوق پا?! ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, بٷكٸل جاعىمسىز سيپاتتاعى سٶزدەردٸڭ بەرٸ تەك قانا «شالعا» قوساقتالىپ تۇر.
تاريح تاعلىمى: سٶزدٸڭ پارقىن بٸلمەي ٶزٸنەن ٷلكەندەرگە «شال» دەپ سٶيلەتٸندەر وسى اتاۋلاردىڭ بەرٸنە ەبدەن ىلايىق بولادى.
بٸردە مارقۇم ەكەم بٸر جەرگە بارۋ ٷشٸن اتىنا مٸنٸپ جاتىرعان بولاتىن. قاسىمىزعا جاسى وتىزدار شاماسىنداعى بٸر كٸسٸ كەلٸپ اماندىق جوق, ساۋلىق جوق «شال! سەن مىنانى بٸلەسٸڭ بە?» سٶيلەي جٶنەلدٸ. ول كٸسٸنٸڭ مىنا سٶزٸن ەرسٸ كٶرٸپ, ەكەمنٸڭ بەتٸنە قاراسام, ەكەمنٸڭ تٷرٸ ٶرت سٶندٸرگەندەي بولىپ تٷتٸگٸپ كەتٸپتٸ. مەنٸڭ جاۋابىمدى ەستٸگٸڭ كەلسە «جاقىندا بەرٸ» دەدٸ. ەلگٸ جٸگٸت ەكەمنٸڭ قاسىنا كەلگەندە ەكەمنٸڭ قامشىسى, ەلگٸنٸڭ جاۋرىنىن دا «ويناي» جٶنەلدٸ. جاۋىرىنان «تاسپا تٸلٸنگەن» ەلگٸ جٸگٸت «اتا مۇنىڭىز نە?», «مەنٸڭ سٸزگە نە جازىعىم بار ەدٸ? دەپ شىر-پىرى شىعىپ بەزٸلدەگەندە بارىپ, ەكەمنٸڭ قولىنداعى قامشى «ويناۋىن» توقتاتتى. سونداعى ەكەمنٸڭ ەلگٸ جٸگٸتكە ايتقانى, «كٸمنٸڭ بالاسىسىڭ? دەپ سۇراپ الدى دا, بۇدان بىلاي, بٸرٸنشٸدەن, ٶزٸڭنەن جاسى ٷلكەن ادامعا سەلەم بەرەتٸن بول. ەكٸنشٸدەن, ەشكٸمگە «شال» دەپ ايتپايتىن بول. «شال-شايتاننىڭ اتى», سەن مەنٸڭ شايتان ەكەنٸمدٸ قايدان بٸلەسٸڭ» دەدٸ. ەلگٸ جٸگٸت «اتا كەشٸرٸڭٸز!» ەندٸ قايتالامايمىن دەپ ۋەدەسٸن بەرٸپ جٶنٸنە كەتتٸ.
قازاقتىڭ بارلىق ۇلى مەن قىزى ٶزٸنەن جاسى ٷلكەندەردٸ «اتا (اتاي)», «ەكە (ەكەي), «اعا (اعاي), «ەجە (ەجەي), «اپا (اپاي)», «جەڭگە», «جەڭەشە», باقىت بولسا بەكە, ياعني باقىت ەكە, ەرەكە, سەكە دەپ قۇرمەتتەگەن. بۇل دا قازاقتىڭ «ات تەرگەۋ» عۇرپىنىڭ بٸر تٷرٸ. ات تەرگەۋ – بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ادام سىيلاۋ جٶنٸندەگٸ ٸزەتتٸلٸك, كٶرگەندٸك, كٸشٸپەيٸلدٸلٸك قاسيەتتەرٸنٸڭ بيٸك كٶرٸنٸسٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا جاستارىمىزدىڭ, ەسٸرەسە بيلٸكتە جٷرگەندەر مەن قالتالىلاردىڭ اراسىندا ٷلكەن كٸسٸنٸ «شال», «ەي, شال», «مىنا شال», نەمەسە «ستاريك» دەپ ايتۋشىلار جيٸ كەزدەسەدٸ. بۇلاي دەۋ جەنە ٶزٸنەن ٷلكەن ادامنىڭ اتىن تۋرا اتاۋ بارىپ تۇرعان انايىلىق پەن جابايىلىق. جوعارىدا ايتقانىمداي, بٸزدٸڭ اۋىلدىڭ قارييالارى ٶزٸنەن كٸشٸگە ٶزٸن «شال» دەپ ايتقىزبايتىن. كەيبٸر سٶزدٸڭ پارقىن بٸلمەيتٸن ەۋمەسەر (ەسسٸز, بٸلٸمسٸز, كٶرسوقىر, ميلاۋ) بٸرەۋ تابىلا قالسا, سول قارييانىڭ قامشىسى ەۋمەسەردٸڭ جاۋىرىنىندا وينايتىن. ٷلكەندەردٸڭ ٷنەمٸ ٶزٸڭنەن ٷلكەن كٸسٸگە «شال» دەپ ايتپاڭدار, «شال-شايتاننىڭ اتى» دەيتٸندەرٸ, ەكەۋٸنٸڭ دە العاشقى بۋىندارىنىڭ بٸردەي بولاتىنى سودان. قازاقتا باستاۋىن وسى سٶزدەن الاتىن «شالا», «شالاجانسار», «شالاعاي», «شالاقاي», «شالاپاي» (پٸسپەگەن, جەتٸسپەگەن, كەمەلٸنە كەلمەگەن), «شالجييۋ», «شالقايۋ» (ا. دۇرىس وتىرماۋ, ب. جاعىمسىز ەرەكەت), كٸر شالۋ (ىلاس بولۋ), «شالشىق» (تەڭٸز دە ەمەس, كٶل دە ەمەس, كٸشكەنتاي عانا شۇڭقىرعا جينالعان, لاس سۋ), «شالىس» (قاتە), «شالاش» (ٷي دەپ, ٷي ەمەس, سوعان ۇقساس بٸردەڭە, كٷركە), «شالان» (سۋدا عانا ٶسەتٸن بالدىردىڭ قۋراعان كەزٸندەگٸ اتاۋى), «شالام» (شٶپ-شالام, تولىق قاندى اس ەمەس, ياعني قۇنارسىز تاعام), شالىقتاۋ (ەسٸ اۋىسۋ), «شالى» (تەك قانا قارا سۋمەن قورەكتەنٸپ, سۋدا پٸسەتٸن دەندٸ داقىل, شالعى (وراق), شالعىن (كٶك مايسا) دەگەن سٶزدەر بار. دەمەك, «شال» دەگەنٸمٸز, ٶمٸرٸنٸڭ بەرٸن تەك قانا «اس ٸشٸپ, اياق بوساتقاننان باسقا دىم بٸلمەي, ۇرپاققا ٷلگٸ بولاتىنداي ەشتەڭە قالدىرماي, ماعىناسىز ٶتكٸزگەن «نادان (بەيشارا) ادام» دەگەندٸ بٸلدٸرٸپ تۇر.
ال وراقتىڭ شالعى (شالعى وراق) دەپ اتالاتىن سەبەبٸ, «شال» بولىپ قارتايعان قارييانىڭ كٶك شالعىندى (قازاقتىڭ ۇلى مەدەنيەتٸن) قىرىققان سول شالعىدان ايىرماسى جوق دەگەن سٶز.
«شال» سٶزٸنٸڭ ەتيمولوگيياسىنا كەلسەك, شا جەنە ال دەگەن ەكٸ بۋىننان تۇرادى.
سٶز تٷبٸرٸ ال - العاشقى اتالارىمىزدىڭ جيىنتىق اتاۋى. وسى تٷبٸردەن العى (الدىڭعى, العاشقى, الدىمىزداعى), الاش, التى الاش ۇعىمدارى تۋىندايدى.
1.شا – شاب (شابىس, شابىنۋ, شابارمان), 2.شاع (بالا-شاعا, شاعالا, شاعادام), 3.شاد (شات-شادىمان), 4.شاي (شايى ورامال), 5.شاق (شاقىرۋ, شاقىرىم), 6.شال (شالا, شالاپاي, شالاعاي, شالاقاي, شالاجانسار, شالىق, شالىقتاۋ, شالشىق, شالقىما, شالى, شالۋ (اياقتان شالۋ), شالعى شالت (قيمىل), شالا قازاق ت.ت.), 7.شام (شام-شىراق), 8.شان (شانا, شاندىر), 9.شاڭ (شاڭ-توزاڭ, شاڭعى), 10.شاپ, شاپان, شاپالاق, شاپقىلاۋ 11.شار (دومالاق شار, شارىقتاۋ), 12.شات (شاتتىق), 13.شاۋ (شاۋ تارتۋ), 14.شاش (باستاعى شاش), بارلىعى 14 سٶز جاسالىپ تۇر. ەجەلگٸ قازاق الىپ بيٸندە 30 دىبىس-تاڭبا بار, قالعان 12-سٸ ورىستىڭ ىقپالىمەن ەنگەن كٸرمە تاڭبالار. بۇل تاڭبالاردىڭ ورنالاسۋىندا تۋرا قۇران كەرٸمدەگٸ سيياقتى 50/50 پايىز قاعيداسى ساقتالعان. دەمەك, «ش» دىبىسى سوڭعى 28 تاڭبانىڭ جارتىسىن بەرٸپ, شال دەپ اتالىپ تۇر. سوڭعى الاشتىڭ بالاسى (ۇلى, قىزى, ۇرپاعى) دەگەن ماعىنا بەرەتٸن 29-شى «ى» جەنە 30- «ٸ» تاڭباسى بۇعان ەنبەي قالعان. اقيقاتىن دا, قازاقتىڭ تولىق قاندى سٶز تٷبٸرلەرٸنٸڭ بەرٸندە قولدانىلاتىن 15/15 بولىپ, 50/50 پايىزدى قۇراۋعا تيٸس ەدٸ. دەمەك, بۇل جەردە دە تولىق قاندى سٶز جاسالماي, بٸر قايناۋى ٸشٸندە قالعان بولىپ تۇر.
«شال – شالاقاي, قارييا – قادiرلi» (تٶرەگەلدi شارمانوۆ, اكادەميك, قازاقستان مەملەكەتتiك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى: اقساقال – حالىقتىڭ ار-ۇياتى دەگەن سٶز).
«سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىن تٷسٸنبەي, تەرەڭٸنە ٷڭٸلمەي, ورىندى-ورىنسىز جەرٸنە قولدانا بەرەتٸن كەزٸمٸز بولادى. جازىلعان سٶز تاسقا باسقان تاڭباداي بوپ ٶشپەي, كەيٸنگٸ بۋىنعا قالدىرىلادى. ۇرپاعىمىز قاتەلەسپەي, ەر سٶزدٸ ٶز ماعىناسىندا قولدانسىن دەسەك, ٶزٸمٸز بارلىق سٶزدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸنە زەر سالىپ, قولدانىلۋ اياسىن بٸلٸپ جٷرگەنٸمٸز ابزال.
ەدەتتە اقساقالدى – شال, شالدى – قارييا دەپ شاتاستىرىپ, سينونيم رەتٸندە كەزەكتەستٸرٸپ ايتا بەرەمٸز. شىنتۋايتقا كەلگەندە, سينونيم سٶزدەردٸڭ دە قولدانىلار ورنى بار.
باۋىرجان مومىشۇلى جاسى ٷلكەن قارتتاردى شال, قارييا, اقساقال, ابىز دەپ تٶرتكە بٶلگەن. وتباسى, وشاق قاسىنان ۇزاپ شىعا الماي, تٷتٸن اڭدىپ, ٷي ارالاپ, ساياسي ٶسەك ايتاتىن قارت – شال. ٶز ەۋلەتٸن شاشاۋ شىعارماي ۋىسىندا ۇستاپ, بيلٸك جٷرگٸزگەن قارتتى قارييا دەپ, تۇتاس بٸر اۋىلدىڭ جوق-جٸتٸگٸن تٷگەندەپ, جىرتىعىن بٷتٸندەپ, ازاماتىن اتقا مٸنگٸزٸپ, ايدىنىن اسىرىپ وتىراتىن قارتتى اقساقال دەپ, بٷكٸل ەلدٸڭ سٶزٸن سٶيلەپ, نامىسىن جىرتىپ, داۋ-دامايىن شەشٸپ, ارعى-بەرگٸ تاريحتان ەڭگٸمە قوزعاپ, تۇلا بويىنا ۇلتتىق رۋح, ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ مولىنان سٸڭٸرگەن قارتتى ابىز دەپ اتاعان». مەنٸڭشە بۇعان ەشقانداي كوممەنتاريي قاجەت ەمەس.
تولىعىراق: http://massaget.kz/layfstayl/debiet/bauyirjan_momyishulyi/35726/
ماتەريالدى كٶشٸرٸپ باسقاندا Massaget.kz سايتىنا گيپەرسٸلتەمە مٸندەتتٸ تٷردە قويىلۋى تيٸس.
جوعارى دا كٶرسەتٸلگەن دەرەكتەردەن «شال» سٶزٸنٸڭ بٸرنەشە ماعىنا بەرەتٸنٸن كٶرەمٸز.
ا. قازاق دالاسىنىڭ كەيبٸر ٶڭٸرلەرٸ ٷشٸن جاعىمدى سٶز, قۇرمەتتٸ اتاۋ. ەيتپەسە, «شال» دەگەن سٶز رۋ اتىن يەمدەنٸپ, تاۋعا, ٶزەنگە, ەلدٸ مەكەن اتاۋلارىنا بەرٸلمەگەن بولار ەدٸ.
ە. شال – بۇيرىق راي, (شال (شالا) بولماي ەدەمٸ قارتايۋ ٷشٸن قارسى ەرەكەت ەت, قۇرباندىق شال, اياقتان شال (قاستاندىق جاسا), ٶلتٸر, كەس, الدىن ال دەگەن ماعىنالاردى قامتيدى.
ب. شال - قازاق حالقى اسا قۇرمەتتەيتٸن اتا, اقساقال, قارييا, ابىز دەگەن ەڭ قۇرمەتتٸ ۇعىمداردىڭ سيراعىنا دا تاتىمايتىن قارييالارىمىزدىڭ اتىنا ايتىلاتىن قورلاۋ سٶز.
ۇلى اتالارىمىز بٸزگە «ٶسەر ەلدٸڭ بالاسى, بٸرٸن-بٸرٸ باتىر دەر, ٶشەر ەلدٸڭ جٸگٸتٸ بٸرٸن-بٸرٸ قاتىن دەر» دەگەن ۇلاعاتتى سٶز قالدىرعان.
جوعارىداعى مىسالدار سٶزدٸڭ مەن-ماعىناسىن تٷسٸنبەي, تەرەڭٸنە ٷڭٸلمەي, ورىندى-ورىنسىز جەرٸنە قولدانا بەرەتٸنٸمٸزدٸ كٶرسەتەدٸ. «ايتىلعان سٶز, اتىلعان وق», كەرٸ قايتارا المايسىڭ, حاتقا جازعانىمىز تاسقا باسقان تاڭباداي بوپ ٶشپەي, كەيٸنگٸ بۋىنعا قالادى. ۇرپاعىمىز قاتەلەسپەي, ەر سٶزدٸ ٶز ماعىناسىندا قولدانسىن دەسەك, ٶزٸمٸز بارلىق سٶزدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸنە زەر سالىپ, قولدانىلۋ اياسىن بٸلٸپ جٷرگەنٸمٸز ابزال.
بارشاڭىزعا مىناداي كەڭەس بەرەر ەدٸم. كٷن سايىن بٸر مەزگٸل ٶز جٷرەكتەرٸڭٸزدەن سۇراپ وتىرىڭىزدار, اتا-انالارىڭىزعا جەنە ٶزدەرٸڭٸزدەن جاسى ٷلكەندەرگە دەگەن جٷرەكتەرٸڭٸزدەگٸ مەيٸرٸم دەگەن سەزٸمنٸڭ دەڭگەيٸ قانداي? ەگەر سٸزدەر ٶز اتا مەن انالارىڭىزعا جەنە جاسى ٷلكەن قارييالارعا قۇرمەت پەن مەيٸرٸم دەگەن سەزٸمدٸ سەزٸنە الماساڭدار, وندا سٸزدەردٸ قۇدايدىڭ اتقانى. وندا سٸزدەر ۇلى اتالارىمىزدان قالعان «اتا-اناڭ جىندى بولسا, بايلاپ باق!» دەگەن ٶسيەتٸنە ساي بولا الماعاندارىڭىز. سٸزدەردٸڭ ٶزدەرٸڭٸزدەن جاسى ٷلكەندٸ سىيلاي الماي, ولاردى كەمسٸتٸپ, قورلاپ «شال» دەپ كينوفيلم شىعارىپ, ەدەبي شىعارمالار مەن ماقالا جازاتىندارىڭىز جەنە ولاردى «شال» دەپ اتايتىندارىڭىز, كەلەشەك تە قازاق حالقىنىڭ ەڭ ٷلكەن قاسٸرەتٸ بولماق. قاسٸرەتٸ بولىپ تا جٷر. جاسى ٷلكەندەرگە دەگەن سىي-قۇرمەتتٸڭ ازايىپ, سوڭعى جىلدارداعى ەلٸمٸزدە قارتتار ٷيٸنٸڭ كٶبەيٸپ بارا جاتقانى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق.
وسى جەردە ارنايى ەسٸمٸزدە ۇستايتىن جايت, ٶزٸمٸزدەن جاسى ٷلكەندەردٸ كەمسٸتٸپ, قورلاعانمەن بٸزگە ەشكٸم جاقسى اتاسىن, جاقسى اعاسىن بەرمەيدٸ. بارىنا رازى بولىپ, ٶزٸمٸزدەن جاسى ٷلكەندٸ اعا, اتا, ەجە, اپا دەپ سىيلاپ, قۇرمەت كٶرسەتە سٶيلەۋدٸ ٷيرەنەيٸك. ٶزٸمٸز جاقسى اعا, جاقسى اتا بولىپ قارتايا بٸلسەك, ارتى جاقسىلىققا جالعاسىپ كەتەتٸن بولادى.
ال قارييالارعا ايتارىم: ەجەلدە, تٸپتٸ كٷنٸ كەشەگٸ بٸزدەردٸڭ بالا كەزٸمٸزدە ٷلكەندەر جاستاردىڭ كەيبٸر جاعىمسىز ٸس-ەرەكەتتەرٸنە رەنجٸسە, رەنٸشتەرٸن «بار بولعىر!», «كٶبەيگٸر!», «مىڭ بولعىر!», «تۇقىمىڭ قۇرىماعىر!» دەگەن سيياقتى سٶزدەرمەن بٸلدٸرەتٸن. ۇرسىپ وتىرىپ ۇرپاعىنا باتالارىن بەرەتٸن. ال, قازٸرگٸلەردٸڭ اۋىزدارىنان ٷنەمٸ «اق يت كٸرٸپ, قارا يت شىعادى», بار بٸلەتٸندەرٸ بوقتىق, بالاعات, ٶل, ٶلە عال, جوعال, جوق بول ت.ت. بولىپ بارادى. بۇعان «اللا ارتىنىڭ قايىرىن بەرسٸن!» دەگەننەن باسقا نە ايتۋعا بولار.
جوعارىدا ايتىلعانداردان جەنە ٶز تەجريبەمنەن جاساعان قورىتىندىم, بۇل دٷنيەدە ٶزٸنەن باسقا جان جوقتاي, ٶزگەنٸ مەنسٸنبەيتٸندەر, مەنمەنسٸپ سٶيلەيتٸندەر عانا «شال» دەگەن سٶزدٸ جيٸ قولدانادى ەكەن. اقيقاتىندا, مەنمەنسٸپ سٶيلەۋ (ٶزٸڭنەن جاسى ٷلكەندٸ اتا, اعا دەمەي, شال دەپ اتاۋىڭ سوعان جاتادى), بٸرەۋگە قاتتى سٶز ايتۋ, بالاعاتتاۋ ت.ت. كەز-كەلگەن جاننىڭ بٸلٸمٸنٸڭ, تەربيەسٸنٸڭ, مەدەنيەتٸنٸڭ تٶمەن ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ەجەلدە ٷلكەندەر وندايلاردان «كٸمنٸڭ بالاسىسىڭ?» دەپ سۇرايتىن. دەمەك, ول سەنٸڭ وتباسىڭداعى اتاڭ مەن اناڭنان العان تەربيەڭە جەنە ٶسكەن ورتاڭا بايلانىستى دەگەن سٶز. ونى اتالارىمىز «ۇيادا نە كٶرسەڭ, ۇشقاندا سونى ٸلەسٸڭ» دەپ تۇجىرىمداعان.
مەن سٸزدەرگە «شال, شالا, شالاعاي, شالاقاي, شالاپاي, شالاجانسار (تٸرٸ ٶلٸك)» بولماي, اۋزىنان تەك قانا جاقسى سٶز شىعاتىن, ەلگە, ۇرپاققا جاقسى ٸسٸمەن, جاقسى سٶزٸمەن ٷلگٸ بولاتىن اقساقالدى اتا, اقساقالدى قارييا, ابىز اتا بولىپ قارتايۋلارىڭىزعا تٸلەكتەسپٸن.
تاريح تاعلىمى: «اتاڭا نە ٸستەسەڭ, الدىڭا سول كەلەدٸ».
وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا ۇلى جاراتۋشى – اللا يمان بەرگەي!
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
.jpg)