قاڭتار قاسٸرەتٸ قارا ٶلەڭمەن قالاي بەرٸلدٸ?

فوتو: abai.kz

بٷگٸن ەلٸمٸز «قاڭتار قىرعىنىنىڭ» ٷش جىلدىعىن ەسكە الۋدا. 2022 جىلى 5 قاڭتاردا ەل بويىنشا ٶتٸپ جاتقان جاپپاي نارازىلىق اكتسييالارى قاقتىعىسقا ۇلاسىپ, وق اتىلدى, جٷزدەگەن ادام اجال قۇشتى. قاسٸرەتتٸ قاڭتار وقيعالارى سالدارى­نان رەسمي مەلٸمەت بويىنشا جالپى العاندا, ەلٸمٸز بويىنشا 5 149 ادام جارالانىپ, 238 ادام مەرت بولدى. ولاردىڭ 19-ى – كٷشتٸك قۇرىلىمداردىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. بٷگٸن Ult.kz تٸلشٸسٸ وسى «قارالى قاڭتار» قالاي جىرلانعانىن زەردەلەپ كٶردٸ.

ە دەگەننەن, قاڭعىعان وققا ۇشقان 4 جاسار بٷلدٸرشٸن ايكٶركەمنٸڭ ەكەسٸ جازعان ٶلەڭ كٶزگە وتتاي باسىلدى. ايكٶركەم باۋىرلارىمەن بٸرگە كٶلٸكپەن كەلە جاتقاندا ەلدەكٸمدەر وق جاۋدىرعان. ەكەسٸنٸڭ ايتۋىنشا, وق بالانىڭ باسىنا تيٸپ, بٸر بٶلٸگٸن جۇلىپ ەكەتكەن. اۋرۋحاناعا جەتكەن قارشاداي قىز سول جەردە جانتەسٸلٸم ەتكەن ەدٸ.

وسى قايعىلى وقيعادان سوڭ ەكەسٸ ايدوس مەلدەحان قىزىنا ارناعان ٶلەڭ جازعان. «مەن مەڭگٸ تٶرت جاستامىن» دەپ اتالاتىن ٶلەڭنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ سول كٷندەرٸ مىلتىق ۇستاعان ەسكەريلەرگە ارنالعان.

ەركەسٸ ەدٸم ٷيدەگٸ,

دەۋشٸ ەدٸ بەرٸ بوتاقان.

قۋانۋشى ەدٸ ٷلكەندەر,

بەردٸ دەپ سەنٸ جاراتقان.

الاڭسىز كەلە جاتقاندا,

قاي اعا ماعان وق اتقان?

اتىپسىڭ دەلدەپ مىلتىقتى,

الدى-ارتىڭا قاراماي.

وسىنشا نەگە ٶشٸكتٸڭ

كٸپ-كٸشكەنتاي بالاعا-اي?

نە كٸنەم مەنٸڭ بار ەدٸ

ٶلتٸردٸڭ نەگە, اعاتاي?!

وسىدان كەيٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە «قارالى قاڭتاردى» قارالاعاندار, جٷرەككە تٷسكەن جارانى جىرمەن ەمدەۋگە تىرىسقانداردىڭ سانى ارتتى. ونىڭ بەرٸ دە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالانىپ, كٶپشلٸكتٸڭ ايتار ويىن دٶپ باسقانداي. مەسەلەن, راحات قوسبارماق «انتىڭا قايشى ٸس ٸستەپ, حالقىڭا قارۋ كەزەمە!» دەپ جىرلادى.

حالىق قاھارى

ەي, قان شەڭگەل, قان شەڭگەل!
ارسىزدارعا – جار شەڭگەل,
اقيقاتقا – جاۋ شەڭگەل.
ارىستارىمدى جالماعان
اباقتى, تٷرمە, دار شەڭگەل.
قانشا مىقتى بولساڭ دا,
قايراتىڭدى كٶرەيٸن, كەلسەڭ – كەل!
قاراشانىڭ حان ۇلىندا حاقى بار,
بي ۇلىندا داتى بار,
التى جٷز جىل اتتان تٷسپەگەن الاشتىڭ
الماعان اقى بار سەندە!

حان ەمەسسٸڭ, قارا جٷرەك حايۋانسىڭ!
ادامدىقتان بەزگەن ناعىز ايۋانسىڭ!
قارا شاتىرىڭدى قاقىراتىپ سٶگەرمٸن,
قارا ورداڭدى حالىقتان ٷلكەن قايعى السىن!

ەي, بوق سولدات, بوق سولدات!
اناڭا شاپپا ارساڭداپ.
قاسقيىپ بٸر كٷن قالارسىڭ,
اياعىڭ سىنىپ اقساڭداپ,
قالتاقتاپ باسىڭ, قاقشاڭداپ.
حالىقتان اسقان مىقتى جوق,
حالىقتان اسقان تٷكتٸ جوق;
حالىقتان الماي رازى جوق,
حالىقتان ۇلى قازى جوق;
قاي تارازىڭا تارتساڭ دا,
حالىقتان اۋىر جوق سالماق.
انتىڭا قايشى ٸس ٸستەپ,
حالقىڭا قارۋ كەزەمە!
باباڭنىڭ كٶرٸن كٷڭٸرەنتٸپ,
قارعىس ايتقىزبا ەجەڭە!
قارا تاسقا سٷتٸن ساۋعىزبا جەجەڭە!

مەن – كەشەگٸ كەنەسارىمىن ار قۋعان,
كٶكٸرەگٸن ەلٸنٸڭ كٶنەدەن جەتكەن زار بۋعان.
وردانى بۇزعان وسپان باتىرمىن وت كٷرەپ,
قاھارماندىقتى حالقىنا مۇرا قالدىرعان.
قىرىق باتىرى – تۋ كٶتەرگەن تۇعىرلىم,
قىرىق عاسىرعا اڭىز بولعان قىرىممىن!
دابىل قاققاندا داۋىل ۇرعانداي تەڭسەلتٸپ,
دال-دالىڭدى شىعارار داتتىڭ ۇلى سىرىممىن!
ەسەنقۇلدىڭ ۇلى ەسەكپٸن, قارانىڭ ۇلى ەسەتپٸن!
شاشاقتى نايزا تۋدى العان, شاڭ مەنەن قانعا بىلعانعان
شايقاستاردان شابىلماي شىققان كەسەكپٸن.
اتاقوزى, بەردٸبەك, تەڭٸربەرگەن, كەلدٸبەك,
ەسەن, سٷگٸر, ەر جاناق, مىڭباي, تٶكەش, قۇلىبەك;
نازاردىڭ ۇلى شوتانمىن! نايزاعاي بولىپ اتارمىن!
كەنجەنٸڭ ۇلى قونايمىن, قونىستىڭ ۇلى شابايمىن!
سەڭگٸر تاۋلى ٶركەشٸ سەگٸز ارىس ادايمىن!
ەنەتتٸڭ ۇلى تٶلەپپٸن, ەۋەل باستان ەرەكپٸن,
كەسكٸلەسكەن جەردە كەرەكپٸن, تەڭسەلمەيتٸن تەرەكپٸن.
امانتۇرلى, قوجالاق, بالۋانييازبىن, قارمىسپىن!
سٷيٸنقارا, دەۋٸمشار, ەسەنيياز, سارمىسپىن!
مەن – كەشەگٸ تەجٸنٸڭ ۇلى دوسانمىن!
كٸم بولساڭ دا, كٶكٸرەگٸڭدٸ باسارمىن.
قاھارلانسام, قانىڭدى سۋداي شاشارمىن,
جالاۋىڭدى جىرتىپ, جاپىراق-جاپىراق جاسارمىن.
جٷسٸپتٸڭ ۇلى قيىرمىن, ٶتەپتٸڭ ۇلى ديحانمىن!
قيسايعان جاعىنان تۇرمايتۇعىن قيقارمىن.
جەلٸمبەتتٸڭ ۇلى العيمىن, تەجٸنٸڭ ۇلى جاراسپىن!
اقيناعىم جارقىلداپ, ايمەنەن باعىم تالاستىم.
تايماننىڭ ۇلى يساتاي, قوساياقۇلى قالدىباي,
تارىققاندا تايانىش بولعان جار قۇداي.
ٶتەمٸسۇلى ماحامبەت – ٶر كەۋدەلٸ ۇلانمىن,
قاراعايدىڭ قارسى بۇتاعى, شىڭعا بٸتكەن شىنارمىن.
قارسى كەلگەن دۇشپاندى قارا داۋىل بوپ ۇرارمىن,
تٸرشٸلٸكتە مەن, سٸرە, تىنشىمايتىن شىعارمىن.
قۇنىسكەرەي قۇدٸرەت, امانعالي سەرٸمٸن!
قۇلا دٷزدٸڭ ەركەسٸ قۇرماش دەگەن پەرٸمٸن!
الاتاۋ مەن التايدىڭ اراسىن ەلگە تولتىرعان
اسپانمەن تەڭدەس ايبارى الاشتىڭ ايبىن ەرٸمٸن!
ماڭايىنا جاۋ كەلسە, ماڭىراتىپ قويداي قۋاتىن
مارقاسقانى كٶپ تۋعان ماڭقىستاۋدىڭ ەلٸمٸن!

كەشەگٸمدٸ سۇراساڭ, كٸم ەكەنٸمدٸ بٸلەرسٸڭ,
بٸلەرسٸڭ دە, شىراعىم, قولتىعىما كٸرەرسٸڭ.
قورىمىمدى قوپارىپ, قوزعاما مەنٸڭ رۋحىمدى,
ابايلاماي ارانداپ, الامىن دەپ ۇلتىمدى,
ازۋىمدا شاينالىپ كەتٸپ جٷرەرسٸڭ,
قارا تاسقا مەڭگٸلٸك اينالىپ كەتٸپ جٷرەرسٸڭ!

ەي, قاندىقول, قاندى قول!
قاسىڭدا تۇرماس مەڭگٸ قول.
قان قۇسار كٷنٸڭ از قالدى,
جالعىز-اق سەندە قالدى جول.

قارا نٶپٸر بوپ جينالسام دا الاڭعا,
قارا قاسقا بوپ قينالسام دا سەل وندا;
تاسىڭدى لاقتىرىپ, تاسيمىن دٷلەي تەڭٸز بوپ,
تاس-تالقان قىلىپ تاعىڭدى, تاپتايمىن سەنٸ تابانعا!
ارداقتىسى سەن بولساڭ دا قۇدايدىڭ,
الاشتىڭ ارىن, اقىرىپ تەڭدٸك سۇرايمىن!
اقتىق سەتكە دەيٸن اتىمنان ەندٸ تٷسپەيمٸن,
التى كٷن, مەيلٸ, التى اپتا بەلدٸ شەشپەيمٸن.
زاۋالدىڭ كٷنٸ تاقىمداعان شىعار ساعان دا,
ادالدىڭ كٷنٸ جاقىنداعان شىعار ماعان دا.
اقيقاتقا جەتكەنشە الماس قىلىشىم جارقىلداپ,
اقيرەتكە دەيٸن كەتەدٸ قولىم جاعاڭدا!

راحات قوسبارماق

سونداي-اق, اقىن تٶرەعالي تەشەنوۆ تاق ٷشٸن تالاسقاندار ەربٸر ادامنىڭ جانى مەن كٶزٸنەن اققان جاسى ٷشٸن جاۋاپتىسىڭ دەپ اشىق ايىپتايدى. ونىڭ ٶلەڭٸ تٸپتٸ باسىلىمدارعا دا جارييالانىپ, تاقىرىبىنىڭ ٶزٸ جٷرەككە اۋىر تيەتٸن-دٸ.

قاڭتار. قارا قۇزعىن

قارا قۇزعىن: اتى – ادام,

زاتى جىن.

قورىم قازعان – حارام بايلىق,

تاق ٷشٸن.

ارۋاققا,

تاڭدا ماحشار بولعاندا,

نە ايتپاقسىڭ,

سۇراعاندا حاقىسىن?!

قارا ورداسى اقتارالدى

قان-جىننىڭ,

قورعايمىن دەپ تاپتى قانشا

جان قىرعىن.

كٶردٸك,

تەڭٸر تٷسٸرەرٸن تەۋبەگە,

قالاسا ەگەر –

قولىمەنەن دە مالعۇننىڭ!

كەتتٸ ٶرتەنٸپ, كەڭسەڭ, ٷيٸڭ كەڭ,

تىندى!

سٶنسٸن دەسەڭ,

ٸشٸڭدەگٸ ۋ-ٶرتٸڭدٸ,

لاقتىر وتقا,

جانسىن تٷگەل جانعان سوڭ,

باسىڭداعى بٶركٸڭدٸ دە ەڭ قۇندى!

كٷيسٸن,

جانسىن –

ساناڭ ەبدەن زاتتانعان,

باق دەگەنٸڭ – باسىڭداعى

بوق بولعان!

ساقتا قۇداي بوق دٷنيەگە

باتقاننان!

بوق دٷنيەنٸ قورعاپ

وققا ۇشقاننان!

تەۋەلسٸزدٸك – تيسە قولعا بەك تٸزگٸن,

تەڭٸردەن تۋعانداي بوپ تەك تٷزدٸڭ.

كٶك بٶرٸنٸ كٶن تۋلاق قىپ

كٶپ قۇزعىن,

شەكتەن شىقتى بەتسٸزدٸگٸ

تەكسٸزدٸڭ!

قىرقىسقاندار,

حارام بايلىق, تاق ٷشٸن,

قاشقانىڭ دا, قۇتىلماسىڭ

تاعى شىن!

جازىقتىسىڭ – جانىپ كەتكەن

جان ٷشٸن!

جاۋاپتىسىڭ – اققان ناقاق

قان ٷشٸن!

تٶرەعالي تەشەنوۆ

ال اقىن ەسەي جەڭٸسۇلى «نەگە جاۋدىڭ قاڭتاردا, جاۋىن, جاۋىن» اتتى ٶلەڭٸندە  قاڭتاردا جاۋعان جاۋىن جٷرەكتٸڭ اۋىرعانىن باسا المايتىنىن جىر جولدجارىنا قوسادى.

نەگە جاۋدىڭ قاڭتاردا, جاۋىن, جاۋىن?

نەگە جاۋدىڭ قاڭتاردا, جاۋىن, جاۋىن?
سەندٸك مەزگٸل ەمەس بۇل, دامىلداعىن.
كەتتٸڭ بە ەلدە قىزعانىپ قىستان مىناۋ,
قاراپ جەردٸڭ اپپاق مۇڭ جامىلعانىن?
بٸلەسٸڭ عوي, قىس دەگەن جىلامايدى,
قۇرساسا دا اسپانىن بۇلا قايعى.
كٷننٸڭ ٶزٸ ٸلٸنٸپ كٶك جٷزٸنە,
كٶكجيەككە جابىسىپ, قۇلامايدى.
دەمە «مەنٸ جاس ارۋ ٸزدەدٸ عوي»,
كٶڭلٸندە ونىڭ جاستىقتىڭ ٸزدەرٸ عوي.
سۇلۋ نٶسەر ەمەسسٸڭ كٶكتەمدەگٸ,
ساعىنىش تا ەمەسسٸڭ كٷزدەگٸدەي.
قىستىڭ ەنٸ...
كٶكتەمنەن بٶلەك ەلەس.
قۇر جىلايسىڭ, ەشكٸم دە سەنٸ ەلەمەس.
اپپاق قايىڭ اق تونعا ورانۋلى,
وعان قازٸر مۇز كٶيلەك كەرەك ەمەس.
جاۋىن, جاۋىن...
جايىڭ جوق نازداناتىن,
تامشى ەمەس, قار قاقسىن ٶز قاناتىن.
قىس دەگەنٸڭ ادامنىڭ كٶڭٸلٸ ەمەس,
كەنەت كٶكتەم, كەنەت جاز...
كٷز بولاتىن.
نەگە جاۋدىڭ قاڭتاردا, جاۋىن, جاۋىن?
سەندٸك مەزگٸل ەمەس بۇل, دامىلداعىن.
سەيٸلتپەيسٸڭ الاڭىن كٶڭٸلٸمنٸڭ,
باسا المايسىڭ جٷرەكتٸڭ اۋىرعانىن.

ەسەي جەڭٸسۇلى

«قاڭتار وقيعاسى» كەزٸندە 20 مىڭ تەرروريتس باسىپ كٸردٸ دەگەن بەيرەسمي اقپارات تاراعان بولاتىن. ونى مەملەكەت باسشىسى «20 مىڭ تەرروريست» تۋرالى ايتار بولساق, ونداي مەلٸمەتتٸ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارى بەرگەن. بارلىق رەسپۋبليكا بويىنشا الىنعان مەلٸمەت ەدٸ, بەرٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸزدەر, 13 قالادا بٸر ۋاقىتتا قوعامدىق تەرتٸپتٸ بۇزۋ ٷشٸن بيلٸككە قارسى ەرەكەتتەر جاسالدى» دەپ تٷسٸندٸرگەن بولاتىن. وسى ورايدا بەرٸك بەيسەنۇلى «تەرروريست ەمەسپٸز. باسىم بار!» دەپ جىرلاعان ەكەن. تٸپتٸ ٶلەڭنٸڭ اتىن «قارالى قاڭتار» دەپ اتاۋدان دا جاسقانباعان.

قارالى قاڭتار

كٶرەرسٸڭ قالايشا كٷنٸڭدٸ,

بۇل – سۋرەت قاتەسٸز بٷگٸنگٸ.

ەستيتٸن قۇلاعى بار بيلٸك,

ەستٸمەي وتىر عوي ٷنٸڭدٸ.

ەركٸن وي, ازات ٷن قالاعان–

قالايشا ٶشەدٸ سانادان?

شىرىلداپ شىندىقتى ٸزدەيدٸ,

شىنجىرعا بايلانعان بار ادام.

ۇمىتا الماسپىن بۇل ايدى,

مەڭگٸلٸك تاق بولماس. قۇلايدى.

قاڭتاردا الاڭعا شىققاندار

شىرىلداپ شىندىقتى سۇرايدى.   

تولقىنداپ بٸر كەلسە – جىر-كٶمەي

ايتارسىڭ كٷن دەمەي, تٷن دەمەي,

تۇرالاپ جاتقاندا اقيقات,

تۇراسىڭ سەن قالاي ٷندەمەي?!        

«تەرروريست ەمەسپٸز. باسىم بار!»

تۇماندا جارق ەتتٸ جاسىندار.

ادامعا وق اتتى ادامدار,

ارماندا كەتتٸ عوي اسىلدار.

بٸر تاققا – مٷددەنٸڭ تالاسى,

قوعامنىڭ بۇل بٸتەۋ جاراسى.

بۇقارا ەدٸلدٸك ٸزدەيدٸ,

باس يمە, قازاقتىڭ بالاسى!

كٶڭٸلدە بٸر وي جوق تۇراقتار,

جازىقسىز جانداردى كٸم اقتار?

كٶرمەيٸن دەسەڭ دە كٶزٸڭ بار,

كٶكەيدە كٶپ ەلٸ سۇراقتار...

بەرٸك بەيسەنۇلى

قاڭتار وقيعاسى كەزٸندە الماتىدا الاڭدا تۋ كٶتەرگەن, كەيٸن باسىنا وق تيٸپ, اۋىر جاراقات العان بەلسەندٸ بەرٸك ەبٸشەۆتٸڭ ەرەكەتٸن دە ەل ۇمىتا قويعان جوق. بۇل تۋرالى داعجان بەلدەۋباي دەل وسى سەتتٸ جىرعا قوسىپ بەينەلەپتٸ.

تۋ كٶتەرگەن جالعىزىم

دالامدا دا قالدى ٸزٸڭ,

قالامدا دا قالدى ٸزٸڭ.

قاسٸرەتتٸ قاڭتاردا,

تۋ كٶتەرگەن جالعىزىم.

قازاق قامى – ٶز قامىم,

تٷسسەم تاعدىر تەزٸنە.

سەنٸ ويلاسام بوزداعىم

جاس كەلەدٸ كٶزٸمە

تابانىنان تاس تايىپ,

قالدى دۇشپان تايسالىپ.

سەن ۇقتىردىڭ قاسقايىپ,

قازاق دەگەن قايسار ۇلت.

ٶزٸمي دەگەن ەستٸ ەلمٸز,,

قازاقستان – اۋىلىم.

كەۋدەمدەگٸ ەسكەرتكٸش,

تۋ كٶتەرگەن باۋىرىم.

شىڭعا بٸتكەن شىنارسىڭ,

نەگە عانا سىڭارسىڭ...

بايتۇرسىنوۆ شىعارسىڭ,

بٶكەيحانوۆ شىعارسىڭ.

و, جالعىزىم, جالعىزىم,

جاسسىڭ ەرٸ كەرٸسٸڭ.

جٷرەگٸمدە قالدى ٸزٸڭ,

سەن قازاقتىڭ بەرٸسٸڭ.

ورتاق دوسىم, جاۋىم دا,

بٸر ۋىسپىن, از-اقپىن,

قارسى جٷرگەن داۋىلعا,

ازاتتىعى قازاقتىڭ.

داعجان بەلدەۋباي

ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە كٶپ وقىلىپ, كٶپ تالقىلانعان جىردىڭ بٸرٸ – «كٶكمويناق». فايزۋللا تٶلتاي تەرگەۋ  كەزٸندەگٸ كٶرٸنٸستەردٸ جىرمەن سۋرەتتەۋگە كٷش سالىپتى.

«كٶكمويناق»

كٶككٶڭبەك قابىرعالار

...بٸرەر ساعاتتان سوڭ,

ۆان گوگتىڭ «تۇتقىندار» كارتيناسىنداعىداي

قابىرعالارى كٶككٶڭبەك

كامەرانى اينالىپ جٷرە باستادىق,

دەلٸزدەن «توق...», «توق...» ەتٸپ كەلە جاتقان

اياق كيٸم داۋسىنان قورقىپ.

كٶككٶڭبەك قابىرعالار –

كٶك تۋدى ەسٸمٸزگە سالادى;

اقوردا تٶرٸندە ٸلٸنٸپ تۇرعانىن ەمەس,

الاڭدا جەلبٸرەگەنٸن

ەسٸمٸزگە سالادى كٶككٶڭبەك قابىرعالار.

بٸز بەينە سول تۋدى جامىلىپ

الاڭدا كٶز جۇمعان

ادامنىڭ مەيٸتٸ باسىندا

اينالىپ جٷرگەن

ەرۋاقتار سەكٸلدٸمٸز –

دەلٸزدەن «توق...», «توق...» ەتٸپ,

اياق كيٸم داۋسى جاقىنداپ كەلەدٸ.

قانشا اينالعانىمىز ەسٸمٸزدە جوق,

كٶزدەرٸمٸزدٸ تٶمەنگە قاداپ,

شٶككەن تاۋلاردىڭ شوقىلارىن باسىپ,

ايدى موينىمىزعا ٸلٸپ,

تۋ جامىلعان ەرۋاقتار سەكٸلدٸ

اينالا بەرٸپپٸز,

اينالا بەرٸپپٸز,

اينالا بەرٸپپٸز –

ورتامىزدا مارقۇمنىڭ رۋحىنا ۇقساپ,

بەينە بٸر بٸز وتىرعان كامەرانىڭ تورىنداي

قامشىنىڭ ٸزٸنە قامالعان

كٶكمويناقتىڭ تۇرعانىن دا ەلەمەي.

بٸز ونى سەل بۇرىن

كٶرشٸ كامەرادان ەكەپ تاستاعان

تۇتقىن دەپ ويلادىق:

ونىڭ كٸسٸنەگەنٸ مەن

تۇتقىننىڭ شىڭعىرعان ٷنٸن اجىراتا الار ەمەسپٸز.

كٶكمويناق كٸسٸنەيدٸ,

تۇتقىن شىڭعىرادى,

كٶكمويناق شىڭعىرادى,

تۇتقىن كٸسٸنەيدٸ.

دەلٸزدەن «توق...», «توق...» ەتٸپ,

اياق كيٸم داۋسى جاقىنداپ كەلەدٸ.

كٶككٶڭبەك قابىرعالار

اياق كيٸم داۋسى جاقىنداعان سايىن

كٶك تۋ بولۋدان قالىپ,

يٸرٸمدٸ سۋعا اينالا باستايدى.

بٸز بەينە كٶك تۋدىڭ قۇشاعىندا

سۋعا باتىپ بارا جاتقاندايمىز.

كٷن دە اسپاندا ەمەس,

قىران دا اسپاندا ەمەس,

سۋعا باتىپ بارا جاتقانداي بەرٸ.

كٶرشٸ كامەراداعى ازاپتان,

كٶشەدەگٸ اتىلعان وقتان,

كٶكمويناقتى قالايشا

امان اپ قالۋعا بولادى?

قالايشا تٸرٸ الىپ قالۋعا بولادى,

تۋ تٷستەس قابٸردٸڭ ٸشٸنەن?

دەلٸزدەن «توق...», «توق...» ەتٸپ,

اياق كيٸم داۋسى جاقىنداپ كەلەدٸ.

بٸز سوندا سوڭعى ٷمٸتٸمٸزبەن

سۋعا باتىپ بارا جاتقان كٷندٸ

كٶكمويناقتىڭ تۇياعىنا سەپتٸك,

قىراننىڭ قاناتىن بەردٸك.

سامعا ەندٸ, كٶكمويناق!

سەنٸڭ التىن تۇياعىڭ بار,

الىپ قاناتىڭ بار,

سەن ەندٸ ەركٸنسٸڭ, كٶكمويناق!

قالىقتا تٶمەنگە قاراماي!

سەلدەن سوڭ,

تۋ تٷستەس قابٸردٸ سۋ باسادى.

بٸزدٸڭ ٶلٸگٸمٸز سۋدىڭ بەتٸنە ٸسٸپ شىعادى سەلدەن سوڭ,

كٶك تۋدىڭ بەتٸنە قالقىپ شىعادى بٸزدٸڭ ٶلٸگٸمٸز.

قانىمىز – كٷنگە,

سٷيەگٸمٸز – قىرانعا,

قامشىنىڭ ٸزٸ – ويۋعا اينالادى, كٶكمويناق.

كٷنٸ ەرتەڭ قييالىمىزداعى جەرۇيىقتا

بولاشاق بٸزدٸ تۋ عىپ جەلبٸرەتەتٸن بولادى, كٶكمويناق.

بولاشاق سەنٸمەن جٷيتكيتٸن بولادى, كٶكمويناق.

قالىقتا تٶمەنگە قاراماي!

قالىقتا!

دەلٸزدەن «توق...», «توق...» ەتٸپ,

اياق كيٸم داۋسى جاقىنداپ كەلەدٸ…

«توق...».

«توق..».

«توق...».

فايزۋللا تٶلتاي

ال ەدٸلبەك دٷيسەن  قاڭتار وقيعاسىن جىرلاعاندا بولعان وقيعالار مەن رەسمي اقپاراتتاردىڭ پارقىن اشىپ, بەرٸن تٷس كٶرٸپ جاتقانداي بەينەلەيدٸ. ونى تٶمەندەگٸ ٶلەڭ جولدارىنان وقي الاسىزدار:

ۇيقىسىراۋ ٸٸ

مۇنىڭ بەرٸ دە ەۋ باستا قييالدا قۇرىلعان.

قاھارماندار مەن جەندەتتەردٸڭ سانى,

ەرەۋٸلدەر مەن ٷندەۋلەردٸڭ اقىرى,

رەسمي اقپاراتتاردىڭ مەتٸنٸ,

وعان دەگەن مەنٸڭ بولجالدى جيٸركەنٸشٸم.

مۇنىڭ بەرٸ دە ەۋ باستا قييالدا تۇرعىزىلعان.

ولار قييال قامالى قيراماۋى ٷشٸن,

ٶتكەن كٶپٸرلەرٸن ٶرتەپ وتىردى,

"تٶككەن كٶز جاسى" مەن "شەككەن ازابىن" ايتتى,

كٷنەعا بالادىق.

"كٷنە دا قۇدايلىق" دەدٸ.

(مۇنىڭ بەرٸ دە ەۋ باستا قييالدا قۇرىلعان).

ەسكٸ [جاڭا] ٶزەن كٶشەلەرٸندە دە,

اسپان تامىپ تۇراتىن الماتىدا دا,

قازاق بولىپ ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس سەكٸلدٸ.

تەك, الدىمىزدا كٷتەدٸ بٸزدٸ-

ٷستٸنە ٶرمەكشٸلەر تور قۇرىپ ٷلگەرگەن قالىڭ تۇمان.

ەدٸلبەك دٷسەن

سونىمەن بٸرگە, الاڭدا بولعان وقيعانى سۋرەتتەيتٸن جىردىڭ بٸرٸن سەرجان سماحانۇلى جازعان. ول وقيعا حرونولوگيياسىن ويىن اتاۋلارى ارقىلى بەينەلەپ, ەسكەريلەردٸڭ قارا حالىققا كٷش كٶرسەتكەنٸن جىرعا قوسادى.

الا تاقتا

اقيقاتتان جار سالىپ, بولاشاققا,

اسپان بٷگٸن الاسۇرعان الا تاقتا.

تٸزٸلگەن شاحماتتىڭ مٷسٸندەرٸ,

جاياۋ ەسكەر قول سالعان قورامساققا.

وفيتسەرلەر ايداپ ساپ پەشكٸلەردٸ,

قارسىلاسىن اياماي تەپكٸلەدٸ.

بەيبٸت شەرۋ باستالعان وسىلايشا,

وت شەرۋگە جەتكەنٸن كەش بٸلەدٸ.

بەرٸ قورعاپ, كورولدٸ الاسۇرىپ,

اتتارى الاشاپقىن, جارا, سىنىق.

لاديانى جۇمساعان العى شەپكە,

فەرزٸ ٶزٸ ۇستالدى قاراسىنىق.

جۇلدىزدارىم سابىلعان ەكٸ دٷرسٸن,

وسىلايشا جار سالدى ەلٸم بٸلسٸن.

كەيٸنگٸ ۇرپاق جالعار ما اڭىز ەتٸپ,

اقيقاتىن جەتكٸزەر سەنٸمدٸسٸن.

الا تاقتا جايىپ ساپ, تاعى اسپان,

ۇسىنادى بيٸككە جارييا داستان.

«7 جارعى» جولى تۇر كەزەگٸندە,

حان, ۋەزٸر, اقىل توسىپ الاشاپان.

قارا حالىق مۇنداعى باستى قۇنى,

حان سايلانعان ەلٸنەن – باستىۇلى.

40 ۋەزٸر اقىلمەن جوسپارلاعان,

اتا زاڭى تۇر تاعى باستىرۋلى.

الاشاپقىن بولمايدى تٸپتٸ ەشكٸم,

جارلىعىنا ەنگٸزەر قۇس كٷزەتٸن.

4 جيىڭنىڭ قاجەتٸ بولماي قالار,

اقيقاتتى جارييالار تٷس كٷزەتٸڭ.

جاۋىرىنمەن بولجاساق بولاشاقتى,

قوس تٸزەمٸز كەشپەستٸ تولارساقتى.

اتادەستٷر سابىرمەن, العا وزىپ,

شاحماتتى الماستىرار دويبى – شەشكٸ.

حان سايلاعان قۇرمەتپەن ەل ورتاسى,

جەسٸر مەنەن جەر بولعان داۋدىڭ باسى.

ساداقاعا بٸر تٷيە ٸلەر ەمەس,

«توعىزقۇمالاق» كەزەكتە داۋ تالاسى.

سەرجان سماحانۇلى

قاڭتار وقيعاسى ەلدٸڭ ەڭسەسٸن تٷسٸرٸپ, قابىرعاسىن قايىستىرعانى راس. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل الماتى نە كٶرمەدٸ دەيسٸز... سول الاڭ, سول حالىق... قايتالانعان وقيعا... 86-نىڭ جەلتوقسانى مەن 2022-نٸڭ قاڭتارى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. بۇل تۋرالى الماس احمەتبەكۇلى ٶلەڭمەن ٶرەدٸ:

الماتى – قاڭتار

الماتى عوي,

نە كٶرمەگەن الماتى.

“كٶكتە” دەگەن, “كٶگەر” دەگەن الماتى.

ۇلت تاعدىرى قاشان تٷسسە تالقىعا,

تايسالماعان, بٶگەلمەگەن الماتى.

ەر كەۋدەسٸن كٶتەرگەندە ماڭعىستاۋ,

ەل كەۋدەسٸن كٶتەرگەندە ماڭعىستاۋ.

جەر شەتٸنە ەلەڭدەگەن الماتى.

اراندالىپ قاپييادا قان قۇستى-اۋ.

قٶپكە تانىس ٷنٸمەنەن تەكفردٸڭ.

قاي جاعىنان قارا نيەت اپ كٸردٸڭ?

بۋ جامىلىپ, بۇلت جەلپٸگەن الماتى

تالانىنا تاپ كەلگەندەي قاسقىردىڭ

جٷرەگٸنە جالعىز مەملەكەتٸمنٸڭ

قاندى قانجار قادالۋعا شاق تۇردىڭ.

قالىڭ نٶپٸر كٷيٸپ-جانعان, وتالعان,

ٶز شاھارىن جارىپ, ٶرتەپ, قوپارعان.

قانشا سەنسە سونشا الدانعان — ٶكٸنگەن,

قولعا تٷسسەڭ ورىپ سالعان “ٶش العان”.

اڭعال انا اڭىراپ قالما تاعى دا

اشىق كٷندە ايىرىلىپ بوتاڭنان.

قىلىش جٷزٸ — قىل ٷستٸندە بٸزدٸڭ ۇلت

تەرمەن بٸرگە قان شىعادى جوتاڭنان.

قارسى كەلسەڭ قان شاشاسىڭ الاڭعا,

قالىس قالساڭ ايىرىلاسىڭ وتاننان!

ماتقاپىدا كٸم اتقارار ەر ٸسٸن?!

كٸم ايتادى ونىڭ وڭ مەن تەرٸسٸن?!

قازاقستان,

بٷتٸندٸگٸڭ ەڭ قىمبات!

ۇلى جەڭٸس سەنٸڭ عانا جەڭٸسٸڭ!

زاڭنان قىمبات, قاننان قىمبات ازاتتىق,

كٷيگەن جانعا, سٷيگەن جانعا سەنٸ شىن!

ٶز قولىمدى ٶزٸم كەسەم قالاساڭ,

التىن باسىم قۇنسىز كەتسٸن سەن ٷشٸن.

كٶز جاسىمدى تىيا الامىن سەن ٷشٸن.

ٶز باسىمدى قييا الامىن سەن ٷشٸن.

جەلبٸرەگەن كٶك تۋىڭنىڭ تٷبٸنە

ەل-جۇرتىمدى جييا الامىن سەن ٷشٸن!

بەۋ الماتى

بار تٸلەگٸم — بەيبٸت كٷن,

بەيبٸت كەزەڭ,

ٸزگٸ ماقسۇت, كەلٸسٸم!

جالعىز وتان,

تۇتاستىعىڭ ەڭ ۇلى,

ۇلى جەڭٸس سەنٸڭ عانا جەڭٸسٸڭ!

ازاتتىقتى ساقتاپ قالۋ ارعا سىن.

بويتاق وتان كەلەشەگٸن جالعاسىن.

تۇتاس حالىق تۋ تٷبٸندە تٷگەندەل.

سابىر-سابىر, مەنٸڭ اسىل الماتىم!

الماتى عوي,

نە كٶرمەگەن الماتى.

“كٶكتە” دەگەن, “كٶگەر” دەگەن الماتى.

ۇلت تاعدىرى قاشان تٷسسە تالقىعا,

تايسالماعان, بٶگەلمەگەن الماتى.

الماس احمەتبەكۇلى

ال ەرلان امانقوجاۇلى قاڭتار ايىنىڭ ىزعارىن جىرعا قوسىپ, جٷرەكتٸ تاعى بٸر تەربەيدٸ. مەسەلەن, «مەن وسىناۋ قايىڭدى قۇشاققا الىپ, سان ٶرتەنٸپ, سان جىلاپ, سان مۇزداعام» دەگەن جولدارىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى دەسەڭٸزشٸ...

قاڭتار ايى...

قاڭتار ايى...

تٷن ىزعار,

ٷمٸت كٷشتٸ,

قوناقتاتىپ قايىڭعا قىرىق قۇستى.

تٷس جورىتىپ وتىرمىن...

“قولىمداعى

قايقى قىلىش ورتامنان تٸلٸپ تٷستٸ”.

- شۋلاماڭدار, تىڭدايىن بٸردەن-بٸردەن.

- بٸرەۋٸڭ جوق مەنٸسٸن بٸلگەن مٷلدەم.

قىرىق تٷرلٸ جورامال...

جالعان, جالعان,

وسى ما ەدٸ باقىتىم ٸزدەپ جٷرگەن?!

جالعىز ساۋال...

جاۋابى قىرىق تٷرلٸ,

ەي, قۇرىسىن مىنالار بىلىقتىردى.

مازامدى الماي تاراڭدار بولدى وسىمەن,

سەندەرسٸز دە شەشۋٸن بٸلٸپ تۇرمىن.

قايت بارلىعىڭ,

جەنە دە جالعىز قالام,

مىناۋ مەنٸڭ باياعى قار-مۇز دالام.

مەن وسىناۋ قايىڭدى قۇشاققا الىپ,

سان ٶرتەنٸپ, سان جىلاپ, سان مۇزداعام.

قاڭتار ايى,

اق قايىڭ...

ٶمٸر...

گٷل...

جەل...

ارپالىسقان ٶتتٸ عوي نە بٸر كٷندەر.

ارپالىسقان كٷندەردە ارمان قالدى,

ەي, ٶڭشەڭ اقىماقتار, نە بٸلدٸڭدەر?!

ەرلان امانقوجاۇلى

ال سٸزگە «قادالىپ تۇر ەكەن دەل كٸمگە, قالقانىڭ وت ۇشقان جانارى» دەگەن جىر جولدارى ويىڭىزعا وقيعانى دەل سۋرەتتەي الا ما? قاڭتارداعى قىرعىننىڭ سەتتەرٸن جىرعا قوسقان عايسا-عالي سەيتاق تا «قاڭتاردىڭ مۇز قاتقان قاباعى...» اتتى ٶلەڭٸن ۇسىنعان.

قاڭتاردىڭ مۇز قاتقان قاباعى...

قاڭتاردىڭ مۇز قاتقان قاباعى,

قىسقاردى-اۋ كٷننٸڭ دە قادامى.

قادالىپ تۇر ەكەن دەل كٸمگە

قالقانىڭ وت ۇشقان جانارى.

كٶكٸرەك تىپ-تىنىش جاتا الماس,

قىرىق تا ەكەن عوي قاتال جاس.

كەتەتٸن تەك قانا كٷيدٸرٸپ

كٶز بە بۇل كٶكتەمگە اپارماس?!

كٷدٸك تۇر ۇيالاپ ەر تاڭدا,

(كٶڭٸلدٸ سوندىقتان ارقاندا).

قولامتا سەكٸلدٸ تەز سٶنگەن

سەزٸم دە ساپ-سالقىن قاڭتاردا...

عايسا-عالي سەيتاق

سونىمەن قاڭتار وقيعاسى ەر اقىنداردىڭ عانا قالامىنا ارقاۋ بولعان جوق. بۇل اۋىر تاقىرىپتى نەزٸك جاندىلار دا جىرعا قوسىپ, تايسالماي ٶلەڭ شىعاردى. ونىڭ بٸرٸ – جانات ەسكەربەكقىزى. اقىن ارۋ ٶزٸنٸڭ ەمەس, قاڭتاردىڭ جىلاعانىن جىرلايدى.

قاڭتار

مەن ەمەس, قاڭتار جىلادى -
سەن ەمەس, قاڭتار كٸنەلٸ.
تٷسٸنٸپ بولماس بۇل ايدى,
كٸمدەرگە ارتار كٸنەنٸ.
قاڭتاردىڭ جانى نەزٸك-تٸ,
بولدى ما تاعى جازىقتى.
مىڭ قايتا ماڭداي سوققى الىپ,
بٸر قايتقان باعى قاجىتتى.
كٶز جاسى سودان قار بولدى,
قاسٸرەتٸ – بوران-زار بولدى.
جٷرەگٸ سۋىپ, مۇز بولدى,
بۇل جالعان وعان تار بولدى.
كٸم ەستٸر مۇڭلىق كٷبٸرٸن,
تٷسٸنسٸن سۇمدىق سىر ٷنٸن...
ٶكسٸككە شىلاپ ٶتكەنٸ-اي
وتىز بٸر كٷندٸك عۇمىرىن.
مەن ەمەس, قاڭتار جىلادى –
سەن ەمەس, قاڭتار كٸنەلٸ.
قايتەسٸڭ, حالٸن سۇراما,
جانىڭا ارتار مۇڭ ەلٸ...

جانات ەسكەربەكقىزى

ال جٸبەك ىسقاقوۆا ايدان نۇر كەتٸپ, اسپاننان قارا بۇلت تٶنگەنٸن ٶلەڭگە قوسقان. اقىن ارۋ ٷش شۋماق ٶلەڭ جولدارىنا ىزعارلى قاڭتاردىڭ اۋىر سەتتەرٸن سىيدىرا العان ەكەن.

سۇراپىل ايدان كەتٸپ نۇر

سۇراپىل ايدان كەتٸپ نۇر,
اسپاندى تٷنەك قاپتادى.
جانىمىزدى قاريدى,
قاڭتاردىڭ ىزعار, اپتابى.

سۇراپىل ايدان كەتٸپ نۇر,
قارا بۇلت تٶندٸ اسپاننان.
بۇزاقىلار قاپتادى,
بۇل ەلٸمە قاستانعان...

سۇراپىل ايدان كەتٸپ نۇر,
كٶكجالدار تٷندە ۇليدى.
ەسكەرلەر تۇر ساپ تٷزەپ,
ويىنا الماي جىلى ٷيدٸ...

جٸبەك ىسقاقوۆا

ال نەزٸك ارۋدىڭ بٸرٸ گٷلٸم ساتىبالدى قاڭتاردىڭ بەسٸ ەكەنٸن دە ايتا وتىرىپ, وقيعانىڭ حرونولوگيياسىن جىرعا قوسادى. «قاڭتار قاسٸرەتٸ» اتتى ٶلەڭٸندە «تٶڭكەرسە دە, ەلەمدٸ, تٷك بولمايدى, ازات تۋى تۇرعاندا اسپانىمدا!» دەگەن ٷمٸت وتىن جاعادى.

قاڭتار قاسٸرەتٸ

قاڭتار بەسٸ, قان بولعان قاتقان مۇز, قار,
بەيبٸت حالىق, دەسە دە, -اتپاڭىزدار!
سانارلىقتاي ساۋساقپەن ەر قازاقتىڭ,
جٷرەگٸنە بٷگٸندە, باتقان سىز بار!

جوقشىلىقتىڭ تام-تۇمداپ, ۋ-ىن ٸشكەن,
ٶلٸپ جاتىر, تٸل قاتقان ۇلى كٷشپەن.
جاقىنىنان ايرىلعان قانشاما جان
جٷر ٷمٸتتٸڭ سوڭىندا, تىنىپ ٸشتەن.

ەل قىرعاننان نە ولجا ۇتتىرادى?
قارا قاننان جانارعا, شىق تۇنادى.
جاڭا قازاق, ٶتكەندٸ وڭالتا ما?
سەنٸمٸم دە, الدارداي بوپ تۇرادى!

باعالاعان اللادان قاۋٸپتٸ جان,
ەسەپ ٷشٸن, بولىپ جٷر الىپ قىران!
كٶك تاسپادان كٶرٸنگەن ەل جاناشىر…
ارعى بەتٸ قىپ-قىزىل ساۋىق-دۋمان!

باق ٷستٸنە, سور نەگە جايىپ قونعان?
قۇندىلىعى ۇلتىمنىڭ عايىپ بولعان.
تازا سىندى حارامدار تولىپ كەتتٸ,
اتى زاتقا, ساي ەدٸ لايىقتالعان!

قىرعىن ەشتە بولماعان, قاس قاعىمدا,
نە جاتقانى بەلگٸلٸ استارىندا…!
تٶڭكەرسە دە, ەلەمدٸ, تٷك بولمايدى,
ازات تۋى تۇرعاندا اسپانىمدا!

گٷلٸم ساتىبالدى

دايىنداعان

اقبوتا مۇسابەكقىزى