ەرجان قاجى مالعاجىۇلى, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى, باس مٷفتي
– شىعىس حالقىنىڭ ٸزەتتٸلٸگٸ, مەيٸرٸمٸ, بٸلٸمٸ كەزٸندە عۇلامالارىمىزدىڭ مٸنەزدەرٸ ارقىلى بايقالاتىن ەدٸ. احمەت ريزا, ناۋان حازٸرەت, ەپپاق يشان سيياقتى قايراتكەرلەردٸڭ قاتارىن تولتىراتىن دٸن ادامدارىن مٷفتييات بۇل كٷندەرٸ دايىنداي الا ما?
– اسا قامقور, ەرەكشە مەيٸرٸمدٸ اللانىڭ اتىمەن باستايمىن!
ەگەمەندٸك العانىمىزعا جيىرما بەس جىل بولدى. سٸز ايتقانداي ٷلكەن دٸن عۇلامالارىن تەربيەلەپ شىعارۋ ٷشٸن جيىرما بەس جىل ۋاقىت دەگەنٸڭٸز ٶتە از. بۇل, بٸرٸنشٸدەن. ەكٸنشٸدەن, كەڭەس وداعى كەزٸندە ادام ساناسىنا سٸڭٸرگەن بٸر مٸنەز – دٸندٸ, دٸنگە بەت بۇرعان ادامدى جاقىن تارتپاۋ.سونىڭ سالدارى بولار, تٸپتٸ, كەيبٸر اعالارىمىز تٷسٸنبەۋشٸلٸكتەن: «بٸز تىم دٸندار بولىپ الدىق, جاستارىمىز مەشٸتكە باراتىن بولدى», – دەگەندەي سٶزدەردٸ اراگٸدٸك ايتىپ قالادى. كەيٸر ادامداردا دٸنگە دەگەن وسىنداي سالقىن كٶزقاراس بار. ياعني دٸن ادامى قانشالىقتى عۇلاما بولىپ تۇرسا دا, كەزٸندە وعان ايتارلىقتاي كٶڭٸل بٶلٸنبەدٸ. سەبەبٸ, كەڭەس يدەولوگيياسى دٸن ادامىنىڭ سٶزٸنە توقتار بۇرىنعى مەنتاليتەتٸمٸزدٸ, بولمىسىمىزدى ٶزگەرتۋگە تىرىستى. ٷشٸنشٸدەن, كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە دٸن سالاسىن تار قىسپاققا الدى. دٸن جولىن قۋعان نەبٸر عۇلامالاردى سوتتاپ, ٶلٸم جازاسىنا كەستٸ. دٸني ەدەبيەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸن ٶرتەدٸ. دٸن جولىنا تٷسكەندەردٸڭ ٶزدەرٸن بىلاي قويىپ, وتباسىن, تۇقىم-تۇقييانىنا دەيٸن توز-توزىن شىعاردى. جالعاستىق ٷزٸلگەن بۋىننىڭ ورنىن بٸردەن تولتىرا المايتىنىمىز بەلگٸلٸ عوي. دٸني ٸلٸم قازاق توپىراعىندا كەڭەس بيلٸگٸ كەزٸندە بٸرجولاتا توقىرادى. بۇل ۋاقىتتا اتا-ەجەلەرٸمٸز دٸن امالدارىن عانا ساقتاپ قالدى. اقساقالدارىمىزدىڭ, ەجەلەرٸمٸزدٸڭ كەيبٸرٸ بەس ۋاقىت نامازىن وقىپ, اراسىندا ورازاسىن ۇستاپ جٷردٸ. بٸراق دٸني عىلىم, ٸلٸمدٸ ەشكٸم دامىتپادى. تامىرىن تەرەڭنەن تارتقان, دەستٷرلٸ مەدرەسەلەر جاپپاي جابىلدى. احمەت ريزا, ناۋان حازٸرەت سيياقتى ٸرٸ دٸن عالىمدارىنىڭ ەلٸ دە شىقپاي جاتقانىنىڭ كەلەسٸ بٸر سەبەبٸ دە – وسى. ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, ناۋان حازٸرەت ٶز زامانىندا قوعامدىق جۇمىسپەن دە اينالىسقان ادام. ياعني دٸن مەسەلەسٸندە عانا ەمەس, ٶزگە دە قوعامدىق-ساياسي تاقىرىپتاردا دا ٶز پٸكٸرٸن اشىق بٸلدٸرگەن جان. ناۋان حازٸرەت كٶكشەتاۋ ٶڭٸرٸندە حالىققا اعارتۋ جۇمىسىن جٷرگٸزدٸ, حالىقتى بٸرلٸككە شاقىردى. شوقىندىرۋ ساياساتى جٷرگەندە قارسى شىعىپ, توقتاتقان ادامنىڭ بٸرٸ.
قازٸر, قۇدايعا شٷكٸر, توعىز مەدرەسەمٸز, ەكٸ قاريلار دايىندايتىن مەكتەبٸمٸز, يمامداردىڭ ينستيتۋتى, «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸ بار. بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا مىقتى عالىمدارىمىز شىعىپ كەلەدٸ. «نۇر-مٷباراك» ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوكتورانتۋراسىن بٸتٸرگەندەر دوكتورلىعىن قورعاپ, دٸن عالىمدارىنىڭ قاتارىن كٶبەيتٸپ جاتىر. بٸلٸكتٸ, بٸلٸمدٸ, تەولوگ پروفەسسورلارىمىز دا بار. جەنە قازاقتىڭ قاري بالالارىن تەربيەلەدٸك. وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن تاراۋيح نامازى ٷشٸن مىسىردان, تٷركييادان قاريلار الدىرتاتىن ەدٸك. قۇدايعا شٷكٸر, بٷگٸن تاراۋيح نامازى ٷشٸن شەتەلدەردەن قاريلار الدىرۋعا زەرۋ ەمەسپٸز. قازاقستانداعى قاريلار سانى 300-دەن استى. بۇل دا جيىرما بەس جىلداعى جەتكەن جەتٸستٸگٸمٸز دەۋگە بولادى.
يمام تەك مەشٸتتٸڭ ٸشٸندە وتىرا بەرمەي, ەلدٸ بٸرلٸككە, تاتۋلىققا شاقىراتىن تۇلعا ەكەنٸن حالىق بٸرتە-بٸرتە مويىنداپ كەلەدٸ. يمامدار جاقسىلىقتا دا, جاماندىقتا دا حالىقتىڭ اراسىندا جٷرەتٸنٸن ەلٸمٸز اقىرىنداپ تٷسٸنٸپ كەلەدٸ.
ال ٶزٸڭٸز ايتقانداي, ٷلكەن دٸن عۇلامالارىن تەربيەلەپ شىعارۋ ٷشٸن بٸزگە ەلٸ بٸراز ۋاقىت كەرەك.
– ناۋان حازٸرەت بولسىن, باسقا دٸن عۇلامالارى بار – ۋاقىتىندا قوعاممەن ەتەنە ارالاسقانىن ٶزٸڭٸز دە ايتتىڭىز, تاريحي دەرەكتەر دە سونى دەلەلدەيدٸ. قازٸرگٸ بٸزدٸڭ جاس يمامدار قوعاممەن ارالاسۋعا دايىن دەپ ويلايسىز با?
– يمام-مولدالاردىڭ بٸلٸمٸن ۇدايى جەتٸلدٸرٸپ وتىرۋ – بٸزدٸڭ باستى نازارىمىزدا. ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ دٸن قىزمەتكەرٸ زاماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالاپتارىنان ەستە قالىس قالماۋى تيٸس. ۋاقىتپەن ٷندەسٸپ, ٷنەمٸ ٶزدەرٸن دامىتىپ, جەتٸلدٸرٸپ, دٸني ھەم زايىرلى بٸلٸممەن سۋسىنداپ وتىرۋدى تالاپ ەتەمٸز. ەكٸ جىلدىڭ كٶلەمٸندە يمامدارىمىزدىڭ 80 پايىزىن قايتا اتتەستاتسييادان ٶتكٸزٸپ, بٸلٸم دەڭگەيٸن انىقتادىق. 2015 جىلى ەلوردامىز استانادا ٶتكەن ٸ رەسپۋبليكالىق يمامدار فورۋمىندا «بٷگٸنگٸ يمامنىڭ كەلبەتٸ», «دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ ەتيكاسى» اتتى تاريحي قۇجات قابىلدادىق. بۇل قۇجاتتاردىڭ ماقساتى – ححٸ عاسىرعا لايىق يمامدار توبىن دايىنداۋ. قوعامدا دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ بەدەلٸ مەن ىقپالىن ارتتىرۋ. «ححٸ عاسىر يمامى» دەگەن جوبا اياسىندا جەر-جەرلەردە دٸن قىزمەتكەرلەرٸ اراسىندا ينتەللەكتۋالدى سايىستار ۇيىمداستىرىلدى. «قازٸرگٸ زاماننىڭ ٷزدٸك 500 اعارتۋشى يمامى» اتتى جوبانى دا قولعا الدىق. ماقساتىمىز – يمامداردىڭ قازٸرگٸ قابٸلەتٸ مەن بٸلٸمٸن ودان ەرٸ دامىتۋ, ٷزدٸك اعارتۋشى دٸن قىزمەتكەرلەرٸن يگٸ جۇمىستارعا جۇمىلدىرۋ.
يمامدار حالىقتى سٶزٸمەن دە ۇيىتا بٸلۋٸ ٷشٸن يمامداردى دايىندايتىن ينستيتۋتتا دٸني پەندەرمەن قوسا, «شەشەندٸك ٶنەر» پەنٸن ەنگٸزٸپ, قازاق اقىن-جىراۋلارىنىڭ ٶلەڭدەرٸن جاتتاپ جٷرسٸن دەگەن تاپسىرما بەرٸپ جاتىرمىز. وعان قوسا, كەيٸنگٸ ۋاقىتتا قايىرىمدىلىق شارالارىن كٶبٸرەك ۇيىمداستىرىپ, قۇربان ايت, ورازا ايتتاردا مەشٸتتٸڭ اينالاسىندا قازاق ٷيٸن تٸگٸپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىندارىن ويناتامىز. جالپى, وسىنداي اعارتۋ-ساۋىقتىق شارالاردىڭ بارلىعى دا يمامداردىڭ حالىقپەن ەتەنە ارالاسۋىنا مٷمكٸندٸك جاسايدى دەگەن ويدامىز. حالىقپەن ارالاسا العان يمام ۇلتتىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنەن دە سىرت قالماق ەمەس.
– قازاق ۇعىمىندا قازاق قالامگەرلەرٸ قالامىنداعى مولدا بەينەسٸ ەرقيلى. سٸز ايتقانداي, ولاردىڭ بەينەسٸ, بەلكٸم, سولاي بولۋىنا كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندەگٸ يدەولوگييا ەسەر ەتكەن شىعار. دەسەك تە, قازٸر قوعام ٶزگەردٸ ەمەس پە? ال قازاقتىڭ ٶتكەنٸندەگٸ مولدا بەينەسٸنٸڭ قانداي بولعانىن ەلەپ-ەكشەي الامىز با?
– قاي قوعامدا بولسىن, قازاق مولدالارى, دٸن بٸلگٸرلەرٸ ەل ٸشٸندە ٷلكەن بەدەلگە يە بولدى. كەشەگٸ قازاق دالاسىندا ٶتكەن يشاندار, احۋندار, دٸن عۇلامالارى حالىقتى ٸزگٸلٸككە باستاۋدا ٷلكەن رول اتقاردى. قازاق حاندارىنىڭ كەڭەسشٸسٸ بولعان كەشەگٸ بۇقار, ٷمبەتەي جىراۋلار شاريعات نەگٸزٸندە اقىل-كەڭەستەرٸن ايتىپ, جۇرتتى يماندىلىققا, بٸرلٸككە ۇيىتتى. يمام-مولدالار قوعامدىق ٸس-شارالار مەن جۇمىستاردا, ەل باسقارۋدا ٶتە بەلسەندٸ بولدى. ٶكٸمەت دٸن ادامىنىڭ وسىنداي ىقپالىنان قورىقتى.
ەسٸڭٸزدە بولسا, كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا تسەنزۋرا بار ەدٸ. باسقانى بىلاي قويعاننىڭ ٶزٸندە, «اباي جولى» ەپوپەياسى قانشاما سٷزگٸ, ەلەكتەن ٶتٸپ بارىپ, وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلعان. بۇل تسەنزۋرا, ەسٸرەسە, قازاقتىڭ دٸني دٷنيەتانىمى تۋرالى ەڭگٸمەلەرگە جانى قاس بولعانىن ايتىپ جاتۋ ارتىق شىعار. سول تۇستاعى قازاقتىڭ بارلىق قالامگەرٸ دە «زامانىنا قاراي تازى بوپ شالدى». سوندىقتان دٸن ادامىن قايراتكەر رەتٸندە كٶرسەتە المادى. سول كەزدەگٸ جازۋشىلارىمىز يمامداردى, دٸنٸمٸزدٸ «باسقاشا» قىرىنان كٶرسەتۋلەرٸنٸڭ بٸر سىرى وسى دەپ ويلايمىن.
– بٷگٸنگٸ زامان باسقا عوي. مولدالاردىڭ قازٸرگٸ بەينەسٸن ەدەبيەتتە قالىپتاستىرۋ ٷشٸن اقىن-جازۋشىلارمەن ىنتىماقتاسۋ مەسەلەسٸن ويلاستىرا الدىڭىزدار ما?
– يمامنىڭ تۇلعاسى تۋرالى ايتقاندا, دٸن ادامىنىڭ كەزٸندە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ دامۋىنا ايرىقشا ٷلەس قوسقانىن, ەلٸ دە قوسىپ جاتقانىن سٶز ەتۋٸمٸز كەرەك دەپ ويلايمىن. الاش ارداقتىسى احاڭ, احمەت بايتۇرسىنۇلى بٸر سٶزٸندە بىلاي دەگەن ەكەن: «قازاقتىڭ ٶلەڭدٸ سٶزدٸ سٷيەتٸن مٸنەزٸن بٸلٸپ, دٸندٸ حالىققا مولدالار ٶلەڭمەن ٷيرەتكەن. دٸن شارتتارىن, شاريعات بۇيرىقتارىن ٶلەڭدٸ حيكايا, ٶلەڭدٸ ەڭگٸمە تٷرٸندە ايتىپ, حالىقتىڭ قۇلاعىنا سٸڭٸرٸپ, كٶڭٸلدەرٸنە قوندىرعان».
مولدالار دٸندٸ كٶركەم سٶزبەن ٷگٸتتەگەن. سەبەبٸ, ٶلەڭ سٶز ارقىلى كٸرگەن يمان كٶكەيدە جاتتالىپ, جٷرەكتە ۇزاق ساقتالاتىن ەدٸ.
ەرينە, بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ يمامىنىڭ, مولداسىنىڭ بەينەسٸن بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتەن كٶرگٸمٸز كەلەدٸ. اقىن بولسىن, جازۋشى بولسىن, ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶز ەلەمٸ بار. ولار قالامدارىنا قۋات بەرگەن تىلسىم كٷشتٸ – حاقتى مويىندايدى. بٷگٸنگٸنٸڭ اقىنى, نە جازۋشىسى دٸن تاقىرىبىنا قالام تەربەگٸسٸ كەلسە, دٸندٸ قارالامايتىنىن بٸلەمٸز. سەبەبٸ, جانى نەزٸك, سەزٸمتال قاۋىم قۇداي بارىن ٶزدەرٸ دە سەزەدٸ.
دٸني باسقارما قالامگەر قاۋىممەن ەتەنە ارالاسىپ, يگٸ جوبالاردى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. ٶزٸم اقىن-جازۋشى اعالارىممەن جيٸ جٷزدەسٸپ, دٶڭگەلەك ٷستەل باسىندا اقىل-كەڭەستەرٸن الىپ وتىرامىز. بٸز دٸنگە ٷلەس قوسىپ, يماندىلىق جولىندا ەرەكشە ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن قالامگەرلەرگە, ٶنەر ادامدارىنا قاجىلىققا تەگٸن جولداما بەرٸپ وتىرامىز. ماقساتىمىز – قوعامدا ىقپالى بار تۇلعالار ارقىلى اسىل دٸنٸمٸزدٸ كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ. اقىندار اراسىندا مٷشەيرا ۇيىمداستىرۋ – بٸزدٸڭ جىل سايىنعى دەستٷرلٸ شارامىزعا اينالعان.
– سۇراقتى ناقتىراق قويسام دەيمٸن.
حح عاسىر باسىنداعى ەدەبيەتتٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە «ەلٸپبيدٸ» وقىتقان بٸرٸندە قاتال, كەلەسٸسٸندە بٸلٸمدٸ, كەيبٸرٸندە دٷمشە مولدا بەينەلەرٸ كٶز الدىمىزعا ەلەستەيدٸ. بٷگٸنگٸ ەدەبي كٶركەم شىعارمالاردا, كينودا ٶز زامانىمىزدىڭ مولداسىنىڭ بەينەسٸ اشىلعان دەپ ايتا الاسىز با?
– دەل بٷگٸنگٸ ەدەبي شىعارمالاردا مولدا بەينەسٸ تولىق اشىلدى دەپ ايتا المايمىن. بٸزدٸ قۋانتاتىنى – باياعىداي دٸندٸ جامانداۋ, مولدانى قارالاۋ سيپاتى جوق. جاس اقىن-جازۋشىلاردان ٷمٸت كٷتەمٸز. ٶيتكەنٸ, ولار جاڭا تولقىن. مەنٸڭ جازعانىم بٸرەۋگە ۇناماي قالادى-اۋ دەپ جوعارىعا جالتاڭدامايتىن, قورىقسا قۇدايدان عانا قورقاتىن, سٶزگە بەرگەن سەرتٸنەن اينىمايتىن جاستارعا سەنەمٸز. جازۋشىلارىمىز, اقىندارىمىز ەل اراسىنا دٸن تاراتىپ جٷرگەن يمامنىڭ بەينەسٸن حالىققا شىنايى جەتكٸزسە دەگٸمٸز كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ, يمامنىڭ بەينەسٸ حالىققا ەدەبيەت ارقىلى جەتسە, يمام مەن حالىقتىڭ اراسى بۇرىنعىدان دا جاقىنداي تٷسەرٸنە سەنٸمٸمٸز مول.
– ۋاعىزدارىندا قازاقتىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸن, تەۋەلسٸزدٸگٸن ەسكەرە بەرمەيتٸن, ەسەسٸنە شاريعاتتى عانا ۇستانۋ كەرەگٸن ەركەز ايتىپ قالاتىن دٸن ٶكٸلدەرٸ تۋرالى نە ايتاسىز?
– دٸن جولىنا شىنىمەن بەت بۇرعان ادام ەگەمەندٸگٸمٸز بەن تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ قۇرمەتتەۋٸ كەرەك. نەگە دەسەڭٸز, دٸني ەركٸندٸككە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز ارقىلى جەتتٸك. كەڭەس ۋاعىندا ەلٸمٸزدە الپىس سەگٸز-اق مەشٸت بولدى. دەربەس دٸني باسقارمامىز دا جوق ەدٸ, ٶزبەكستانداعى مۇسىلماندار وداعىنا قارايتىنبىز. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 2500-دەن اسا مەشٸتٸمٸز, دەربەس دٸني باسقارمامىز بار. سوندىقتان تەۋەلسٸزدٸكپەن بٸرگە كەلگەن دٸني ەركٸندٸگٸمٸزدٸ باعالايتىن ەربٸر مۇسىلمان بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەگەمەندٸگٸمٸزگە دە ٷلكەن قۇرمەتپەن قاراۋى تيٸس.
حالىق ناقىلىندا: «وتان قادٸرٸنە جەتپەگەن ٶز قادٸرٸنە جەتپەيدٸ», – دەگەن دانالىق وي قالعان.
اللاعا سانسىز شٷكٸر, وتانىمىز بار. جاراتۋشى يەمٸزدٸڭ بەرگەن سىيىن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنە بٸلۋٸمٸز قاجەت. اسىل دٸنٸمٸز يسلامدا بەس نەرسەنٸ: وتانىڭدى, دٸنٸڭدٸ, ۇياتىڭدى, جانىڭدى, دٷنيەڭدٸ قىزعىشتاي قورعاۋ – ساليقالى ھەم ساۋاپتى امال, ٸزگٸ ٸس ەكەنٸن ايتادى.
– وسى كٷنٸ دٸن ۇستانۋ مەن دەستٷر ۇستانۋدىڭ اراجٸگٸ اجىراپ كەتكەندەي. قازاقى دٷنيەتانىم – يسلام قۇندىلىقتارىنا ەۋەلدەن قايشى ەمەس ەدٸ. ەندەشە, دٸندە جٷرگەن كەيبٸر جاستاردىڭ دەستٷردٸ مويىنداماۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە?
– 2013 جىلى «دٸن مەن دەستٷر» دەگەن كٸتاپ شىعاردىق. قازاقتىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ بارلىعىنىڭ شاريعات بويىنشا قۇپتارلىق ٸس ەكەنٸن حاديستەرمەن دەلەلدەپ كٶرسەتتٸك. اتا-بابامىزدىڭ سالت-دەستٷرٸ شاريعاتتا دا بار ەكەن عوي دەپ قاتتى قۋانعاندار كٶپ بولدى. بٸزدٸڭ دٸن مەن دەستٷر بٸتە قايناسىپ, بٸرٸگٸپ كەتكەن. كەڭەس ٶكٸمەتٸ دٸنگە تىيىم سالعانىمەن, كٶپشٸلٸك دٸننٸڭ امالدارىن ۇلتتىق دەستٷرٸمٸز رەتٸندە ۇستانىپ قالعان. بۇل دەستٷرٸمٸز دەپ دٸندٸ ٶلتٸرمەي بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزگەن. سوندىقتان شاريعاتىمىز بەن دەستٷرٸمٸزدٸ بٶلە-جارا قاراۋعا بولمايدى. «دٸن مەن دەستٷر» كٸتابىنا ادامنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنەن ٶمٸردەن ٶتكەنٸنە دەيٸنگٸ سالتتارىمىزدىڭ بەرٸن ەنگٸزدٸك. مەسەلەن, تۇساۋكەسەر – شاريعاتتا ماقۇلداناتىن امال. ول دۇعانىڭ بٸر تٷرٸ. ەدەتتە تۇساۋدى كٸمگە كەستٸرەمٸز – بەدەلدٸ, كەمەڭگەر ادامدى تاڭدايمىز. بۇل – بالا بولاشاقتا سول ادامعا ۇقساسا ەكەن دەيتٸن امالي دۇعا, ول شاريعاتقا قايشى ەمەس. بٸز شىن مۇسىلماندى مىناۋ – دٸندار, مىناۋ – دەستٷرشٸل دەپ بٶلمەيمٸز. دٸنٸمٸزدٸ دەستٷرلٸ دٸن دەپ ايتاتىنىمىز دا سوندىقتان.
«بٸزدٸڭ اتا-بابامىز دٸندٸ بٸلمەگەن. دٸن بٸزگە 1990 جىلدارى كەلگەن» دەگەندٸ ايتاتىندار دا بار. ولار دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ مويىندامايتىن, باسقا اعىمدا جٷرگەندەر. بۇلار قازاقتىڭ بەتاشارىن حارام دەيدٸ. كەلٸننٸڭ اتا-ەنەسٸنە سەلەم سالۋىن قۇپتامايدى. شىنتۋايتىنا كەلسەك, سالت-دەستٷر دەگەن تەربيە عوي. ال يسلام قوعامدى تەربيەلەۋ ٷشٸن كەلگەن دٸن. كەلٸن تٷسكەن سەتتەن كٸمدٸ سىيلاۋ كەرەك – بەتاشاردا تەلٸم رەتٸندە ايتادى. سەلەم سالۋ – ٷلگەنگە قۇرمەت, كٸشٸگە – ٸزەتتٸڭ بٸر تٷرٸ. قازاقتىڭ وتباسى ينستيتۋتى وسىنداي سالت-دەستٷر, جٶن-جورالعىلاردى ساقتاعاندىعىنان عانا امان ساقتالعان. بٸزدٸڭ ونى «دٸنگە قايشى, ۇستانىمعا جات» دەپ ايتۋعا قاقىمىز جوق. قايتالاپ ايتايىن, دەستٷر – شاريعاتقا قايشى ەمەس. قايشى دەيتٸندەر دەستٷرلٸ دٸندٸ تٷسٸنبەيتٸندەر. ەرينە, دەستٷردٸڭ وزىعى بار, توزىعى بار. ول – باسقا ەڭگٸمە.
– بٷگٸنگٸ مولدالار, دٸن ادامدارى قازاقتىڭ قۇنارلى تٸلٸن بٸلەدٸ, يگەرگەن دەپ ايتا الاسىز با? ولاي دەيتٸنٸمٸز, اراب, پارسى, ت.ب. شىعىس تٸلدەرٸنەن اۋدارىلعان دٸني كٸتاپتاردىڭ تٸلٸ, مازمۇنى كەيدە كٶڭٸلٸمٸزدەن شىقپاي جاتادى. مٷفتييات كٸتاپتاردى دٸني ساراپتامادان ٶتكٸزەتٸنٸن ەستيمٸز, ول كٸتاپتارداعى قازاق تٸلٸ نورمالارى ساقتالا ما?
– كەيبٸر قازاقشا جازىلعان كٸتاپتاردا ولقىلىقتار ورىن العان شىعار. كٶش جٷرە تٷزەلەدٸ. بٸزدە ارنايى ساراپتاما ورتالىعى بار. وندا ٶزٸمٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸمٸزدە قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن تەولوگ ماماندارىمىز جۇمىس ٸستەيدٸ. مٷفتيياتتان شىعاتىن كٸتاپتاردىڭ مەتٸنٸن سول ەكٸ مامان ارنايى تەكسەرٸپ وتىرادى.
– وسىدان ەكٸ جىل بۇرىن «قازاق ەدەبيەتٸندە» «تۋىلدى» دەگەن سٶزگە قاتىستى بەكبولات ەدەتوۆتٸڭ سىني پٸكٸرٸ جارييالاندى. كٷنٸ كەشە عانا «جاس الاش» گازەتٸ دە مۇحتار ماعاۋيننٸڭ كٶلەمدٸ ماقالاسىندا «تۋىلدى» دەگەن سٶزگە قاتىستى ارنايى پٸكٸرٸ بەرٸلدٸ. ياعني قازاقتا «تۋىلدى» دەگەن سٶز جوق. قۇراندا اللاعا قاتىستى «ول تۋىلمادى دا تۋمادى» دەگەن سٶز بار. دەل وسى سٶزدٸ ىبىراي التىنسارين «ول ەشكٸمنەن تۋعان جوق, ونى ەشكٸم تۋمادى» دەپ اۋدارعان ەكەن. بۇل بٸز كٶرسەتكەن بٸر عانا سٶزگە بايلانىستى پٸكٸر. قۇراننىڭ ٶزٸن تازا قازاقشا نورمادا قايتادان اۋدارۋ مەسەلەسٸ قولعا الىنىپ جاتىر ما?
– قۇراندى جاقىندا عانا قايتا اۋدارىپ شىقتىق. ونىڭ بٸرٸ – قمدب-نىڭ ۋاعىز-ناسيحات بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى, عىلىم دوكتورى ەرشات وڭعاروۆ دەگەن ازامات. ەكٸنشٸسٸ – ەل-ازھار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اراب فاكۋلتەتٸن جەنە قىزىلوردا پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ فاكۋلتەتٸن بٸتٸرگەن سەبيت يبادۋللاەۆ.
سٸز ايتقان مەسەلەنٸ ەلٸ دە جەتٸلدٸرەمٸز. بٸز قۇراندى اۋدارعاندا ونداعى سٶزدەردٸڭ شاريعاتتاعى ماعىناسى ٶزگەرمەۋٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلەمٸز.
– قازاقتىڭ ارعى-بەرگٸ تاريحىنا كٶز جٸبەرسەڭٸز, سٶزگە سەرت بەرگەن جانداردىڭ كٶبٸ قۇداي جولىن, يماندىلىقتى ناسيحاتتاعانى بەلگٸلٸ. الايدا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ اتا-بابا جولىنان جەرٸپ, ٶز نانىمدارىندا جاڭا مەملەكەت – يسلام حاليفاتىن قۇرامىز دەگەن ساعىمعا ەرٸپ, سىرتقا كەتٸپ جاتقان جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاعان كٸمدەر? بٸز ولاردى تەربيەلەۋدە, ەسٸرەسە, دٸني ساۋاتىن اشۋدا قاي تۇستان قاتەلەستٸك?
– ەگەمەندٸك العان كەزدە ەلٸمٸزدە مەشٸتتەر سالىنا باستادى. ادامدار مەشٸتتەرگە بارىپ, نامازى مەن قۇرانىن وقىپ جٷرە بەرەدٸ دەپ ويلادىق. جاستار مەشٸتتەرگە بارىپ, تەك ناماز, قۇران وقۋدى عانا مٸسە تۇتپايتىن دەرەجەگە جەتتٸ. ولار ٶزدەرٸن مازالاعان كٶپتەگەن دٸني ساۋالداردىڭ جاۋابىن بٸلگٸسٸ كەلدٸ. سٶيتتٸ دە, دٸني وقۋ ورىندارىن ٸزدەپ, اراب ەلدەرٸنە كەتتٸ. ول جاقتان ٷيرەنگەندەرٸن قازاقستانعا الىپ كەلدٸ. سٶيتتٸ دە, قازاقستانعا ورالىپ, بالالاردى ٶز بٸلگەنٸنشە وقىتا باستادى. جاستاردىڭ, جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ دٸني باعىت-باعدارىن باسقا ارناعا بۇرىپ جاتىرسىڭدار, مۇنىڭا تىيىم سالامىز دەمەدٸك. سەبەبٸ, ارنايى زاڭ جوق ەدٸ. ال شەت ەلدٸڭ دٸني ەدەبيەتٸمەن مۇزداي قارۋلانعاندار ٷي-ٷيدەن شاعىن مەدرەسەلەر اشىپ الىپ, جاستاردى راديكالدى يدەياعا ەلٸتتٸ. ناعىز زاڭ – قۇراندا. مەملەكەتتٸڭ زاڭىنا باعىنساڭ – شيرك دەدٸ. بۇلار, دٸن تۋرالى زاڭ قابىلدانعان 2011 جىلعا دەيٸن وسىلاي ەمٸن-ەركٸن كٶسٸلدٸ.
ال قازٸر جاستارىمىزدىڭ راديكالدى دٸننٸڭ جەتەگٸندە كەتكەنٸنٸڭ سەبەبٸن ٸزدەگەن تۇستا وعان يمامدار كٸنەلٸ دەي سالادى. بۇل يمامنىڭ عانا جۇمىسى ەمەس. بٸز راديكالدى توپتارعا زاڭ جٷزٸندە تىيىم سالىپ, يمامداردىڭ جۇمىس جاساۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
– جاستار يمامنىڭ ايتقانىنان گٶرٸ راديكالدى توپتاردىڭ كٶسەمٸنە باس شۇلعيتىنداي ول توپتاردىڭ ۋاعىزىنىڭ قانداي ارتىقشىلىعى بار?
– جاستاردى ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, نە نەرسەدەن دە ەرەكشەلەنٸپ تۇرعىسى كەلەدٸ. نە نەرسەنٸ دە جاڭاشا, ٶزدٸگٸنشە جاساعىسى كەلٸپ تۇرادى. مٸنە, سونداي جاستارعا, مىناۋ سەنٸڭ ٶز جولىڭ دەگەندٸ كٶرسەتٸپ بەرە قويادى. نامازدى كٶپشٸلٸك بىلاي وقىسا, سەن وقيتىن دۇرىس ناماز – مىناۋ دەپ, دەستٷرلٸ دٸننەن الشاقتاتا باستايدى. بٸرتٸندەپ كەلە, قۇراننان ارتىق قانداي زاڭ بار دەيسٸڭ دەگەندٸ تاعى ايتىپ, مەملەكەتتەن وقشاۋلايدى. ادامدار اراسىنداعى مەيٸرٸم, ٸزگٸلٸك دەگەن نە – باستىسى اللانىڭ مەيٸرٸمٸنە بٶلەنسەڭ بولدى دەپ قوعامنان دا بٶلەكتەي تٷسەدٸ. اقىلدان بۇرىن سەزٸمٸ العا شىعىپ تۇراتىن جاستار تٷپتٸڭ تٷبٸندە ارباۋعا قالاي تٷسكەنٸن بٸلمەي دە قالادى.
– جاستاردىڭ بەتٸن بەرٸ قاراتۋعا قمدب تاراپىنان قانداي ۇمتىلىس بار, ونىڭ دەلەلٸ مىناۋ دەپ ايتا الاسىز با?
– ونداي توپتاردىڭ جەتەگٸندە كەتكەن جاستارمەن جەكە-جەكە كەزدەسەمٸز. بىلتىر 500-دەن استام ادام رايىنان قايتتى. اتى-جٶندەرٸ, تەلەفوندارىنا دەيٸن كٶرسەتٸپ, «بٸزدٸڭ باعىت دۇرىس ەمەس ەكەن» دەدٸ.
قازٸر تٷرمەدە وتىرعاندارعا دا ٷگٸت-ناسيحات جٷرگٸزەتٸن ارنايى يمامدار توبىن جاساقتادىق.
جالپى, جاستاردى تەرٸس اعىمعا ەلٸكتٸرەتٸندەردٸ دە جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتاتىن ارنايى باپ ەنگٸزەتٸن زاڭ كەرەك, ەشكٸم جاۋاپقا تارتىلمايتىن بولسا, ولاردىڭ جۇمىسىنا دا ەشكٸم تىيىم سالا المايدى عوي. كەيبٸر ٶڭٸرلەردە يمامدار ٶزٸنٸڭ اۋداندارىندا قاي جەردە, قاي ادام تەرٸس ٷگٸت جٷرگٸزٸپ جاتقانىن بٸلەدٸ. تيٸستٸ جەرگە حابارلايدى. ولاردىڭ قولىندا زاڭ جوق بولعاننان كەيٸن ەشكٸمدٸ جازاعا تارتا المايدى.
– قازٸر قوعامدا زاڭ جٷزٸندە سالافيزمگە تىيىم سالۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر ايتىلۋدا…
– قازاقستاندا دەستٷرلٸ دٸن – يسلام, ەبۋ حانيفا مەزھابى, ماتۋريدي اقيداسى. مٸنە, بٸز وسىنى ۇستانۋىمىز كەرەك. وسىنى ۇستانباسا – راديكالدى نەمەسە جات اعىم بولىپ ەسەپتەلۋٸ تيٸس.
بۇل زاڭ دٸندٸ تىيمايدى. دٸندٸ قۇبىجىق ەتٸپ كٶرسەتٸپ جاتقان ادامداردى تييادى.
مٸنە, وسىنداي شارالاردى بٸرتٸندەپ قولعا الساق, ول اعىمدار دا توقتار ەدٸ. مىسالى, وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن «تابليع جاماعات»-قا قارسى زاڭ شىقتى. ولار بٸردەن تىيىلدى. ەيتپەگەندە, مەشٸتتەردە ەرتەدەن كەشكە دەيٸن دٶڭگەلەنٸپ الىپ, يمامنىڭ ايتقانىن تىڭداماي, قۇلاقتارىنا قۇلاققاپتارىن كيٸپ الىپ, ٶز ۇستازدارىنىڭ ايتقانىن تىڭداپ وتىراتىن. مەشٸتتەن شىعارىپ جٸبەرسەڭ – بٸراز ۋاقىتتان سوڭ قايتا جينالىپ الادى. سولار تۋرالى زاڭ قالاي شىقتى, ٶزدەرٸ جوق بولدى. يمامنىڭ مٸندەتٸ – حالىقپەن ەتەنە جۇمىس ٸستەۋ. بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – مەشٸتكە كەلگەن ادامدى يماندىلىققا, سابىرعا, مەيٸرٸمگە, ٸزگٸلٸككە, باۋىرمالدىققا شاقىرۋ. جاستار نەكەسٸز قالماۋى كەرەك, جانازا شىعارىلماي قالماۋى كەرەك.
– اقتٶبەدەگٸ دٸني راديكالداردىڭ باس كٶتەرۋٸ بٸرٸنشٸ رەت ەمەس. ول جاقتاعى دٸني كٶڭٸل-كٷيدٸڭ ەر الۋاندىلىعىنا كٸم جاۋاپتى? كٷنٸ كەشە لاڭكەستٸك دەپ ات بەرگەن جاعدايعا «جاۋاپتى» دەلٸنگەن دٸني راديكالداردىڭ جاس شاماسىنا قاراساڭىز, بارلىعىنىڭ دەرلٸك ٶرٸمدەي جاس ەكەنٸن باعامدايسىز. جاستىق قىزىق قۋىپ, جار سٷيٸپ, ٶمٸردٸڭ ەڭ شۋاقتى سەتتەرٸن باستان ٶتكەرۋٸ تيٸس جاسىندا بەرٸنەن باز كەشٸپ, بەيبٸت كٷندە قولدارىنا قارۋ العىزعان نە كٷش, نەندەي ناسيحات? بٸز جاستارىمىزدى دٸني باعىتتا تەربيەلەۋدە قاي تۇستان كەم تٷستٸك?
– راديكالدى توپتار ەدەبيەتتەرٸنٸڭ بارلىعى – اللا جولىندا ٶزٸن شەيٸت قىلۋ جايىندا. اللا جولىندا شەيٸت بولعانداردى و دٷنيەدە حور قىزدارى كٷتەدٸ. ال بۇل دٷنيە شايتاني دٷنيە, شايتاننىڭ زاڭى ٷستەمدٸك ەتەتٸن مەملەكەتتە ٶمٸر سٷرۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ جوق. راديكالدى توپتاردىڭ ەدەبيەتٸندە وتاندى, اتا-انانى, بالانى, ەيەلدٸ سٷيۋ, قۇرمەتتەۋ تۋرالى لەم-ميم دەمەيدٸ. بالاڭا دۇرىس تەربيە بەرسەڭ, اللا تاعالا و دٷنيەدە باسىڭا تەج كيگٸزەتٸنٸ تۋرالى ايتىلمايدى. ولار مىنا دٷنيەنٸ لاس دٷنيە دەيدٸ. وسىنداي جايتتار قايتالانىپ ايتىلا بەرگەننەن سوڭ, جاستار بۇل يدەياعا تەز سەنەدٸ. جاس ادام مىنا ٶمٸر مەن ۆيرتۋالدى ٶمٸردٸ اجىراتا الماي قالادى. ولار ٶزدەرٸ جاساپ العان و دٷنيەگە ويشا كەتٸپ قالادى. وسىنداي باعىتتا تەرٸس تەربيە بەرٸپ, جاستاردى ەكٸ-ٷش ايدا لاڭكەسكە اينالدىرا سالۋعا بولادى.
– ناقتى ٶزٸمٸز «لاڭكەس» دەپ ات بەرگەن جاستار تۋرالى ايتىپ ٶتسەك. سٸز بٸلەسٸز بە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كەيبٸرەۋلەر اقتٶبەدەگٸ جٸگٸتتەردٸڭ تەرروريست ەكەنٸنە سەنبەيدٸ. باسقا ەلدٸڭ لاڭكەستەرٸ ادامداردى اتادى, كەپٸلگە الادى, ٶزٸنٸڭ تالاپ-تٸلەگٸن قويادى. بٸزدٸڭ لاڭكەس دەگەندەر جالعىز قارۋمەن ٶلٸمگە ەش ماقساتسىز ۇمتىلادى. دەمەك, ولار تەرروريست بولماۋى دا مٷمكٸن دەگەن دە پٸكٸر بار. بۇل وي قانشالىقتى قاۋٸپتٸ?
– جالپى, قولىنا بەيبٸت كٷندە قارۋ الىپ, بەيبٸت ادامدى ماقساتسىز بولسىن, ماقساتپەن بولسىن, قانداي دا بٸر تالاپ-تٸلەكسٸز بولسىن, تالاپ-تٸلەكپەن بولسىن ٶلتٸرۋ – مۇسىلمانعا تەن قىلىق ەمەس. ولاردى ەشتەڭەمەن اقتاي المايسىز. ونى بٶلٸپ-جارۋدىڭ قاجەتٸ جوق, ولار – لاڭكەستەر. مٷمكٸن جاس بولعاندىقتان, كٶبٸنٸڭ ماقساتى جوق شىعار. بەيبٸت ادامدى ٶلتٸرۋ – حارام ەكەنٸ قۇراندا ايتىلعان. ولار ادامدار اراسىنداعى مەيٸرٸمگە سەنبەيدٸ, ٸزگٸلٸككە ۇمتىلمايدى. سٶيتە تۇرا شەيٸت بولىپ, جەنناتتىق بولۋدى اڭسايدى. بۇل اۋىتقۋ ەمەس دەپ كٸم ايتا الادى?
– سٸز ايتىپ جاتقان جاستار ٶزدەرٸن راديكالدى دٸني اعىمنىڭ جەتەگٸندە جٷرمٸز دەپ ويلاماۋى دا مٷمكٸن عوي?
– ولاردىڭ ولاي ويلامايتىنى انىق. ۇستانىپ جٷرگەن باعىتى راديكالدى ەكەنٸ ساناسىنا جەتسە ول جولدى تاستاپ كەتپەي مە? جاڭا راديكالدى اعىمدارعا تىيىم سالاتىن زاڭ كەرەك دەگەندٸ ايتقاندا, ول اعىمعا جاستاردى تارتاتىن يدەولوگتاردى قاتاڭ جازاعا تارتۋ تۋرالى دا قوسىپ كەتكٸم كەلەدٸ. بۇل زاڭ جاستارىمىزدىڭ ساناسىن كٸم كٶرٸنگەن ۋلاماۋى ٷشٸن دە كەرەك.
– رەسەي پاتريارحى كيريللدٸڭ ايتقاندارىنا قۇلاق تٷرسەڭٸز, ۋاعىزىن ورىس جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىمەن «تۇزدىقتاپ» وتىرادى. بٸر سٶزٸندە: «بالالار كٸتاپتى از وقي تٷسۋدە» دەگەن الاڭ كٶڭٸلٸن دە ايتتى. بٸزدٸڭ يمام-مولدالار بالالاردىڭ كٸتاپ وقۋىنا ىقپال ەتە الا ما? ولار ٶز سٶزدەرٸندە قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ عيبراتتى سٶزدەرٸنەن مىسال كەلتٸرە مە?
– قازٸر بٸز يمامدارىمىزعا تالاپ قويدىق. ولار ايتار ۋاعىزدىڭ ٸشٸندە مٸندەتتٸ تٷردە قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىنان, عيبراتتى سٶزدەرٸنەن مىسال كەلتٸرٸلسٸن دەدٸك. جىل سايىن ۋاعىز كٸتاپتارى جارىق كٶرەدٸ. سول كٸتاپتاردا جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, التىن وردا دەۋٸرٸ ەدەبيەتٸ, قازاق حاندىعى دەۋٸرٸنٸڭ قايراتكەرلەرٸ, ابايدان بەرٸ, الاش قايراتكەرلەرٸمەن جالعاسىپ, بٷگٸنگٸ قالامگەرلەرٸمٸزگە دەيٸنگٸ شىعارمالاردىڭ ٸشٸندەگٸ اتا-انا, وتان, وتباسىنداعى بەرەكە, تاتۋلىق, دوستىق, باۋىرمالدىق, مەيٸرٸم, ت.ب. ٸزگٸ قاسيەتتەردٸ تۋ ەتكەن شىعارمالاردان مىسالدار كەلتٸرٸپ جٷرمٸز. اتالارىمىز دٸندٸ بٸزدەن جاقسى بٸلگەن. وسىنى جاستارعا سٸڭٸرۋ كەرەك. يمامنىڭ ۋاعىزىندا قازاق قالامگەرٸنٸڭ قانداي دا بٸر شىعارماسىنان مىسال كەلتٸرٸلسە, ونى تىڭداعان بالا دا, سول شىعارمانى تولىق وقىپ شىعۋعا ۇمتىلماي ما?
بٸز كەشە عانا مۇسىلمان بولعان ەل ەمەسپٸز. بٸز دٸن مەن دەستٷرٸن ارداقتاعان, سالتىن ساقتاي بٸلگەن جورالى جۇرتپىز. قازاق حاندىعى التىن وردادان بٶلٸنٸپ شىققان كەزدە دٸنٸ مەن دەستٷرٸنە بەرٸك مەملەكەت رەتٸندە ٶز ٸرگەسٸن قالادى. وسى كەزەڭدە دٸن مەن دەستٷر ٶزارا ٷيلەسٸم تاپتى. حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تٸرشٸلٸگٸ شاريعات اياسىندا ورىندالىپ, دەستٷرلٸ يسلام جولى قالىپتاستى. ەل باسقارۋ, قازىلىق جاساۋ قىزمەتتەرٸنەن باستاپ, كٷندەلٸكتٸ ٸستەردە دە شاريعات ٷكٸمدەرٸ باستى نازارعا الىنىپ وتىردى. ەبۋ حانيفا جولىن ۇستانعان بابالارىمىزدىڭ ٶمٸرٸ بٸزگە قاشان دا ٶنەگەلٸ.
قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى ٶز قىزمەتٸ اياسىندا 2016 جىلدى «دٸن جەنە تاريح تاعىلىمى» دەپ جارييالادى. وسىناۋ يگٸ باستاما اياسىندا اتا-بابامىزدان قالعان اسىل جاۋھارلاردى قايتا جارىققا شىعارۋدىڭ ورايلى سەتٸ, مول مٷمكٸندٸگٸ تۋدى. ەلەم كٸتاپحانالارىنىڭ سيرەك قورلارىندا شاڭ باسىپ جاتقان ەسكٸ كٸتاپتاردى جارىققا شىعارىپ, حالىقتىڭ يگٸلٸگٸنە ۇسىنۋ – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ ابىرويلى مٸندەتٸ دەپ سانايمىن. وسىنداي ٸزگٸ نيەتتٸڭ نەتيجەسٸندە دٸني باسقارمانىڭ عالىمدارى «دەستٷرلٸ يسلام جاۋھارلارى» اتتى كٸتاپ دايىندادى. الماتىدا عالىمداردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن تۇساۋىن كەستٸك.
اتا-بابالارىمىزدىڭ شىعارمالارىنداعى دٸني كٶزقاراستاردى وسى كٸتاپقا جارييالادىق. ولاردىڭ ايتقاندارىنىڭ كٶبٸ قازاقستاندا ساقتالماعان, ٶزبەكستان مەن تاتارستاننان ارنايى الدىرتتىق. بٸز مۇنداي ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن كٶپتەپ شىعارۋ ٷشٸن ٶز باسپامىز بولۋى كەرەك.
بٸز كٸتاپتارىمىزدى ساتپايمىز. تەگٸن تاراتامىز. دٸن – ٷلكەن يدەولوگييا بولعاندىقتان قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن ٸستەگٸمٸز كەلەدٸ. بٸز دٸن جايىندا ٸزدەنٸپ, كٸتاپتار شىعارىپ بەرەيٸك, ونىمىزعا بٸر تيىن اقى دا دەمەتپەيمٸز, بەرٸ دە اللا ريزالىعى ٷشٸن. سٸزگە بٸر نەرسەنٸ انىق ايتا الامىن, ەلٸمٸزدەگٸ دٸني احۋالدىڭ تامىرىنا قان جٷگٸرۋٸ ٷشٸن دٸني باسقارما بار كٷشٸن سارقىپ جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان
قاراگٶز سٸمەدٸل, "قازاق ەدەبيەتٸ" گازەتٸ
