تاسپيحتىڭ تاسى تاريحىمىز دەسەك, سونىڭ جارتىسىنان ايىرىلىپ قالدىق. بۇل تۋرالى «ارىس» جەنە «ەدٸلەت» قورلارىنىڭ باسشىسى عاريفوللا ەنەس ايتتى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن ەسكە الۋى كٷنٸنە وراي جاساعان ٷندەۋٸ شىن مەنٸندە ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ كٷتكەن دٷنيەمٸز ەدٸ. ٶيتكەنٸ, 1993 جىلعى «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭدا «ٷكٸمەتكە قارسى قولىنا قارۋ الىپ كٷرەسكەن ادامداردى اقتاماۋ كەرەك» دەگەن باپ بولدى. مٸنە سونىڭ كەسٸرٸنەن 1929-30 جىلدارى مالىنان, بارىنان ايرىلعان حالىقتىڭ قولىنا قارۋ الىپ, اداي, سوزاق, تاقتا كٶپٸر, شۇبارتاۋ, شىعىستاۋ سىندى قازاق دالاسىنداعى 250-دەي كٶتەرٸلٸستە قىرىلعان, قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراعاندارىن ەلٸ كٷنگە اقتاي الماي كەلەمٸز. ولارعا رسفسر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 59-بابىمەن بانديتيزم ايىبى تاعىلعان ەدٸ. مۇنى 27 جىلدان بەرٸ تاريحشىلارىمىز, ماماندارىمىز, جازۋشىلارىمىز قانشاما ايتىپ تا, جازىپ تا كەلە جاتىر», - دەدٸ عالىم.
فيولوگييا عىلىمدارى دوكتورى كەڭەس زامانىنداعى كەمپەسكەلەۋ كەزٸندە سول ۋاقىتتاعى رسفسر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ ەكونوميكالىق قىلمىستاردى قاراستىرعان 107-بابى بولعانىن ايتادى. دەل وسى باپتىڭ كەسٸرٸنەن قازاقتىڭ مىڭداعان بايلارىنىڭ قولىندا بولعان قازاقستانداعى 46 ميلليون مالدان 4 ملن عانا مال قالعان.
«سونىڭ سالدارىنان حالقىمىز بوسىپ كەتتٸ, 31-32 جىلدارى شىبىنداي قىرىلدى. سول مالدى قولىنا ۇستاپ, ەلدٸ ۇيىستىرىپ وتىرعان بايلاردىڭ بار دٷنيە-مٷلكٸ كەمپەسكەلەندٸ. ولار دا اقتالماي جاتىر. جاقىندا «انا تٸلٸ» گازەتٸنە «بٸر جانعا ەكٸ كٷيمەك ەدٸلەت پە?» دەگەن تاقىرىپپەن ماقالا جازدىم. وعان سوعىستىڭ, ەسٸرەسە, العاشقى كەزٸندە ميلليونداعان ادامنىڭ تۇتقىنعا تٷسۋٸ سەبەپ. تۇتقىنداردان جاساقتاعان تٷركٸستان لەگيونىندا قازاقتار, ٶزبەكتەر, مۇسىلماندار كٶپ بولدى. ولاردىڭ تٸرٸ قالعاندارى سوعىس بٸتكەننەن كەيٸن ەلگە كەلٸپ, لاگەرلەرگە جابىلدى. كەڭەس لاگەرلەرٸندە ازاپ شەگٸپ, كٶبٸسٸ سول جەردە قايتىس بولدى. ولار دا ەلٸ اقتالعان جوق. مۇنان بٶلەك, بيىل 26 قازاندا قازاق اسسر-نٸڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋىن اتاپ ٶتكەلٸ وتىرمىز. قازاق اسسر ورىنبوردا 1920 جىلى 26 تامىزدا جارييالانعان ەدٸ. ال ٶتكەن عاسىردىڭ 46-شى جىلىنا دەيٸن جٷزدەگەن حالىق كوميسسارى, ولاردىڭ ورىنباسارلارى 100 پايىز اتىلىپ كەتتٸ دەسەك, قاتەلەسپەيمٸز. احمەت بايتۇرسىنوۆ, تەمٸربەك جٷرگەنوۆ, سەكەن, سەيفۋللين, سەيٸتقالي مەڭدەشەۆ - بەرٸ دە رسفسر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 58-بابىمەن «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپپەن اتىلدى», - دەدٸ ارىس قورىنىڭ باسشىسى.
عالىم مۇنىڭ بەرٸ ايتىلىپ, حالىق جادىندا قالدىرۋ ٷشٸن شىمكەنتتە, الماتى تٷبٸندەگٸ جاڭالىق اۋىلىندا مۋزەيلەر اشىلعانىن, الجير مۋزەيٸ جۇمىس ٸستەپ تۇرعاندىعىن ايتادى.
«بٸراق, شىن مەنٸندە مۇنى ۇلتتىق تراگەدييا, حالقىمىزدى تاريحپەن تەربيەلەۋ كەزٸندە قۇرال رەتٸندە قاراستىرا الماي وتىرمىز. تاريحىمىز تاسى شاشىلىپ قالعان تاسپيح سەكٸلدٸ. ونىڭ 99 تاسى بولسا بٸز سونىڭ جارتىسىن جوعالتىپ العانبىز. تۇتاس تاريحىمىزدى, قارالى تاريحىمىزدى كٶتەرۋ, سول تاريحىمىز ارقىلى حالىققا تەلٸم-تەربيە بەرۋ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸرٸن تۇسٸندٸرۋ مەسەلەسٸندە وسى قۇرىلاتىن كوميسسييا جۇمىسى ٷلكەن بولۋى تيٸس. بٸزگە قۇر ماقتان, داراقىلىق, دابىرا ەڭگٸمەدەن گٶرٸ ناقتى ٸسكە كٶشكەن جٶن. 27 جىل ٸسكە اسپاعان مەسەلەلەر اتالعان كوميسسييا قۇرىلعاننان كەيٸن جٶنگە كەلەتٸن سيياقتى. ەلٸمٸزدە, سايلاۋ, ساياسي پارتييالار, وپپوزيتسييا تۋرالى زاڭدار قابىلدانىپ جاتىر. حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت دەپ جاتىرمىز. مۇنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ 27 جىلدان بەرٸ ايتىپ كەلە جاتقان ەڭگٸمەلەرٸمٸزدٸ قورىتىندىلايتىن سيياقتى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسىنا ٷلكەن ريزاشىلىعىمىزدى بٸلدٸرەمٸز», - دەدٸ ول.
سونىمەن قاتار ول 1,5 ميلليوننان 4,5 ميلليونعا دەيٸن قازاق اشارشىلىق قۇربانىنا اينالدى دەلٸنگەن دەرەككە نازار اۋدارتتى.
«شىن مەنٸندە مۇنداي تاريحتا بولماعان. بٷكٸل حالىقتىڭ تٶرتتەن ٷش بٶلٸگٸ جوعالىپ كەتكەن مۇنداي زۇلماتتى قازاقتان باسقا ەشبٸر ۇلت باسىنان كەشٸرمەگەن. ەگەر بٸز مۇنى بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ سانا-سەزٸمٸنە سٸڭٸرە بٸلسەك, تەۋەلسٸزدٸك باعاسى شىن مەنٸندە ارتار ەدٸ. ەلٸمٸزدٸ قادٸرلەپ, شىن ەرٸ شىنايى تاريحىمىزعا جەتەر ەدٸك. كوميسسييا جۇمىسىنا ۇلكەن سەتتٸلٸك تٸلەيمٸن», - دەدٸ عاريفوللا ەنەس.
