قابىرعاسى قاتايعان سالا

كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيٸن بۇرىنعى رەسپۋب­ليكالار اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار ٷزٸلدٸ دە, ول ەكونوميكالىق داعدارىسقا ەكەلدٸ. 

90-شى جىلداردىڭ ەنشٸسٸنە تيگەن سول اۋىر كەزەڭدەردە كٷنٸنە 10 مىڭنان 17 مىڭعا دەيٸن جۇمىسشىلار اقىسىز دەمالىسقا كەتٸپ جاتتى, ٶيتكەنٸ, كەسٸپورىندار جابىلدى, جۇمىس ورنى توقتاۋسىز قىسقارتىلدى. 1995-1996 جىلدارى ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋى شەگٸنە جەتتٸ, بٸر جىلدا جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىقتارىنان جۇمىسسىز قالعان 40 مىڭ ادام كٶمەك سۇرادى. جۇمىسسىز قالعان ازاماتتاردى ۋاقىتشا قوعامدىق جۇمىستارعا تارتقان, جۇمىسسىزدارعا جەردەماقى تٶلەگەن كەزدەر جۇرتتىڭ ەسٸندە.

2000 جىلدان باستاپ ەلٸمٸزدە ەكونوميكالىق-ەلەۋ­مەت­تٸك وڭ ٶزگەرٸستەر بٸلٸنٸپ, ەكونو­ميكا تۇراقتانا باستادى. ەرينە, بٸزدٸڭ وبلىس تا ۋاقىت­تىڭ وسى ٶزگەرٸستەرٸنٸڭ ەشقاي­سىسىنان شەت قالعان جوق. ەلٸمٸز­دٸڭ ايماقتارىنداعى سەكٸلدٸ, قوستاناي ٶڭٸرٸندە دە كەدەيلٸك پەن جۇمىسسىزدىققا قارسى جۇمىستار جٷرگٸزٸلدٸ. ول ٷشٸن ەلٸمٸز بو­يىنشا كەشەندٸ, جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسى جاسالدى. ال 2008-2011 جىلدارى ەلٸمٸزدە جۇمىسپەن قامتۋ جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ جٶنٸن­دەگٸ شارالار جوسپارى ٶمٸرگە ­كەلدٸ. مۇنىڭ ٶزٸ كٶپتەگەن شارا­لا­ردى قامتىدى. 2009 جىلى ەلباسى­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ايماقتارداعى جۇمىسپەن قامتۋ­دىڭ جەنە كادرلاردى قايتا دايار­لاۋدىڭ ستراتەگيياسى, ياعني, «جول كارتاسى» جاسالدى.

مٸنە, ەلٸمٸزدە ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ جۇمىستارى بٷگٸنگە دەيٸن وسىلاي جالعاسىپ كەلەدٸ. وبلىستىڭ اۋداندارى مەن قالالارىندا 2020 جىلعا دەيٸنگٸ جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن 20 ورتالىق قۇرىلىپ جۇمىس ٸستەيدٸ. وندا 134 ەلەۋمەتتٸك قىزمەتكەر ازاماتتار يگٸلٸگٸ ٷشٸن كٶپتەگەن شارالاردى ٷيلەستٸرٸپ وتىر. بٷگٸندە وسى ورتالىقتاردىڭ كٷش سالۋىمەن 40 مىڭ ادام جۇمىسپەن قامتىلدى, 3900 ادام نارىق سۇرانىسىنا وراي ماماندىققا قايتا دايارلاندى, 1787 ادام شاعىن نەسيە الىپ, ٶز ٸسٸن دٶڭگەلەتتٸ. جىل اياعىنا دەيٸن جۇمىس ورنىن تاپقاندار 18 مىڭ ادامعا جەتەتٸن بولادى.

ەلەۋمەتتٸك سالا قىزمەتٸ تەك جۇمىسپەن قامتۋمەن شەكتەلمەيدٸ. ٶڭٸردە مٷگەدەكتەردٸڭ, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ جاعدايىن جەڭٸلدەتٸپ, ولاردىڭ باسقالارمەن تەڭ سەزٸنٸپ, قوعامعا ارالاسۋى ٷشٸن جٷيەلٸ جۇمىس ٷزٸلمەيدٸ. مٷگەدەكتەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك ورىن­دارعا جەنە ٶمٸرلٸك ماڭىزى با­سىم سالالار قىزمەتٸنە كە­دە­ر­­­گٸسٸز جەتۋٸ ٷشٸن وبلىستا ەلەۋمەتتٸك نىساندار مەن كٶ­لٸك ينفراقۇرىلىمدارىنا پاس­پورتتاۋ جٷرگٸزٸلگەن بولاتىن. 1568 نىسان­نىڭ 1166-سى مٷگەدەكتەرگە تو­لىق بەيٸمدەلۋٸنە دايىن بول­ماعانى انىقتالدى. بۇل شارانىڭ ۋاقتىلى ەرٸ ساپالى ٶتۋٸ ٷشٸن 2014-2018 جىلدارعا ارنالعان ٶڭٸر­­لٸك بەيٸمدەۋ جوس­پارىن جاساعان ەدٸك, مٸنە, سونىڭ العاش­قى نەتيجەلەرٸ دە كٶرٸنە باستا­دى.

بٷگٸندە پاسپورتتالعان نىسان­داردىڭ 63 پايىزدان استامى مٷ­گە­دەكتەرگە ىڭعايلى جاعداي قا­لىپ­تاستىرا بٸلدٸ. مىسالى, ينۆا­ت­اكسي قىزمەتٸ وبلىستا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ الىسىن جاقىن ەتۋگە سەبەپ بولىپ وتىر. ول بۇرىن تەك قوستاناي مەن رۋدنىي قالالارىندا عانا قىزمەت كٶرسەتسە, قازٸر ارقالىق قالاسى قوسىلدى. بۇل قىزمەتتٸ وبلىستا كٷنٸنە 600 ادام پايدالانادى. مۇنىڭ سىرتىندا جىل سايىن 4 مىڭنان استام عارٸپ جاندارعا تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك كٶمەك-قىزمەت كٶرسەتٸلەدٸ. ولار ەستۋ پروتەزدەرٸن, پروتەز-ورتوپەدييالىق, ساناتورييلەرگە جولداما, كرەسلو-اربا, گيگيەنالىق قاجەتتەر الىپ تۇرادى. ولار ٷشٸن بيىل بيۋدجەتتەن 1,1 ميلليارد تەڭگە قارجى بٶلٸندٸ.

قيىن جاعدايعا تاپ بولعان عا­رٸپ جانداردى كٷتۋ دە ەلەۋمەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸ اتقاراتىن نەگٸزگٸ جۇمىستىڭ بٸرٸ. بٷگٸندە وبلىستا اۋرۋ جانداردى ٷيٸنە بارىپ كٷتۋمەن 26 بٶلٸمشە, كٷندٸز قاراپ, كٶمەك بەرۋمەن 7 بٶلٸمشە اينالىسادى. سونىمەن قاتار, مەديتسينالىق-ەلەۋمەتتٸك مەكەمە التى مىڭ­نان استام ادامعا قىزمەت كٶرسەتەدٸ.

حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك از قور­عال­عان توبى قاي قوعامدا دا بولعان, قازٸر دە بار. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان كٶمەك كٶرسەتٸلەدٸ. 2016 جىلدىڭ تەك 9 ايى ٸشٸندە وبلىس ٶڭٸرٸندە 57 مىڭ ادام تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك كٶمەك الدى. وعان بيۋدجەتتەن 1 ميلليارد تەڭگە بٶلٸندٸ.

تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردان بەرٸ وبلىستا حالىقتىڭ تابىسى كٷنكٶرٸس قورجىنىنان تٶمەن بٶ­لٸ­گٸنٸڭ سانى 16 ەسە ازايدى. مىسالى, 2016 جىلدىڭ الدىڭعى ەكٸ توقسانىندا ولاردىڭ سانى 2,6 پايىزدان اسقان جوق, ال 2001 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 42,4 پا­يىزدى قۇرايتىن. سونىمەن قاتار, كەدەيلٸك شەگٸندە ٶمٸر سٷرەتٸن ادامداردىڭ سانى دا 0,2 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەدٸ.

«100 ناقتى قادام» ۇلت جوس­پارىنىڭ 84-قادامىن جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ەلەۋمەتتٸك-ادرەس­تٸك كٶمەكتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن جاقسار­تۋ ٷشٸن ٶتكەن جىلى «ٶرلەۋ» جوباسى بويىنشا قوستاناي قالاسى مەن قوستاناي, ۇزىنكٶل اۋداندارىن­­­دا ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ كەلٸسٸم نەگٸزٸندە ەنگٸزگەن ەدٸك. بيىل ونىڭ اۋقىمى كەڭەيە تٷستٸ, جىل اياعىنا دەيٸن وسى جوباعا وبلىستاعى بارلىق اۋداندار مەن قالالار قوسىلادى. جوباعا قاتىسۋشىلارعا بيۋدجەتتەن 13 ميلليون تەڭگە بٶلٸندٸ. الداعى جىلداردا بەرٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك كٶمەك تٷرلەرٸنٸڭ بارلىعىن دا جاڭعىر­تۋ, ولاردىڭ «ٶرلەۋ» سەكٸلدٸ جاڭا تٷرلەرٸن ۇسىنۋ جوسپارلانىپ وتىر. سوندا بٷگٸندە ماتەريالدىق كٶمەك­كە اۋزىن اشىپ وتىراتىن وتباسى­­لار ٶزٸنٸڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا بەلسەنە كٸرٸسەتٸن, مەملەكەت كٶمەگٸنە بايلانباي ٶزٸ تابىس تاباتىن بولا­دى. ماسىلدىقتان ارىلادى. مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان وسى يگٸلٸكتٸ ٸستەردٸڭ بارلىعىن دا ەلەۋمەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸ تىنىم تاپپاي اتقارادى. ولار اتقارعان تىنىمسىز جۇمىستار ارقاسىندا قابىرعاسى تەۋەلسٸزدٸكپەن بٸرگە قاتايعان ەلەۋمەتتٸك سالا جۇمىسى نىعايادى, قوعام سەرپٸلەدٸ, مەملەكەت مىقتى بولادى.

گٷلنار ەبەنوۆا,

قوستاناي وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ٷيلەستٸرۋ جەنە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار باسقارماسىنىڭ باسشىسى