Erjan qajy Malǵajyuly: "...Sen oqi­tyn durys namaz – mynaý dep, dástúrli din­nen alshaqtata bastaidy"

Erjan qajy MALǴAJYULY,

Qazaqstan musylmandary dini

basqarmasynyń tóraǵasy,

Bas múfti

– Shyǵys halqynyń izettiligi, meii­ri­mi, bilimi kezinde ǵulamalarymyzdyń mi­nezderi arqyly baiqalatyn edi. Ahmet Riza, Naýan haziret, Áppaq  ishan siiaqty qai­ratker­ler­diń qataryn toltyratyn din adamdaryn Múf­tiiat bul kúnderi daiyndai ala ma?  

– Asa qamqor, erekshe Meiirimdi Al­la­nyń atymen bastaimyn!

Egemendik alǵanymyzǵa jiyrma bes jyl boldy. Siz aitqandai úlken din ǵula­ma­laryn tárbielep shyǵarý úshin jiyrma bes jyl ýaqyt degenińiz óte az. Bul, birin­shi­den. Ekinshiden, Keńes Odaǵy kezinde adam sanasyna sińirgen bir minez – dindi, din­­ge bet burǵan adamdy jaqyn tartpaý.So­­nyń saldary bolar, tipti, keibir aǵa­la­ry­myz túsinbeýshilikten: «Biz tym dindar bo­lyp aldyq, jastarymyz meshitke baratyn boldy», – degendei sózderdi aragidik ai­typ qalady. Keiir adamdarda dinge degen osyndai salqyn kózqaras bar. Iaǵni din adamy qanshalyqty ǵulama bolyp tur­sa da, kezinde oǵan aitarlyqtai kóńil bó­linbedi. Sebebi, Keńes ideologiiasy din ada­mynyń sózine toqtar burynǵy men­ta­li­tetimizdi, bolmysymyzdy ózgertýge ty­rysty. Úshinshiden, Keńes ókimeti ke­zin­de din salasyn tar qyspaqqa aldy. Din jo­lyn qýǵan nebir ǵulamalardy sottap, ólim jazasyna kesti. Dini ádebietterdiń kóp­shiligin órtedi. Din jolyna túsken­der­diń ózderin bylai qoiyp, otbasyn, tuqym-tu­qiianyna deiin toz-tozyn shyǵardy. Jal­ǵastyq  úzilgen býynnyń ornyn bir­den tol­tyra almaitynymyz belgili ǵoi. Dini ilim qazaq topyraǵynda Keńes biligi ke­zin­de birjolata toqyrady. Bul ýaqytta ata-ájelerimiz din amaldaryn ǵana saqtap qal­dy. Aqsaqaldarymyzdyń, ájeleri­miz­diń keibiri bes ýaqyt namazyn oqyp, arasynda orazasyn ustap júrdi. Biraq dini ǵy­lym, ilimdi eshkim damytpady. Tamyryn tereńnen tartqan, dástúrli medreseler jappai jabyldy. Ahmet Riza, Naýan ha­ziret siiaqty iri din ǵalymdarynyń áli de shyqpai jatqanynyń kelesi bir sebebi de – osy. Ózińiz bilesiz, Naýan haziret óz za­­­manynda qoǵamdyq jumyspen de ai­na­lys­qan adam. Iaǵni din máselesinde ǵana emes, ózge de qoǵamdyq-saiasi taqyryptarda da óz pikirin ashyq bildirgen jan. Naýan ha­ziret Kókshetaý óńirinde halyqqa aǵartý ju­mysyn júrgizdi, halyqty birlikke sha­qyrdy. Shoqyndyrý saiasaty júrgende qar­sy shyǵyp, toqtatqan adamnyń biri.

Qazir, Qudaiǵa shúkir, toǵyz medresemiz, eki qarilar daiyndaityn mektebimiz, imam­dardyń institýty, «Nur-Múbarak» ýni­versiteti bar. Burynǵymen salys­tyr­ǵan­da áldeqaida myqty ǵalymdarymyz shy­ǵyp keledi. «Nur-Múbarak» ýni­ver­si­te­tiniń doktorantýrasyn bitirgender dok­tor­lyǵyn qorǵap, din ǵalymdarynyń qa­taryn kóbeitip jatyr. Bilikti, bilimdi, teolog professorlarymyz da bar. Jáne qa­zaqtyń qari balalaryn tárbieledik. Osy­dan on-on bes jyl buryn taraýih namazy úshin Mysyrdan, Túrkiiadan qarilar al­dyrtatyn edik. Qudaiǵa shúkir, búgin ta­raýih namazy úshin shetelderden qarilar al­dyrýǵa zárý emespiz. Qazaqstandaǵy qa­rilar sany 300-den asty. Bul da jiyrma bes jyldaǵy jetken jetistigimiz deýge bo­lady.

Imam tek meshittiń ishinde otyra bermei, eldi birlikke, tatýlyqqa shaqyratyn tul­ǵa ekenin halyq birte-birte moiyndap ke­ledi. Imamdar jaqsylyqta da, jaman­dyq­ta da halyqtyń arasynda júretinin eli­miz aqyryndap túsinip keledi.

Al ózińiz aitqandai, úlken din ǵu­la­ma­la­ryn tárbielep shyǵarý úshin bizge áli bi­raz ýaqyt kerek.

– Naýan haziret bolsyn, basqa din ǵula­ma­lary bar – ýaqytynda qoǵammen etene ara­lasqanyn ózińiz de aittyńyz, tarihi de­rekter de sony dáleldeidi. Qazirgi bizdiń jas imamdar qoǵammen aralasýǵa daiyn dep oilaisyz ba?

– Imam-moldalardyń bilimin udaiy je­tildirip otyrý – bizdiń basty naza­ry­myz­da. Óitkeni, búgingi din qyzmetkeri zamannyń aǵysynan, ýaqyttyń talaptarynan áste qalys qalmaýy tiis. Ýaqytpen úndesip, únemi ózderin damytyp, jetil­dirip, dini hám zaiyrly bilimmen sýsyndap otyrýdy talap etemiz. Eki jyldyń kóleminde imamdarymyzdyń 80 paiyzyn qaita attestatsiiadan ótkizip, bilim deń­geiin anyqtadyq. 2015 jyly Elordamyz Astanada ótken I respýblikalyq imamdar forýmynda «Búgingi imamnyń kelbeti», «Din qyzmetkeriniń etikasy» atty tarihi qujat qabyldadyq. Bul qujattardyń maq­saty – HHI ǵasyrǵa laiyq imamdar to­byn daiyndaý. Qoǵamda din qyzmetkeriniń bedeli men yqpalyn arttyrý. «HHI ǵasyr imamy» degen joba aiasynda jer-jerlerde din qyzmetkerleri arasynda intellektýaldy saiystar uiymdastyryldy. «Qazirgi zamannyń úzdik 500 aǵartýshy imamy» at­ty jobany da qolǵa aldyq. Maqsatymyz – imamdardyń qazirgi qabileti men bilimin odan ári damytý, úzdik aǵartýshy din qyz­met­kerlerin igi jumystarǵa jumyldyrý.

Imamdar halyqty sózimen de uiyta bilýi úshin Imamdardy daiyndaityn ins­tit­ýtta dini pándermen qosa, «sheshendik óner» pánin engizip, qazaq aqyn-jyraý­la­rynyń óleńderin jattap júrsin degen tap­syrma berip jatyrmyz. Oǵan qosa, keiin­gi ýaqytta qaiyrymdylyq sharalaryn kóbirek uiymdastyryp, Qurban ait, Oraza aittarda meshittiń ainalasynda qa­zaq úiin tigip, qazaqtyń ulttyq oiyndaryn oinatamyz. Jalpy, osyndai aǵartý-saýyq­tyq sharalardyń barlyǵy da imam­­­dardyń halyqpen etene aralasýyna múm­kindik jasaidy degen oidamyz. Ha­lyq­pen aralasa alǵan imam ulttyń qoǵam­dyq ómirinen de syrt qalmaq emes.

– Qazaq uǵymynda qazaq qalamgerleri qa­lamyndaǵy molda beinesi árqily. Siz ait­qandai, olardyń beinesi, bálkim, solai bolýyna Keńes ókimeti kezindegi ideologiia áser etken shyǵar. Desek te, qazir qoǵam óz­ger­di emes pe? Al qazaqtyń ótkenindegi mol­da beinesiniń qandai bolǵanyn elep-ekshei alamyz ba?

– Qai qoǵamda bolsyn, qazaq moldalary, din bilgirleri el ishinde úlken bedelge ie boldy. Keshegi qazaq dalasynda ótken ishan­dar, ahýndar, din ǵulamalary halyq­ty izgilikke bastaýda úlken rol atqardy. Qa­zaq handarynyń keńesshisi bolǵan ke­shegi Buqar, Úmbetei jyraýlar shariǵat negizinde aqyl-keńesterin aityp, jurtty imandylyqqa, birlikke uiytty. Imam-mol­dalar qoǵamdyq is-sharalar men ju­mys­tarda, el basqarýda óte belsendi boldy. Ókimet din adamynyń osyndai yq­pa­lynan qoryqty.

Esińizde bolsa, Keńes ókimeti tusynda tsen­zýra bar edi. Basqany bylai qoiǵannyń ózinde, «Abai joly» epopeiasy qanshama súz­gi, elekten ótip baryp, oqyrman nazary­na usynylǵan. Bul tsenzýra, ásirese, qa­zaq­tyń dini dúnietanymy týraly áńgimelerge jany qas bolǵanyn aityp jatý artyq shy­ǵar. Sol tustaǵy qazaqtyń barlyq qa­lam­geri de «zamanyna qarai tazy bop shaldy». Sondyqtan din adamyn qairatker re­tinde kórsete almady. Sol kezdegi jazý­shy­larymyz imamdardy, dinimizdi «bas­qasha» qyrynan kórsetý­leriniń bir syry osy dep oilaimyn.

– Búgingi zaman basqa ǵoi. Moldalardyń qa­zirgi beinesin ádebiette qalyptastyrý úshin aqyn-jazýshylarmen yntymaqtasý má­selesin oilastyra aldyńyzdar ma?

– Imamnyń tulǵasy týraly aitqanda, din adamynyń kezinde qazaq ádebietiniń damýyna airyqsha úles qosqanyn, áli de qo­syp jatqanyn sóz etýimiz kerek dep oi­lai­myn. Alash ardaqtysy Ahań, Ahmet Bai­tursynuly bir sózinde bylai degen eken: «Qazaqtyń óleńdi sózdi súietin mi­ne­zin bilip, dindi halyqqa moldalar óleń­men úiretken. Din sharttaryn, shariǵat bui­ryqtaryn óleńdi hikaia, óleńdi áńgime túrinde aityp, halyqtyń qulaǵyna sińi­rip, kóńilderine qondyrǵan».

Moldalar dindi kórkem sózben úgit­tegen. Sebebi, óleń sóz arqyly kirgen iman kó­keide jattalyp, júrekte uzaq saqta­la­tyn edi.

Árine, bizdiń zamanymyzdyń imamy­nyń, moldasynyń beinesin búgingi áde­biet­ten kórgimiz keledi. Aqyn bolsyn, jazý­shy bolsyn, olardyń árqaisysynyń óz álemi bar. Olar qalamdaryna qýat bergen tylsym kúshti – Haqty moiyndaidy. Bú­g­inginiń aqyny, ne jazýshysy din taqy­ry­byna qalam terbegisi kelse, dindi qara­la­maitynyn bilemiz. Sebebi, jany názik, se­zimtal qaýym Qudai baryn ózderi de se­zedi.

Dini basqarma qalamger qaýymmen ete­ne aralasyp, igi jobalardy júzege asy­ryp keledi. Ózim aqyn-jazýshy aǵalary­m­men jii júzdesip, dóńgelek ústel basynda aqyl-keńesterin alyp otyramyz. Biz  dinge úles qosyp, imandylyq jolynda erekshe eńbek etip júrgen qalamgerlerge, óner adam­daryna qajylyqqa tegin joldama berip otyramyz. Maqsatymyz – qoǵamda yqpaly bar tulǵalar arqyly asyl dini­mizdi keńinen nasihattaý. Aqyndar arasynda músháira uiymdastyrý – bizdiń jyl saiynǵy dástúrli sharamyzǵa ainalǵan.

– Suraqty naqtyraq qoisam deimin.
HH ǵasyr basyndaǵy ádebiettiń kópshi­li­gin­de «álipbidi» oqytqan birinde qatal, ke­le­si­sinde bilimdi, keibirinde dúmshe mol­da bei­ne­leri kóz aldymyzǵa elesteidi. Bú­gingi áde­­bi kórkem shyǵarmalarda, ki­no­da óz zamanymyzdyń moldasynyń bei­nesi ashyl­ǵan dep aita alasyz ba?

– Dál búgingi ádebi shyǵarmalarda mol­da beinesi tolyq ashyldy dep aita al­maimyn. Bizdi qýantatyny – baiaǵydai din­di jamandaý, moldany qaralaý sipaty joq. Jas aqyn-jazýshylardan úmit kú­te­miz. Óitkeni, olar jańa tolqyn. Meniń jaz­ǵanym bireýge unamai qalady-aý dep jo­ǵaryǵa jaltańdamaityn, qoryqsa Qu­daidan ǵana qorqatyn, sózge bergen ser­tinen ainymaityn jastarǵa senemiz. Jazýshylarymyz, aqyndarymyz el arasyna din taratyp júrgen imamnyń beinesin halyqqa shynaiy jetkizse degimiz keledi. Óitkeni, imamnyń beinesi halyqqa ádebiet arqyly jetse, imam men halyqtyń arasy burynǵydan da jaqyndai túserine senimimiz mol.

– Ýaǵyzdarynda qazaqtyń ulttyq múd­desin, táýelsizdigin eskere bermeitin, esesine shariǵatty ǵana ustaný keregin árkez aityp qalatyn din ókilderi týraly ne aitasyz?

– Din jolyna shynymen bet burǵan adam egemendigimiz ben táýelsizdigimizdi qur­metteýi kerek. Nege deseńiz, dini erkin­dik­ke táýelsizdigimiz arqyly jettik.  Keńes ýaǵynda elimizde alpys segiz-aq meshit bol­dy. Derbes dini basqarmamyz da joq edi, Óz­bekstandaǵy Musylmandar odaǵyna qa­rai­tynbyz. Búgingi tańda elimizde 2500-den asa meshitimiz, derbes Dini basqarmamyz bar. Sondyqtan táýelsizdikpen birge kelgen dini erkindigimizdi baǵalaityn árbir musylman birinshi kezekte egemendigimizge de úlken qurmetpen qaraýy tiis.

Halyq naqylynda: «Otan qadirine jet­pegen óz qadirine jetpeidi», – degen da­­­nalyq oi qalǵan.

Allaǵa sansyz shúkir, Otanymyz bar. Ja­ratýshy Iemizdiń bergen syiyn, Táýelsizdiktiń qadirin túsine bilýimiz qajet. Asyl­ di­nimiz Islamda bes nárseni: Otanyńdy, dinińdi, uiatyńdy, janyńdy, dúnień­di­ qyzǵyshtai qorǵaý – saliqaly há­m saýap­ty amal, izgi is ekenin aitady.

– Osy kúni din ustaný men dástúr us­ta­ný­­dyń arajigi ajyrap ketkendei. Qazaqy dú­nietanym – Islam qundylyqtaryna áýel­den qaishy emes edi. Endeshe, dinde  júr­gen keibir jastardyń dástúrdi moiyn­da­maýy­nyń sebebi nede?

– 2013 jyly «Din men dástúr» degen ki­tap shyǵardyq. Qazaqtyń salt-dás­túr­le­riniń barlyǵynyń shariǵat boiynsha qup­tarlyq is ekenin hadistermen dáleldep kór­settik. Ata-babamyzdyń salt-dástúri sha­riǵatta da bar eken ǵoi dep qatty qýan­ǵandar kóp boldy. Bizdiń din men dástúr bite qainasyp, birigip ketken. Keńes óki­meti dinge tyiym salǵanymen, kópshilik din­niń amaldaryn ulttyq dástúrimiz re­tinde ustanyp qalǵan. Bul dástúrimiz dep dindi óltirmei búgingi kúnge jetkizgen. Son­dyqtan shariǵatymyz ben dástúrimizdi bóle-jara qaraýǵa bolmaidy. «Din men dás­túr» kitabyna adamnyń dúniege kelýi­nen ómirden ótkenine deiingi salttary­myz­dyń bárin engizdik. Máselen, tusaý­keser – shariǵatta maquldanatyn amal. Ol du­ǵanyń bir túri. Ádette tusaýdy kimge kes­­ti­remiz – bedeldi, kemeńger adamdy tań­dai­myz. Bul – bala bolashaqta sol adamǵa uq­sasa eken deitin amali duǵa, ol shariǵatqa qai­shy emes. Biz shyn musyl­mandy mynaý – dindar, mynaý – dástúrshil dep bólmei­miz. Dinimizdi dástúrli din dep aitatynymyz da sondyqtan.

«Bizdiń ata-babamyz dindi bilmegen. Din biz­ge 1990 jyldary kelgen» degendi aita­tyn­­dar da bar. Olar dástúrli dinimizdi moiyn­damaityn, basqa aǵymda júrgender. Bular qazaqtyń betasharyn haram deidi. Kelinniń ata-enesine sálem salýyn qupta­maidy. Shyntýaityna kelsek, salt-dástúr degen tárbie ǵoi. Al Islam qoǵamdy tár­bieleý úshin kelgen din. Kelin túsken sát­ten kimdi syilaý kerek – betasharda tálim re­tinde aitady. Sálem salý – úlgenge qur­met, kishige – izettiń bir túri. Qazaqtyń otba­sy institýty osyndai salt-dástúr, jón-joralǵylardy saqta­ǵandyǵynan ǵana aman saqtalǵan. Bizdiń ony «dinge qaishy, ustanymǵa jat» dep aitýǵa qaqymyz joq. Qai­talap aitaiyn, dástúr – shariǵatqa qai­shy emes. Qaishy deitinder dástúrli din­di túsinbeitinder. Árine,  dástúrdiń ozy­ǵy bar, tozyǵy bar. Ol – basqa áńgi­me.

– Búgingi moldalar, din adamdary qazaq­tyń qunarly tilin biledi, igergen dep aita alasyz ba? Olai deitinimiz, arab, parsy, t.b. Shy­ǵys tilderinen aýdarylǵan dini kitap­tardyń tili, mazmuny keide kóńilimizden shyq­pai jatady. Múftiiat kitaptardy dini sa­rap­tamadan ótkizetinin estimiz, ol kitap­tardaǵy qazaq tili normalary saqtala ma?

– Keibir qazaqsha jazylǵan kitaptarda ol­qylyqtar oryn alǵan shyǵar. Kósh júre tú­zeledi. Bizde arnaiy saraptama ortalyǵy bar. Onda ózimizdiń ýniversitetterimizde qa­zaq tili men ádebieti fakýltetin bitir­gen teolog mamandarymyz jumys isteidi. Múf­tiiattan shyǵatyn kitaptardyń máti­nin sol eki maman arnaiy tekserip otyrady.

– Osydan eki jyl buryn «Qazaq áde­bie­tinde» «týyldy» degen sózge qatysty Bekbo­lat Ádetovtiń syni pikiri jariialandy. Kú­ni keshe ǵana «Jas Alash» gazeti de Muh­tar Maǵaýinniń kólemdi maqalasynda «týyl­­dy» degen sózge qatysty arnaiy pikiri be­rildi. Iaǵni qazaqta «týyldy» degen sóz joq. Quranda Allaǵa qatysty «Ol týylmady da týmady» degen sóz bar. Dál osy sózdi Ybyrai Altynsarin «Ol eshkimnen týǵan joq, Ony eshkim týmady» dep aýdarǵan eken. Bul biz kórsetken bir ǵana sózge bailanysty pikir. Qurannyń ózin taza qazaqsha normada qaitadan aýdarý máselesi qolǵa alynyp ja­tyr ma?

– Qurandy jaqynda ǵana qaita aýdaryp shyqtyq. Onyń biri – QMDB-nyń Ýa­ǵyz-nasihat bóliminiń basshysy, ǵylym dok­tory Ershat Ońǵarov degen azamat. Ekin­­­­shisi – ál-Azhar ýniversitetiniń arab fakýltetin jáne Qyzylorda Pedagogika­lyq institýtynyń qazaq tili men ádebieti fakýltetin bitirgen Sábit Ibadýllaev.

Siz aitqan máseleni áli de jetildiremiz. Biz Qurandy aýdarǵanda ondaǵy sózderdiń sha­riǵattaǵy maǵynasy ózgermeýine kóp kóńil bólemiz.

– Qazaqtyń arǵy-bergi tarihyna kóz ji­­­­berseńiz, sózge sert bergen jandardyń kóbi Qudai jolyn, imandylyqty nasihat­taǵany bel­gili. Alaida, búgingi kúni ata-baba jolynan jerip, óz nanymdarynda jańa memleket – Islam halifatyn quramyz degen saǵymǵa erip, syrtqa ketip jatqan jastarymyzdyń sa­nasyn ýlaǵan kimder? Biz olardy tár­bie­leýde, ásirese, dini saýatyn ashýda qai tustan qatelestik?

– Egemendik alǵan kezde elimizde me­shit­ter salyna bastady. Adamdar me­shit­terge baryp, namazy men Quranyn oqyp jú­re beredi dep oiladyq. Jastar meshit­ter­ge baryp, tek namaz, Quran oqýdy ǵana mi­se tutpaityn dárejege jetti. Olar óz­derin mazalaǵan kóptegen dini saýaldardyń jaýabyn bilgisi keldi. Sóitti de, dini oqý oryndaryn izdep, Arab elderine ketti. Ol jaq­tan úirengenderin Qazaqstanǵa alyp kel­di. Sóitti de, Qazaqstanǵa oralyp, ba­la­lardy óz bilgeninshe oqyta bastady. Jastardyń, jasóspirimderdiń dini baǵyt-baǵdaryn basqa arnaǵa buryp jatyrsyńdar, mu­nyńa tyiym salamyz demedik. Sebebi, ar­naiy zań joq edi. Al shet eldiń dini áde­bietimen muzdai qarýlanǵandar úi-úi­den shaǵyn medreseler ashyp alyp, jas­tardy radikaldy ideiaǵa elitti. Naǵyz zań – Quranda. Memlekettiń zańyna baǵynsań – shirk dedi. Bular, Din týraly zań qa­byl­danǵan 2011 jylǵa deiin osylai emin-er­kin kósildi.

Al qazir jastarymyzdyń radikaldy din­niń jeteginde ketkeniniń sebebin iz­de­gen tusta oǵan imamdar kináli dei sala­dy. Bul imamnyń ǵana jumysy emes. Biz ra­dikaldy toptarǵa zań júzinde tyiym sa­lyp, imamdardyń jumys jasaýyna jaǵdai ja­saýymyz kerek.

– Jastar imamnyń aitqanynan góri radikaldy toptardyń kósemine bas shul­ǵi­tyn­­dai ol toptardyń ýaǵyzynyń qandai ar­tyqshylyǵy bar?

– Jastardy ózińiz bilesiz, ne nárseden de erekshelenip turǵysy keledi. Ne nárseni de jańasha, ózdiginshe jasaǵysy kelip tu­ra­dy. Mine, sondai jastarǵa, mynaý seniń óz jolyń degendi kórsetip bere qoiady. Na­mazdy kópshilik bylai oqysa, sen oqi­tyn durys namaz – mynaý dep, dástúrli din­nen alshaqtata bastaidy. Birtindep ke­le, Qurannan artyq qandai zań bar deisiń de­gendi taǵy aityp, memleketten oqshaý­laidy. Adamdar arasyn­daǵy meiirim, iz­gi­lik degen ne – bastysy Al­lanyń meii­ri­mi­ne bólenseń boldy dep qoǵamnan da bó­lek­tei túsedi. Aqyldan buryn sezimi alǵa shyǵyp turatyn jastar túptiń túbinde arbaýǵa qalai tús­kenin bilmei de qalady.

– Jastardyń betin beri qaratýǵa QMDB tarapynan qandai umtylys bar, onyń dáleli mynaý dep aita alasyz ba?

– Ondai toptardyń jeteginde ketken jas­tarmen jeke-jeke kezdesemiz. Byltyr 500-den astam adam raiynan qaitty. Aty-jónderi, telefondaryna deiin kórsetip, «bizdiń baǵyt durys emes eken» dedi.

Qazir túrmede otyrǵandarǵa da úgit-na­sihat júrgizetin arnaiy imamdar tobyn jasaqtadyq.

Jalpy, jastardy teris aǵymǵa elik­tiretinderdi de jaýapkershilikke tartatyn arnaiy bap engizetin Zań kerek, eshkim jaýapqa tartylmaityn bolsa, olardyń ju­mysyna da eshkim tyiym sala almaidy ǵoi. Keibir óńirlerde imamdar óziniń aý­dan­darynda qai jerde, qai adam teris úgit júrgizip jatqanyn biledi. Tiisti jerge habarlaidy. Olardyń qolynda zań joq bol­ǵannan keiin eshkimdi jazaǵa tarta al­maidy.

– Qazir qoǵamda zań júzinde salafizmge tyiym salý kerek degen pikir aitylýda…

– Qazaqstanda dástúrli din – Islam, Ábý Hanifa mázhaby, Matýridi aqidasy. Mi­ne, biz osyny ustanýymyz kerek. Osyny ustanbasa – radikaldy nemese jat aǵym bolyp eseptelýi tiis.

Bul zań dindi tyimaidy. Dindi quby­jyq etip kórsetip jatqan adamdardy tiiady.

Mine, osyndai sharalardy birtindep qol­ǵa alsaq, ol aǵymdar da toqtar edi. My­saly, osydan birneshe jyl buryn «Tabliǵ ja­maǵat»-qa qarsy zań shyqty. Olar bir­den tyiyldy. Áitpegende, meshitterde er­teden keshke deiin dóńgelenip alyp, imam­­nyń aitqanyn tyńdamai, qulaq­taryna qu­laqqaptaryn kiip alyp, óz us­tazdary­nyń aitqanyn tyńdap otyratyn. Me­shit­ten shyǵaryp jiberseń – biraz ýa­qyttan soń qaita jinalyp alady. Solar týraly zań qalai shyqty, ózderi joq boldy. Imam­nyń mindeti – halyqpen etene ju­mys isteý. Bizdiń mindetimiz – meshitke kel­gen adamdy imandylyqqa, sabyrǵa, meii­rimge, izgilikke, baýyrmaldyqqa sha­qyrý. Jastar nekesiz qalmaýy kerek, janaza shyǵarylmai qalmaýy kerek.

– Aqtóbedegi dini radikaldardyń bas kóterýi birinshi ret emes. Ol jaqtaǵy dini kóńil-kúidiń ár alýandylyǵyna kim jaýapty? Kúni keshe lańkestik dep at bergen jaǵ­daiǵa «jaýapty» delingen dini radikald­ar­dyń jas shamasyna qarasańyz, barlyǵynyń derlik órimdei jas ekenin baǵamdaisyz. Jastyq qyzyq qýyp, jar súiip, ómirdiń eń shýaqty sátterin bastan ótkerýi tiis jasynda bárinen baz keship, beibit kúnde qoldaryna qarý alǵyzǵan ne kúsh, nendei nasihat? Biz jastarymyzdy dini baǵytta tárbieleýde qai tustan kem tústik?

– Radikaldy toptar ádebietteriniń bar­lyǵy – Alla jolynda ózin sheiit qylý jaiynda. Alla jolynda sheiit bol­ǵan­dar­dy o dúniede Hor qyzdary kútedi. Al bul dúnie shaitani dúnie, shaitannyń zańy ústem­dik etetin memlekette ómir súrýdiń qa­jettiligi joq. Radikaldy toptardyń áde­bietinde Otandy, ata-anany, balany, áiel­di súiý, qurmetteý týraly lám-mim de­meidi. Balańa durys tárbie berseń, Alla Taǵala o dúniede basyńa táj kigizetini tý­raly aitylmaidy. Olar myna dúnieni las dúnie deidi. Osyndai jaittar qaita­la­nyp aityla bergennen soń, jastar bul ideia­ǵa tez senedi. Jas adam myna ómir men vir­týaldy ómirdi ajyrata almai qalady. Olar ózderi jasap alǵan o dúniege oisha ke­tip qalady. Osyndai baǵytta teris tár­bie berip, jastardy eki-úsh aida lańkeske ai­naldyra salýǵa bolady.

– Naqty ózimiz «lańkes» dep at bergen jas­tar týraly aityp ótsek. Siz bilesiz be, áleýmettik  jelilerde keibireýler Aqtóbe­degi jigitterdiń terrorist ekenine senbeidi. Bas­qa eldiń lańkesteri adamdardy atady, ke­pil­ge alady, óziniń talap-tilegin qoiady. Biz­diń lańkes degender jalǵyz qarýmen ólim­ge esh maqsatsyz umtylady. Demek, olar ter­rorist bolmaýy da múmkin degen de pikir bar. Bul oi qanshalyqty qaýipti?

– Jalpy, qolyna beibit kúnde qarý alyp, beibit adamdy maqsatsyz bolsyn, maq­satpen bolsyn, qandai da bir talap-ti­lek­siz bolsyn, talap-tilekpen bolsyn ól­tirý – musylmanǵa tán qylyq emes. Olar­dy eshteńemen aqtai almaisyz. Ony bó­lip-jarýdyń qajeti joq, olar – lań­kester. Múmkin jas bolǵandyqtan, kóbiniń maqsaty joq shyǵar. Beibit adamdy óltirý – haram ekeni Quranda aitylǵan. Olar adamdar arasyndaǵy meiirimge senbeidi, izgilik­ke umtylmaidy. Sóite tura sheiit bolyp, jánnattyq bolýdy ańsaidy. Bul aýytqý emes dep kim aita alady?

– Siz aityp jatqan jastar ózderin radikaldy dini aǵymnyń jeteginde  júrmiz dep oilamaýy da múmkin ǵoi?

– Olardyń olai oilamaityny anyq. Usta­nyp júrgen baǵyty radikaldy ekeni sanasyna jetse ol joldy tastap ketpei me? Jańa radikaldy aǵymdarǵa tyiym sa­latyn zań kerek degendi aitqanda, ol aǵym­ǵa jastardy tartatyn ideo­log­tardy qatań jazaǵa tartý týraly da qosyp ket­kim keledi. Bul zań jastary­myzdyń sa­nasyn kim kóringen ýlamaýy úshin de ke­rek.

– Resei patriarhy Kirilldiń aitqan­da­ryna qulaq túrseńiz, ýaǵyzyn orys jazý­shylarynyń shyǵarmalarymen «tuzdyqtap» otyrady. Bir sózinde: «Balalar kitapty az oqi túsýde» degen alań kóńilin de aitty. Biz­diń imam-moldalar balalardyń kitap oqýyna yqpal ete ala ma? Olar óz sózderinde qazaq aqyn-jazýshylarynyń ǵibratty sózderinen mysal keltire me?  

– Qazir biz imamdarymyzǵa talap qoi­dyq. Olar aitar ýaǵyzdyń ishinde mindetti túrde qazaq aqyn-jazýshylarynyń shy­ǵarmalarynan, ǵibratty sózderinen mysal keltirilsin dedik. Jyl saiyn ýaǵyz kitap­tary jaryq kóredi. Sol kitaptarda jyraý­lar poeziiasynyń ókilderi, Altyn Orda dáýiri ádebieti, Qazaq handyǵy dáýiriniń qai­ratkerleri, Abaidan beri, Alash qai­rat­kerlerimen jalǵasyp, búgingi qalam­ger­lerimizge deiingi shyǵarmalardyń ishin­de­gi  ata-ana, Otan, otbasyndaǵy bereke, tatýlyq, dostyq, baýyrmaldyq, meii­rim, t.b. izgi qasietterdi tý etken shyǵarma­lar­dan mysaldar keltirip júrmiz. Ata­­­larymyz din­di bizden jaqsy bilgen. Osyny jastarǵa sińirý kerek. Imamnyń ýaǵyzynda qazaq qalamgeriniń qandai da bir shyǵarmasynan mysal keltirilse, ony tyńdaǵan bala da, sol shyǵarmany tolyq oqyp shyǵýǵa um­tyl­mai ma?

Biz keshe ǵana musylman bolǵan el emes­piz. Biz din men dástúrin ardaqtaǵan, sal­tyn saqtai bilgen joraly jurtpyz. Qa­zaq handyǵy Altyn Ordadan bólinip shyq­qan kezde dini men dástúrine berik mem­leket retinde óz irgesin qalady. Osy ke­zeńde din men dástúr ózara úilesim tapty. Halqymyzdyń turmys-tirshiligi sha­riǵat aiasynda oryndalyp, dástúrli Islam joly qalyptasty. El basqarý, qazylyq jasaý qyzmetterinen bastap, kúndelikti is­terde de shariǵat úkimderi basty nazarǵa aly­nyp otyrdy. Ábý Hanifa jolyn ustan­ǵan babalarymyzdyń ómiri bizge qa­shan da ónegeli.

Qazaqstan Musylmandary dini bas­qar­masy óz qyzmeti aiasynda 2016 jyldy «Din jáne tarih taǵylymy» dep jariialady. Osynaý igi bastama aiasynda ata-babamyz­dan qalǵan asyl jaýharlardy qaita ja­ryqqa shyǵarýdyń oraily sáti, mol múm­kin­digi týdy. Álem kitaphana­lary­nyń si­rek qorlarynda shań basyp jatqan eski ki­taptardy jaryqqa shyǵaryp, ha­lyqtyń igi­ligine usyný – búgingi urpaqtyń aby­roi­ly mindeti dep sanaimyn. Osyndai izgi niettiń nátijesinde Dini basqarmanyń ǵalymdary «Dástúrli Islam jaýharlary» atty kitap daiyndady. Almatyda ǵalym­dardyń, aqyn-jazýshylardyń qatysýymen tusaýyn kestik.

Ata-babalarymyzdyń shyǵar­ma­laryn­daǵy dini kózqarastardy osy kitapqa ja­riia­ladyq. Olardyń aitqandarynyń kóbi Qa­zaqstanda saqtalmaǵan, Ózbekstan men Tatarstannan arnaiy aldyrttyq. Biz mun­dai úgit-nasihat jumystaryn kóptep shy­ǵarý úshin óz baspamyz bolýy kerek.

Biz kitaptarymyzdy satpaimyz. Tegin ta­ratamyz. Din – úlken ideologiia bolǵan­dyq­tan qoldan kelgenniń bárin istegimiz ke­ledi. Biz din jaiynda izdenip, kitaptar shy­ǵaryp bereiik, onymyzǵa bir tiyn aqy da dámetpeimiz, bári de Alla rizalyǵy úshin. Sizge bir nárseni anyq aita alamyn, eli­mizdegi dini ahýaldyń tamyryna qan jú­girýi úshin Dini basqarma bar kúshin sar­qyp jumys istep jatyr.

– Áńgimeńizge rahmet!

Suhbattasqan

Qaragóz SIMÁDIL, "Qazaq ádebieti" gazeti