فوتو: تسيفروۆوي_كازاحستان
قازاقستاننىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ (قرتسياپ) IT سالاسىن رەتتەۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن تسيفرلىق كود ەزٸرلەدٸ, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا 120 ملن تەڭگە جۇمسالدى (جاڭالىق جارييالانعان كەزدەگٸ باعام بويىنشا 263 مىڭعا جۋىق – 2023 جىلعى 24 قاراشا).
«بٷگٸندە تسيفرلىق كەڭٸستٸك ازاماتتاردىڭ, بيزنەستٸڭ جەنە مەملەكەتتٸڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ ارناسىنا اينالدى. كوديفيكاتسييا سونىمەن قاتار زاڭداردى تسيفرلىق ورتادا قولدانۋدى ازاماتتار مەن بيزنەس ٷشٸن قولجەتٸمدٸ جەنە تٷسٸنٸكتٸ ەتەدٸ, اۋىر تالاپتار مەن رەتتەۋشٸ كەدەرگٸلەردٸ جويادى. تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋ قارقىنى مەن تارالۋ اۋقىمى نورماتيۆتٸك اكتٸلەردٸ قابىلداۋ جىلدامدىعىنا عانا ەمەس, زاڭناما قۇرىلىمىنا دا جاڭا تالاپتار قويادى. تسيفرلىق كودەكستٸڭ قابىلدانۋى تسيفرلىق ەكونوميكانى دامىتۋ جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋدى تسيفرلىق ترانسفورماتسييالاۋ ٷشٸن بٸرىڭعاي قۇقىقتىق كەڭٸستٸك قۇرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, دەپ اتاپ ٶتتٸ ICRIAP ۆيتسە-مينيسترٸ اسقار جامباكين.
قۇجاتقا سەيكەس, 2023 جىلدىڭ قاراشاسىنا قاراي قازاقستاندا تسيفرلاندىرۋدى دامىتۋداعى نەگٸزگٸ كەدەرگٸلەردٸڭ بٸرٸ:
– اۋىر, قاراما-قايشى جەنە تۇراقسىز زاڭناما;
– ۋەكٸلەتتٸ ورگانداردى دەربەستٸكتەن, سونداي-اق سىرتقى جەنە ٸشكٸ بيزنەس-پروتسەستەردٸ وڭتايلاندىرۋ, وزىق تەجٸريبە مەن تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ بويىنشا جەدەل شەشٸمدەر قابىلداۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىراتىن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ فۋنكتسييالارىن جەنە ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸ زاڭنامالىق دەڭگەيدە شەكتەن تىس رەتتەۋ;
– تسيفرلىق ادام جەنە ازامات قۇقىقتارىن رەتتەۋدەگٸ زاڭنامالىق ولقىلىقتار;
ٷلكەن دەرەكتەردٸ باقىلاۋسىز پايدالانۋ, AI كٶمەگٸمەن دەرەكتەردٸ ٶڭدەۋ الگوريتمدەرٸ, «تسيفرلىق باقىلاۋ» ٷشٸن زاتتاردىڭ ينتەرنەتٸ;
تسيفرلىق قىزمەت پروۆايدەرلەرٸنٸڭ قىزمەتٸن رەتتەيتٸن بٸرىڭعاي زاڭنامالىق بازانىڭ بولماۋى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ەلٸمٸزدٸڭ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالارىن دامىتۋ بويىنشا مٸندەتتەر قويدى. قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلدىڭ قازان ايىندا IT فورۋمدارىنىڭ بٸرٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە ەلدەگٸ اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالاردى دامىتۋ مٸندەتتەرٸ تۋرالى ايتتى.
قازاقستان باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ەل جاساندى ينتەللەكتتٸ دامىتۋدىڭ اۋقىمىن, مٸندەتتەرٸ مەن قۇرالدارىن ايقىندايتىن ستراتەگييالىق قۇجات قابىلداۋى كەرەك.
«بۇل وزىق حالىقارالىق تەجٸريبە, مۇنداي قادام بٸزگە ەلدٸڭ تەحنولوگييالىق پروگرەسٸنٸڭ تۇراقتى ۆەكتورىن بەلگٸلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ەڭ الدىمەن, مۇناي-گاز سەكتورى, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, كٶلٸك جەنە لوگيستيكا سيياقتى ەكونوميكامىز ٷشٸن ماڭىزدى سالالارعا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگييالارىن ەنگٸزۋگە كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. جاساندى ينتەللەكت بٸزدٸڭ قالالاردى ٶمٸر سٷرۋگە جەنە جۇمىس ٸستەۋگە قولايلى تولىققاندى سمارت قالالارعا اينالدىرۋ پروتسەسٸن ايتارلىقتاي وڭتايلاندىرا الادى», – دەپ تٷسٸندٸردٸ توقاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلگە دە تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتىپ, ەسەپتەۋ قۋاتىن ارتتىرۋ قاجەت.
«ٷكٸمەتكە ەكٸ جىل ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكتكە مامانداندىرىلعان داتا ورتالىقتارىنىڭ قۇرىلىسىن قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىرامىن. بۇل ٷشٸن Amazon, Google, Mastercard جەنە City Group سيياقتى جاھاندىق ويىنشىلار تارتىلۋى مٷمكٸن. جۋىردا نيۋ-يورككە بارعان ساپارىمدا وسى كومپانييالاردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسٸپ, تيٸستٸ كەلٸسٸمدەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ. سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت ٷشٸن دەرەكتەر ەكوجٷيەسٸن دامىتۋ ماڭىزدى. ٷلكەن دەرەكتەر شىن مەنٸندە جاساندى ينتەللەكت ٷشٸن «وتىن» بولىپ تابىلادى», – دەپ جالعاستىردى توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ تاعى بٸر تاپسىرماسى – 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا 5G جەلٸسٸن ەنگٸزۋ. سونىمەن بٸرگە, باستاپقىدا كەيٸنٸرەك مەرزٸم جارييالاندى – 2027 جىلعا دەيٸن.
«ٷكٸمەت بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى قاراستىرۋى كەرەك. قاجەت بولعان جاعدايدا زاڭناماعا ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزٸڭٸز», - دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن قازاقستان پرەزيدەنتٸ. ەڭ شالعاي ەلدٸ مەكەندەردٸڭ تۇرعىندارىنا تٶمەن وربيتالىق سپۋتنيكتٸك جٷيەلەردٸ پايدالانا وتىرىپ, ينتەرنەتكە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستاندى IT ەلٸنە اينالدىرىڭىز. پرەزيدەنت توقاەۆ – تسيفرلاندىرۋ جوسپارلارى تۋرالى
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا رەسپۋبليكانىڭ IT-ەلگە اينالۋى كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ سٶزٸن قر پرەزيدەنتٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنٸڭ رەسمي Telegram-كانالى كەلتٸرەدٸ.
«بٸلەسٸز بە, مەن تسيفرلاندىرۋ مەن يننوۆاتسييا مەسەلەلەرٸنە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلەمٸن. بٸزدٸڭ الدىمىزدا ستراتەگييالىق ماڭىزدى مٸندەت تۇر – قازاقستاندى IT-ەلگە اينالدىرۋ. تسيفرلاندىرۋ سالاسىنداعى جەتٸستٸكتەرٸمٸز بار – بٸز ەلەكتروندى ٷكٸمەت پەن فينتەح دامۋ يندەكسٸ بويىنشا ەلەمدٸك كٶشباسشىلاردىڭ قاتارىندامىز», – دەدٸ قازاقستان باسشىسى.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندىق IT سالاسىنىڭ ەكسپورت كٶلەمٸ تەك 2022 جىلدىڭ ٶزٸندە بەس ەسەگە ارتىپ, 2023 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 0,5 ميلليارد دوللاردان اسۋى مٷمكٸن.
«بٸراق بۇل شەك ەمەس. ٷكٸمەتتٸڭ جاڭا ماقساتى – 2026 جىلعا قاراي IT قىزمەتتەرٸنٸڭ ەكسپورتىن بٸر ميلليارد دوللارعا دەيٸن ارتتىرۋ. بۇعان ٸرٸ شەتەلدٸك IT-كومپانييالارمەن بٸرلەسكەن كەسٸپورىندار اشۋ سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. ٷكٸمەت بۇل مەسەلە بويىنشا ەگجەي-تەگجەيلٸ ۇسىنىستار ەنگٸزۋٸ كەرەك», – دەدٸ پرەزيدەنت.
«زەردە» ۇلتتىق ينفوكوممۋنيكاتسييالىق حولدينگٸ باسقارما تٶراعاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى پاۆەل كوكتىشەۆ قازاقستاننىڭ بەلسەندٸ تسيفرلىق IT ەكونوميكاعا اينالۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸ بار دەپ سانايدى. مۇنىڭ سەبەبٸن ول ەلٸمٸزدە تەك ەكسپورتتا عانا ەمەس, تابىستىڭ ٶسۋٸ مەن جاڭا كومپانييالاردىڭ تۇراقتى ٶسۋ تەندەنتسيياسىنىڭ بولۋىمەن بايلانىستىرادى.
«نارىق قازٸر ٶسۋ ساتىسىندا جەنە بۇل كەزەڭدە بٸرشاما ۋاقىت ساقتالادى. بٸر عانا نەرسە, پرەزيدەنت ايتىپ وتىرعان جىلدامدىق قازاقستانعا ٸرٸ حالىقارالىق كومپانييالاردى تارتۋدا, شىنىن ايتقاندا, ٷلكەن جۇمىلدىرۋدى تالاپ ەتەدٸ. سونداي-اق قۇرىلىمداۋ, مىسالى, ول ورتا بيزنەستٸ دامىتۋعا بٷكٸل بلوكتى ارنادى. بٸرقاتار باعىتتار بويىنشا بٷگٸن پرەزيدەنتتٸڭ يننوۆاتسييانى دامىتۋ جەنە ەكسپورتتى دامىتۋ تۋرالى ايتقاندارى ماڭىزدى شەشۋشٸ شەشٸمدەردٸڭ بٸرٸ ۆەنچۋرلىق يندۋسترييانى دامىتۋ بولىپ تابىلادى دەپ ەسەپتەيمٸن جەنە ول دا وسىنى ايتتى», دەپ تٷسٸندٸردٸ پاۆەل كوكتىشەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيياسىنىڭ 5 باسىمدىعىن اتادى. 2023 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدٸڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيياسىنىڭ بەس نەگٸزگٸ باسىمدىعىن اتادى.
قازاقستان يننوۆاتسييالاردى, تسيفرلىق ٶندٸرٸستٸ جەنە شىعارماشىلىقتى دامىتۋ ٷشٸن تارتىمدى كەڭٸستٸك رەتٸندە ەرەكەت ەتەتٸنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ. بۇل, ەسٸرەسە, قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايعا جەنە ماكروەكونوميكالىق سىن-قاتەرلەرگە بايلانىستى ماڭىزدى. سونىمەن قاتار, تسيفرلىق ترانسفورماتسييا جەكەلەگەن كومپانييالاردىڭ دا, ٸرٸ ايماقتاردىڭ دا بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن انىقتايتىن فاكتورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
№1 باسىمدىق – ادامعا باعدارلانۋ
بٸز ازاماتتاردى زاماناۋي قىزمەتتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتٸك باسقارۋدى تسيفرلاندىرۋدىڭ ساپالى جاڭا فورماتى – كٶرٸنبەيتٸن ٷكٸمەتكە كٶشۋ جوسپارلانۋدا. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باستى نازارى جەكە تۇلعاعا, ونىڭ قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن مٷددەلەرٸنە باعىتتالعان. بارلىق مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر مٷمكٸندٸگٸنشە ەلەكتروندى فورماتقا كٶشٸرٸلەدٸ.
№2 باسىمدىق – IT سالاسى ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋ
قازاقستان جاڭا تسيفرلىق تەحنولوگييالار, كريپتويندۋسترييا, سونداي-اق رەتتەلەتٸن جەنە اشىق تسيفرلىق ماينينگ سالاسىنداعى جەتەكشٸ ويىنشى بولۋعا نيەتتٸ. IT سەكتورىن دامىتۋ مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸڭ ماڭىزدى باعىتى بولىپ تابىلادى. قازاقستاندىق تسيفرلىق ەكوجٷيەگە حالىقارالىق كاپيتالدى تارتۋ ٷشٸن جاعداي جاسالادى.
№3 باسىمدىق – ٸت-ينفراقۇرىلىمىن اۋقىمدى جاڭعىرتۋ
قازاقستان حالىقارالىق دەلٸزدەر مەن ترانسشەكارالىق دەرەكتەر اعىندارىنا قوسىلعان تسيفرلىق ينفراقۇرىلىمدى قالىپتاستىرۋدا. اتاپ ايتقاندا, ەزٸربايجاندىق سەرٸكتەستەرمەن بٸرلەسٸپ, ترافيكتٸ شوعىرلاندىرۋدىڭ جاھاندىق ورتالىقتارىنا قوسىلۋ ٷشٸن ترانسكاسپييلٸك ۋچاسكەدە جۇمىس باستالدى. بۇلتتى ەسەپتەۋلەر يندۋستريياسىنىڭ ەڭ ٸرٸ ويىنشىلارى جەرگٸلٸكتٸ نارىققا تارتىلۋدا.
№4 باسىمدىق – تسيفرلىق ەكونوميكا مەن يندۋسترييانى دامىتۋ 4.0
بۇل باعىت تەحنولوگييالىق جاڭارتۋ جەنە تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ قابىلداۋ ٷشٸن يننوۆاتسييالىق گرانتتار مەن سالىقتىق پرەفەرەنتسييالاردى قاراستىرادى. تسيفرلىق ەكونوميكانى ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت جاڭا قولداۋ شارالارىن دەر كەزٸندە جٷزەگە اسىرۋى كەرەك.
№5 باسىمدىق – ادامي كاپيتالمەن نىعايتۋ
تسيفرلىق ترانسفورماتسييا جالعاسۋدا بٸلٸكتٸ IT ماماندارىنا دەگەن قاجەتتٸلٸك ارتادى. 2025 جىلعا قاراي كەم دەگەندە 100 مىڭ وسىنداي قىزمەتكەردٸ وقىتۋ مٸندەتٸ تۇر. وسى ماقساتقا جەتۋ ٷشٸن مامانداندىرىلعان ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ ٶڭٸرلٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرگە قامقورلىعى ەنگٸزٸلدٸ, گرانتتىق وقىتۋ كەڭەيتٸلدٸ, 12 جەكە يننوۆاتسييالىق IT مەكتەپ اشىلدى.
قازاقستاننىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيياسى قالاي جٷرٸپ جاتىر?
2023 جىلدىڭ شٸلدەسٸندە Global CIO پورتالى ەرتٷرلٸ سالالاردىڭ تسيفرلىق ترانسفورماتسيياسىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ كونتەكستٸندە دايىندالعان قازاقستاندىق IT نارىعى تۋرالى زەرتتەۋ جارييالادى.
بايانداما اۆتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, 2022 جىلى قازاقستان ەلەمدەگٸ تسيفرلىق دامىعان 30 ەلدٸڭ قاتارىنا ەندٸ. دٷنيەجٷزٸلٸك رەيتينگتە قازاقستان اكت-نى دامىتۋ يندەكسٸ بويىنشا 51-شٸ ورىندا جەنە جەلٸگە دايىندىق يندەكسٸ بويىنشا 58-شٸ ورىندا. 2025 جىلعا قاراي قازاقستان ٷكٸمەتٸ بۇۇ ەلەكتروندىق ٷكٸمەتتٸ دامىتۋ يندەكسٸندە العاشقى 20 ەلدٸڭ, B2C (بيزنەس-تۇتىنۋشىلار) ەلەكتروندىق كوممەرتسييا يندەكسٸندە ٷزدٸك 50 جەنە اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييا سالاسىنداعى ٷزدٸك 40 ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. تەحنولوگييالاردى دامىتۋ يندەكسٸ.
قازاقستاندا باعدارلامالاۋ, كونسالتينگ جەنە باسقا دا ٸلەسپە قىزمەتتەر سالاسىندا كٶرسەتٸلگەن قىزمەتتەردٸڭ كٶلەمٸ 2022 جىلدىڭ اياعىندا 772 ملرد تەڭگەنٸ (2022 جىلعا ارنالعان دوللار-تەڭگەنٸڭ ورتاشا باعامى بويىنشا شامامەن $1,67 ملرد) قۇرادى, بۇل 2022 جىلعا قاراعاندا 19,5%-عا ارتىق. بٸر جىل بۇرىن.
ەڭ ٸرٸ ەكونوميكالىق جەنە IT ورتالىقتارى استانا جەنە الماتى قالالارى بولىپ تابىلادى: بۇل قالالاردىڭ كومپانييالارى IT قىزمەتتەرٸنٸڭ سەيكەسٸنشە 41,5% جەنە 49% ٶندٸرەدٸ. 2022 جىلعا ارنالعان زەرتتەۋگە سەيكەس, سوڭعى 4 جىلدا باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋدٸ ەزٸرلەۋمەن جەنە ات-كونسالتينگتٸك قىزمەتتەرمەن اينالىساتىن كومپانييالاردىڭ سانى 2,7 ەسە ٶستٸ.
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, قازاقستاننىڭ تسيفرلىق دامۋ, يننوۆاتسييالار جەنە اەروعارىش ٶنەركەسٸبٸ مينيسترلٸگٸ (قرتسياپ) IT سالاسىن رەتتەۋ مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن تسيفرلىق كود ەزٸرلەدٸ. بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋعا 120 ملن تەڭگە جۇمسالدى (جاڭالىق جارييالانعان كەزدەگٸ باعام بويىنشا 263 مىڭعا جۋىق – 2023 جىلعى 24 قاراشا). كوديفيكاتسييا سونىمەن قاتار زاڭداردى تسيفرلىق ورتادا قولدانۋدى ازاماتتار مەن بيزنەس ٷشٸن قولجەتٸمدٸ جەنە تٷسٸنٸكتٸ ەتەدٸ, اۋىر تالاپتار مەن رەتتەۋشٸ كەدەرگٸلەردٸ جويادى. تسيفرلىق تەحنولوگييالاردىڭ دامۋ قارقىنى مەن تارالۋ اۋقىمى نورماتيۆتٸك اكتٸلەردٸ قابىلداۋ جىلدامدىعىنا عانا ەمەس, زاڭناما قۇرىلىمىنا دا جاڭا تالاپتار قويادى.
