ۇلت پورتالى ەلٸمٸزدەگٸ بەلگٸلٸ ازاماتتارمەن سۇحبات جٷرگٸزۋدٸ قولعا الىپ بٸرقاتار ساياساتكەرلەردٸڭ, ەكونوميستەردٸڭ پٸكٸرلەرٸن پورتال بەتٸندە جارييالاپ كەلەدٸ. سۇحباتىمىزدىڭ بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرٸ – قوعام قايراتكەرٸ, ساياساتكەر, سوڭعى جىلدارى ەلشٸلٸك قىزمەت اتقارعان ەرمۇحامەت ەرتٸسباەۆ مىرزا. ەرمۇحامەت قابيدەنۇلىنىڭ سۇراقتارعا العاش رەت تازا قازاق تٸلٸندە جاۋاپ بەرگەنٸن ايتا كەتكەن ابزال.
- ەلشٸلٸكتەن كەيٸن ەش جەردە رەسمي جۇمىس ٸستەگەن جوقسىز. بٸر سٶزٸڭٸزدە «جاستارعا ورىن بوساتايىن» دەگەندٸ ايتقان ەكەنسٸز.
بۇل ٶزٸڭٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەن كەتۋدەگٸ شىن نيەتٸڭٸز بە, ەلدە سٸزدٸ دودادان شىعارىپ تاستادى ما?
سٶزٸڭٸزگە سەل تٷزەتۋ ەنگٸزەيٸن. مەن ەلشٸلٸكتەن كەيٸن تابىستى جۇمىس ٸستەۋدٸ جالعاستىرىپ كەلەمٸن. ٶتكەن جىلدىڭ 19 قاراشاسىنا دەيٸن مەن سٸم ەرەكشە تاپسىرمالار جٶنٸندەگٸ ەلشٸسٸ بولدىم. شىنىندا, بۇل تۋرالى ەش جەردە جازعان دا, ايتقان دا ەمەسپٸن. سەبەبٸ رەتٸ كەلمەدٸ.
«قازٸر جۇمىس ٸستەپ جٷرسٸز بە?» دەگەن سۇراعىڭىزعا بىلاي جاۋاپ بەرەيٸن: «يە, مەن جۇمىس ٸستەپ جٷرمٸن جەنە بۇرىنعىدان دا قارقىندىراق جەنە ودان دا كٶپ جٷكتەمەمەن جۇمىس ٸستەۋدەمٸن». بٸراق, مەملەكەتتٸك قىزمەتتە ەمەس. قازٸر, ناقتىراق ايتساق, ٶز ەركٸم ٶزٸمدە, ياعني ٶزٸمە ٶمٸر بويى ۇنايتىن جەنە ۇناعان نەرسەمەن ٷلكەن ىقىلاسپەن اينالىسىپ جٷرمٸن. بۇل – ەلدٸڭ ساياسي جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸنە تالداۋ جاساۋ, بليتس-سۇحبات, قازٸرگٸ زاماننىڭ ەڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان ماقالالار جازۋ, قاراپايىم ازاماتتار مەن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەرمەن كەزدەسۋ. قىسقاشا ايتار بولساق, بۇل – ساراپتامالىق قىزمەت.
بۇل - ٶتە قاجەتتٸ جەنە ماڭىزدى جۇمىس. جەنە ول قازٸر مەملەكەتتٸك ورگاندار ٷشٸن دە, قوعام ٷشٸن دە اسا ٶزەكتٸ. بٸراق, قايتالاپ ايتايىن, بۇل مەملەكەتتٸك قىزمەت ەمەس, شىعارماشىلىق, عىلىمي جۇمىس دەر ەدٸم. تٸپتٸ, ساياسي جۇمىس دەۋگە بولادى.
مەن قوعامدىق جەنە پۋبليتسيستيكالىق جۇمىسپەن اينالىسامىن. بۇل ماعان قىزىقتى ەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ تاريحىنىڭ وسى كٷردەلٸ كەزەڭٸندە ەلەۋمەتتٸك-ساياسي پروتسەستەردٸڭ تۋرا بەلورتاسىندا بولعىم كەلەدٸ. مٷمكٸن, تەجٸريبەم مەن بٸلٸمٸممەن بٶلٸسۋ – مەنٸڭ پارىزىم بولار.
سەنسەڭٸز, ەگەر مەنەن قاي جۇمىسىڭىز قيىنىراق, قايسىسىنا كٶپ كٷش سالۋ قاجەت – كەشەگٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتە مە, ەلدە بٷگٸنگٸ فريلانستا ما (فريلانس – تۇراقتى جۇمىسى بولماۋ, ٶزٸنە ٶزٸ ەرٸكتٸ, ەركٸن جۇمىس ٸستەۋ تٷرٸ) دەپ سۇرايتىن بولسا, مەن جاۋاپ بەرۋگە قينالار ەدٸم. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ جۇمىسىم بۇرىنعىدان كەم سوقپايدى.
مەن ەلٸ دە پرەزيدەنت كومانداسىندامىن. سوڭعى جەتٸ ايدا تەلەديداردا, گازەتتەردە, عالامتوردا جٷزدەگەن تٷرلٸ ماتەريالدار جارييالاعانىمدى جاسىرعىم كەلمەيدٸ.
يە, جاستارعا شىنىمەن جول اشۋ كەرەك. مەن بۇل تۋرالى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆقا ەردايىم ايتىپ جٷرمٸن. سوڭعى رەت, مىسالى, 2018 جىلى قازان ايىنىڭ سوڭىندا ايتقانمىن. ول كەزدە سەنات تٶراعاسى رەتٸندە مينسكٸگە كەلگەن كەزٸ بولاتىن. سوندىقتان قورىتا ايتايىن: يە, بۇل – مەنٸڭ ٶز شەشٸمٸم.
- بٸر سٶزٸڭٸزدە «نازارباەۆتان كەيٸنگٸ ۋاقىت قيىن بولادى» دەپ ايتقانسىز. قازٸرگٸ ەكونوميكالىق قيىندىقتار مەن داعدارىستىق قۇبىلىستار ھەم ٶتكٸر ەلەۋمەتتٸك احۋال وسى قيىندىقتىڭ باسى ەمەس پە?
- مەن نازارباەۆتان كەيٸنگٸ كەزەڭ ٶتە كٷردەلٸ بولادى دەپ ٷنەمٸ ايتىپ كەلەمٸن. پاندەمييا مەن مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسىنداعى ونسىز دا قيىن جاعدايدى ودان ەرٸ ۋشىقتىرىپ جٸبەردٸ. بٸلەسٸز بە, بٷگٸنگٸ داعدارىستان ەلەمدٸك ەكونوميكاعا كەلگەن جالپى زالال 9 تريلليون دوللار بولادى. ەرينە, قازاقستانعا ٶتە اۋىر تيەتٸنٸ تٷسٸنٸكتٸ. شىندىعىندا, ەشكٸم دە وسىنداي اۋقىمدى كريزيس بولاتىنىن الدىن الا بولجاي المادى.
پرەزيدەنت ق. توقاەۆقا قازٸر ٶتە قيىن, ول ٶتە كٷردەلٸ جىلدى باسىنان ٶتكەرۋدە. ەرينە, ن. نازارباەۆتىڭ ٶزٸ دە وقيعالاردىڭ بۇلايشا ٶربيتٸنٸن كٷتكەن ەمەس ەدٸ.
ن. نازارباەۆتان كەيٸنگٸ كەزەڭ كٷردەلٸ بولادى دەگەنگە كەلەر بولساق, بۇل تٸپتٸ, مەنٸڭ عانا بولجامىم ەمەس, ول جٶنٸندە كٶپتەگەن ساياساتكەرلەر مەن عالىمدار ن. نازارباەۆتان كەيٸن قيىن بولاتىنىن جازدى.
تٷيٸندەي ايتقاندا, بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ جالپى جۇرتشىلىق نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقارۋ زامانىن ەلٸ تالاي جاقسى سٶزبەن ەسكە الاتىن بولادى.
- قدت قوزعالىسىنىڭ باسشىسى مۇحتار ەبٸلەزوۆپەن سۇحباتتاسىپسىز. كەيٸن كٶپشٸلٸك ەبٸلەزوۆ ەرتٸسباەۆتىڭ «اۋزىن اشتىرمادى» دەگەن پٸكٸر ايتىپ جٷردٸ. سول سۇحباتتا ەكسترەميستٸك ۇيىم ٶكٸلٸنە قانشالىقتى تويتارىس بەردٸم دەپ ويلايسىز?
- ماعان بۇل سۇراق جيٸ قويىلدى جەنە مەن بىلاي جاۋاپ بەردٸم: مەنٸڭ ماقساتىم مٷلدەم باسقاشا بولدى. تۋراسىن ايتار بولسام, ەبٸلەزوۆتى پٸكٸرسايىسقا شاقىرۋىمنىڭ سەبەبٸ – ونى مونولوگ رەجٸمٸنەن شىعارۋ بولدى. نە ٷشٸن? سۇحباتتان كەيٸن ونىڭ ەڭگٸمە بارىسىندا ايتقاندارىنا تالداۋ جاساۋ نەگٸزٸندە – بٸرنەشە ناقتى جەنە ايقىن ماقالالار مەن تەلەحابارلار جاساۋ ٷشٸن. ٶيتكەنٸ جاتتاندى سٶزدەردٸ بٸر سارىندا وقۋعا ٷيرەنگەن ادام ٷشٸن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ وڭاي ەمەس جەنە قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا, ول تٸكەلەي ەفيردە ٶزٸنٸڭ شىنايى, قازٸرگٸ ويلارىن بٸلدٸرمەي قويمايدى. ال قدت ماقساتى, تٷپتەپ كەلگەندە, ەكسترەميستٸك, قىلمىستىق ەرەكەتتەر. ەبٸلەزوۆتٸڭ زاڭعا قارسى كەلەتٸن مەملەكەتتٸك تٶڭكەرٸستٸ دايىنداپ وتىرعانى انىق. مەنٸڭ ماقساتىم ادامدارعا وسىنى ايقىن ەرٸ تٷسٸنٸكتٸ ەتٸپ كٶرسەتۋ بولدى. ٶيتكەنٸ, ەگەر ادامدار ونىڭ مونولوگ رەجٸمٸندەگٸ «جانەرٸتەر» سٶزدەرٸنە سەنٸپ, باسىم كٶپشٸلٸك ونىڭ ٷندەۋٸنە ەرەتٸن بولسا, وندا قاندى قاقتىعىستار ورىن الىپ, بٸزدەگٸ جاعداي 2010 جىلعى قىرعىزستانداعىدان ەلدەقايدا ناشار بولار ەدٸ. بٸر عانا مىسال كەلتٸرەيٸن. ول بۇقارالىق قوزعالىستاردىڭ ەربٸر بەلسەندٸ قاتىسۋشىسىنا مەملەكەت بيۋدجەتٸنەن 10 مىڭ دوللاردان تٶلەۋگە اسقان مەرتتٸكپەن ۋەدە بەرٸپ وتىر. ايتا كەتەرلٸگٸ, ٶز قالتاسىنان ەمەس, مەملەكەتتٸك قاراجاتتان. ياعني ەگەر سٸز ەرقايسىسىڭىز 10 مىڭ دوللاردان الۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸڭٸز كەرەك? ەبٸلەزوۆتى ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ تاعىنا وتىرعىزۋ ٷشٸن توپ بولىپ جينالىپ, كٶشەلەرگە شىعۋىڭىز كەرەك. ول ٶزٸنٸڭ كەيبٸر پوستىنا قازاقستاننىڭ بولاشاق پرەمەر-مينيسترٸمٸن دەپ قولىن قويىپ تا جٷر! قوعامعا, ەسٸرەسە, جاستارعا ەبٸلەزوۆتٸڭ كٸم ەكەنٸن ايقىن تانىتۋ ٷشٸن, دەل وسى ماقساتپەن عانا ونىمەن سۇحباتقا باردىم.
ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك-ساياسي ەليتاسى, قازاقستاننىڭ باي جەنە اۋقاتتى ادامدارى, عىلىمي-تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسييا, ورتا كلاسس – بارلىعى ەلباسى مەن قازٸرگٸ مەملەكەت باسشىسىنىڭ باعىتىن قولدايدى جەنە ولار ەكسترەميستەردٸڭ ەلدەگٸ تۇراقتىلىقتى بۇزۋىنا جول بەرمەيدٸ. اۋقىمدى ازاماتتىق قاقتىعىستار تۋىنداۋى ەبدەن مٷمكٸن, الايدا بۇل «ازاماتتىق سوعىس» بولادى دەگەن سٶز ەمەس. مۇحتار ەبٸلەزوۆ – ٶزٸمەن-ٶزٸ جەنە ٶزٸ تەرٸزدٸ كەيٸپكەرلەردٸڭ شاعىن توبىمەن ەڭگٸمەلەسۋدٸڭ شەبەرٸ, ول ەرقاشان ٶزٸن عانا ەستيدٸ, ۇستانىمدارىنىڭ بارلىعى قارابايىر. ول تٸپتٸ مىسالى, ەرمەك نارىمباي, جانبولات ماماي سيياقتى بارلىق وپپوزيتسيونەرلەردٸ دە ۇقك اگەنتتەرٸ نەمەسە ن. نازارباەۆتىڭ جاسىرىن جاقتاستارى دەپ سانايدى. ول 30 جىل ٸشٸندە قازاقستاندا ەشنەرسە جاسالمادى, بارلىعى بٷلٸنٸپ-قيراتىلدى دەيدٸ. ياعني ول ٷنەمٸ كٶپشٸلٸككە جالعان مەلٸمەتتەر ايتىپ, جاعدايدى ارنايى ۋشىقتىرا تٷسۋدە. قازاقستاندى قىتايمەن جەنە رەسەيمەن جاۋلاستىرعىسى كەلەدٸ. پرەزيدەنتتٸك ينستيتۋتتى جويۋعا ٷندەيدٸ. بٸراق, ەگەر وسى ينستيتۋتتىڭ ارقاسىندا بٸز نارىقتىق رەفورمالاردا ٷلكەن تابىستارعا قول جەتكٸزسەك, نە ٷشٸن بۇل ينستيتۋتتى جويۋىمىز كەرەك? مەنٸڭ ويىمشا, ەبٸلەزوۆقا پٸكٸرسايىستا, ودان كەيٸنگٸ سٶيلەگەن سٶزدەرٸم مەن جارييالانىمدارىمدا لايىقتى جاۋاپ بەردٸم دەپ سانايمىن. دەل وسىنىڭ نەتيجەسٸندە قىركٷيەك جەنە قازان ايلارىنداعى قاشقىن بانكير كٷنٸ-تٷنٸ شاقىرعان ميتينگٸلەرگە ادامدار ٶتە از شىقتى. جالپى, ساياساتتا ەڭ باستىسى – بۇل نەتيجە.
قازاقستان, فرانتسييا, ۇلىبريتانييا تٷرمەلەرٸندەگٸ جاتىپ شىعىپ, رەسەي مەن ۋكرايناداعى قىلمىستىق قۋدالاۋدان باسقا, 20 جىل ٸشٸندە ەبٸلەزوۆ نە نەرسەگە قول جەتكٸزدٸ? ەشتەڭەگە. ول زاڭدى سايلانعان پرەزيدەنتكە قارسى تۇرۋعا, ەلٸمٸزدٸ ٸس جٷزٸندە قيراتۋعا شاقىرادى. ال مەن حالىقتىڭ بٸرلٸگٸنە, ەكٸنشٸ پرەزيدەنت ق. توقاەۆتىڭ جەنە ەلباسىنىڭ تۇراقتىلىق پەن بٸرتۇتاستىق, كەلٸسٸم مەن تاتۋلىققا شاقىراتىن ستراتەگييالىق باعىتىن قولداۋعا شاقىرامىن. سوندىقتان, ەكەۋٸمٸزدٸڭ قايسىسىمىز دۇرىس ٸسپەن اينالىساتىنىمىزدى, ال قايسىسىمىز كٶزسٸز قاسارىسۋشىلىق پەن ٶشپەندٸلٸك تۋدىرىپ, قازاقستاندا حاوس پەن تەرتٸپسٸزدٸك بولعانىن قالايتىنىمىزدى ٶزدەرٸڭٸز باعالاي جاتارسىزدار.
- قر پرەزيدەنتٸ ق.-ج. توقاەۆ مىرزا تۋرالى «ول تەك نازارباەۆ ستراتەگيياسىن ۇستانسا عانا ەل باسقارا الادى» دەگەندەي سٶزدەر ايتاسىز. نەلٸكتەن? نەگە ول ٶز ساياساتىن جٷرگٸزە المايدى?
- سٶزٸڭٸزگە تاعى دا تٷزەتۋ جاساعىم كەلٸپ وتىر. مەن بۇل جەردە تەك قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ ٶز ويىن قايتالادىم جەنە ونىمەن تولىق كەلٸسەمٸن. ق. توقاەۆ ن. نازارباەۆتىڭ ستراتەگييالىق باعىتىن ساقتاۋ جەنە جالعاستىرۋ ٶتە ماڭىزدى ەكەنٸن بٸرنەشە رەت ايتىپ, ەرەكشە اتاپ ٶتٸپ جٷر. يە, مەنٸڭ ويىمشا, ق. توقاەۆتىڭ ايتقانى ورىندى. ەلدە سٸز ق. توقاەۆ ەنۋار سادات سىقىلدى ەرەكەت ەتۋ كەرەك دەپ ويلايسىز با? ول ناسەر كەتكەننەن كەيٸن ونىڭ باعىتىن كٷرت, قاراما قايشى باعىتقا ٶزگەرتتٸ دە, سونىڭ سالدارىنان مىسىر 70-شٸ جىلداردىڭ ورتاسىندا كسرو-دان اقش-قا قاراي سىرت اينالعان جوق پا? تٷبٸ نە بولعانىڭ بٸلەسٸز.
نەگە كەيبٸر ادامدار ق. توقاەۆ وعان دەيٸن جاسالعان بارلىق نەرسەلەردٸ تولىعىمەن جوققا شىعارىپ, باسىنان, تاقىردان باستاپ ٶز باعىتىن ورنىقتىرا باستاۋىن قالايدى? قازٸرگٸ ۇلتتىق ەليتانى جٸك-جٸككە بٶلٸپ, ىدىراتىپ, قوعامدا تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك تۋعىزۋ, ساباقتاستىق پەن تۇراقتىلىقتى جويۋ نە ٷشٸن كەرەك? ق. توقاەۆ – ن. نازارباەۆتىڭ بۇرىنعى جەنە بٷگٸنگٸ سەنٸمدٸ ٷزەڭگٸلەس سەرٸگٸ, پٸكٸرلەسٸ, سوندىقتان ەلباسى ٶتكەن جىلدىڭ 19 ناۋرىزىندا ونى لايىقتى ٸزباسارى رەتٸندە ناقتى اتادى.
قالاي بولعاندا دا, ەلباسىنىڭ باعىتىن جالعاستىرا جەنە ساباقتاستىقتى ساقتاي وتىرىپ, ق. توقاەۆتىڭ كەلەشەكتە ٶزٸندٸك, ەلدٸڭ دۇرىس دامۋ جولىن قالىپتاستىرا الاتىنىنا سەنٸمدٸمٸن. ونىڭ ەلەۋەتٸ زور. سوندىقتان تاڭداۋ وعان تٷستٸ. ٶيتكەنٸ, ۋاقىت ٶزگەرەدٸ. مۇنداي جاعدايدا ساباقتاستىق پەن جاڭاشا باعىت بٸر-بٸرٸنە ەش كەدەرگٸ كەلتٸرمەيدٸ, كەرٸسٸنشە – تابىسقا جەتۋدٸڭ نەگٸزٸن قۇرايدى.
- سٸز ەلشٸ بولىپ قىزمەت ەتتٸڭٸز. قر مەن تمد ٶكٸلٸ رەتٸندە كٶپ جەردٸ كٶردٸڭٸز. شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, بٸزدٸڭ ەلدەگٸ ەلەۋمەتتٸك احۋال سٸز قىزمەت جاساعان ەلدەرمەن سالىستىرعاندا مٷشكٸل عوي?
- سٸز نە دەپ وتىرسىز?! گرۋزييادا ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ مەن جان باسىنا شاققانداعى جٸٶ قازاقستانعا قاراعاندا بٸرنەشە ەسە تٶمەن. گرۋزييا ازاماتتىق سوعىستى باستان ٶتكەردٸ, وندا ابحازييا مەن وڭتٷستٸك وسەتييادان 400 مىڭ بوسقىن بار. ال بەلارۋسسييادا جاعداي, ەرينە, تەۋٸرلەۋ, بٸراق بٸزدە قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسى, شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ەلدەقايدا جوعارى ەرٸ ساپالى. بٸزدە مەملەكەت ەكونوميكانىڭ 55-57%-ىنا ارالاسىپ, باقىلاۋعا الىپ وتىر, ال قالعانى – جەكەمەنشٸك سەكتور. بەلارۋسسييادا مەملەكەت ەكونوميكانىڭ 90%-دان استامىن باقىلايدى. جالپى العاندا, قازاقستاندا جاعداي تمد-نىڭ باسقا ەلدەرٸنەن جامان ەمەس.
ەۋروپا نەمەسە امەريكاعا كەلەر بولساق, ەرينە, وندا ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ بٸزگە قاراعاندا جوعارى. بٸراق ەلباسى قويعان بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق ماقساتىمىز دا – وسىنداي ەلدەرگە جاقىنداۋ, ەلەمنٸڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلٸنٸڭ قاتارىنا كٸرۋ عوي. سوندىقتان وسىنداي كەلەشەگٸ بار جەنە ٶنٸمدٸ ماقساتتى پرەزيدەنت ق. توقاەۆ ٶزگەرتۋگە تيٸس دەپ ايتۋ – اقىلعا قونارلىق پايىم ەمەس.
- بٸر سۇحباتىڭىزدا حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ بيلٸك تاراپىنا ايتىپ جاقان سىن-پٸكٸرلەرمەن تانىس ەكەندٸگٸڭٸزدٸ ايتتىڭىز. حالىقتىڭ ٷنٸ ٷكٸمەتتٸڭ قۇلاعىنا نەگە جەتپەيدٸ?
- سٸز بۇل سۇراقتى مەجٸلٸس پەن سەنات دەپۋتاتتارىنا قويعانىڭىز دۇرىس بولار, ٶيتكەنٸ ولار حالىق قالاۋلىلارى عوي. نەگە ولار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ پايدالانۋشىلاردىڭ بارلىق سۇراقتارى مەن مەسەلەلەرٸن كٶتەرمەيدٸ? بۇل بٸز مۇڭىن تىڭداۋعا تيٸس ٶز حالقىمىز ەمەس پە?! دەپۋتاتتار سول حالىقتىڭ ٶكٸلدەرٸ عوي, ولاردىڭ مٷددەسٸن قورعاۋلارى مٸندەتتٸ قوي.
ەكٸنشٸ جاعىنان, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸندە, مينيسترلٸكتەر مەن ۆەدومستۆولاردا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە مۇقييات باقىلاۋ جٷرگٸزٸپ, حالىقتىڭ پٸكٸرٸن زەرتتەيتٸن تيٸستٸ بٶلٸمدەر مەن دەپارتامەنتتەر بار. قالاي دەسەك تە, مەن پە-دە جەنە ٷكٸمەتتە جۇمىس ٸستەگەن كەزٸمدە وسىلاي بولاتىن.
دەگەنمەن, سٸز سۇراقتى دۇرىس قويىپ وتىرسىز. نازار اۋداراتىن مەسەلەلەر بارشىلىق وسى باعىتتا, جوق دەپ ايتا المايمىز. «اۋىرۋىن جاسىرعان ٶلەدٸ» دەيدٸ حالقىمىز. مۇنى مەملەكەت باسشىسى جاقسى كٶرٸپ وتىر ەرٸ ايقىن تٷسٸنەدٸ. سوندىقتان دا ول «ەستيتٸن مەملەكەت» قۇرۋ مٸندەتٸن قويدى. قازٸر بارلىق شەنەۋنٸكتەر وسى جاعدايعا, ەل اۋانىنا, ازاماتتاردىڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق اسۋعا مەجبٷر. بۇل پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ مەن پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸنٸڭ قاتاڭ باقىلاۋىندا. سوندىقتان جاقىن ارادا وسى سالاداعى جاعداي ايتارلىقتاي جاقسارادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸن.
- «قۇدايعا شٷكٸر, بٸزدە سٶز بوستاندىعى بار» دەگەن سٶز سٸزدٸكٸ. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, ەلٸمٸزدەگٸ اقپاراتتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايدا تولىق سٶز بوستاندىعى بار ما?
- مىنا سٶزٸڭٸز مەنٸ شىنىندا تاڭعالتىرىپ وتىر! مەن كٷن سايىن وسى سٶز بوستاندىعىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە كٶرٸپ, ەستيمٸن! سٶز بوستاندىعى بٸزدە تىم ۇشقارى جەنە ونى تەرٸس پايدالانۋ جاعدايلارى بارشىلىق. جالا جابۋ, قورلاۋ, كٶرٸنەۋ جالعان قاۋەسەتتٸ تاراتۋ كٶپ. بٸزدە ينتەرنەتتٸ ٶشٸرۋدٸ توقتاتتى, كٶپتەگەن اقپاراتتىق پورتالدار مەن سايتتار تولىققاندى جۇمىس ٸستەۋدە.
ەكٸنشٸ جاعىنان, سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸزدٸڭ استارىندا, ەسٸرەسە, بيۋدجەتتەن دوتاتسييا الۋشى «قاعاز» باسپاسٶزدەرٸنە قاتىستى شىندىق بار. جەكە باسىلىمدار, مىسالى, «جاس الاش» گازەتٸ, «قازاق ٷنٸ» گازەتٸ جەنە پورتالى جەنە ت.ب. ايتار ەدٸم, ولار ٷكٸمەتكە كٶپ قيىندىق ەكەلەتٸن ٶتكٸر مەسەلەلەردٸ كٶتەرەدٸ.
مەنٸڭ ويىمشا, بوستاندىقتىڭ اجىراماس جاعى, باسقا تۇسى – جاۋاپكەرشٸلٸك. بٸر دانىشپاننىڭ ايتقانىن بىلايشا جەتكٸزەيٸن: اللانى سٷيٸڭٸز دە, قالاعانىڭىزداي جاساڭىز! ياعني, ەگەر سٸز شىن جٷرەكتەن اللاعا قۇلشىلىق ەتسەڭٸز, سٸز جالا جابۋعا, ٶشٸگۋگە, قورلاۋعا جەنە ەدٸلەتسٸز ٸستەرگە بارا المايسىز, سٸز ايتقان ەر سٶزٸڭٸز ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ سەزٸنەسٸز.
- سٸز باۋىرجان بايبەكتٸ ماقتاپ جٷرەسٸز. قالاي ويلايسىز, بايبەك ساياسي تۇلعا رەتٸندە بيلٸككە قول جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن بە?
- ەگەر باۋىرجان بايبەك ماقتاۋعا تۇرارلىق بولسا, ونى نەگە ماقتاماسقا?! ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدە جۇمىسى ٷشٸن اشىق ماقتاۋعا بولاتىن مۇنداي دەرەجەدەگٸ شەنەۋنٸكتەر كٶپ ەمەس. مەن ماقالالارىمنىڭ بٸرٸندە ونىڭ الماتى ەكٸمٸ كەزٸندەگٸ ناقتى جۇمىسىن اتاپ ٶتتٸم. بۇل – مەنٸڭ پٸكٸرٸم, بەلكٸم, بٸرەۋگە جاقپاعان بولۋى كەرەك. بٸراق ماعان ونىڭ الماتىنىڭ ورتالىعىن قايتا كٶركەيتكەنٸ, وڭتٷستٸك استانانىڭ اجارىن بۇزعان كٶپتەگەن دۋالداردى الىپ تاستاعانى, ونىڭ قالاي كٶپتەگەن اقىلى كٶلٸك تۇراقتارىنىڭ مەسەلەسٸن شەشكەنٸ ۇنايدى. مەنٸڭ سٶزٸمدە ارتىق جەنە جەكە باسقا قاتىستى ەشتەڭە جوق.
مەن ونى ماڭىزدى ساياسي تۇلعا دەپ سانايمىن با? ەرينە. ول – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «نۇر وتان» پارتيياسىنداعى ورىنباسارى. قازٸر ەلباسى پارتيياسى الداعى پارلامەنتتٸك سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتۋٸنە ٷلكەن جۇمىس جٷرگٸزۋدە. ول مۇنى جاساي الادى دەپ سەنەمٸن. بٸز ونىمەن كەيدە كەزدەسٸپ جەنە اقپارات الماسىپ تۇرامىز, مەن وعان قانداي دا بٸر سۇراقتارعا قاتىستى ٶزٸمنٸڭ اشىق كٶزقاراسىمدى ايتامىن. ول ٶتە جاسامپاز جٸگٸت.
سٸز «ول بيلٸككە كەلە الا ما» دەپ سۇرادىڭىز? سٸز قانداي بيلٸك تۋرالى ايتىپ وتىرسىز, تٷسٸنبەدٸم? ق. توقاەۆ ەل پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلاندى جەنە ول, كەمٸندە, 2024 جىلدىڭ جەلتوقسانىنا دەيٸن مەملەكەت باسشىسى بولادى. ب. بايبەك نەمەسە باسقا بٸرەۋ 2024 جىلى پرەزيدەنت لاۋازىمىنا سايلاۋعا تٷسە الا ما? ونى مەن قايدان بٸلەيٸن?! پاندەمييا مەن ەلەمدٸك ەكونوميكالىق داعدارىسقا بايلانىستى مەن جارتى جىلدان كەيٸن نە بولاتىنىن بٸلمەيمٸن, ال 2024 جىلعا دەيٸن كٸم بار, كٸم جوق. سول كٷندٸ بارلىعىمىز بٸرگە, قول ۇستاسىپ, ۇيىمشىل تٷردە كٶرۋگە جازسىن!
- پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا قارسى بولعانداردىڭ بٸرٸ – سٸز. قازٸر دە سول پٸكٸردە بولارسىز. پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكا قۇرۋدى كٶكسەگەندەرمەن ەلٸ دە كٷرەسۋگە دايىنسىز با?
- يە, بٷگٸنگٸ جاعدايدا مەن پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكانىڭ جاقتاۋشىسىمىن. بۇل پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكاعا تەورييالىق تۇرعىدان قارسى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. تەك بٷگٸندە ناعىز پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكا – قاۋٸپتٸ ۋتوپييا. بٸزدە, شىن مەنٸندە, ەلٸمٸزدە گەوساياسي احۋال كٷردەلٸ جاعدايدا. رەسەيگە جاسىرىن بٷرەگٸ بۇرىپ تۇراتىن سولتٷستٸك ايماقتار بار. كەيدە سىرتقى كٷشتەر جاسىرىن ەسەر ەتەتٸن جاعدايلارعا بەيٸم باتىس قازاقستانىمىز بار. اۋماق تاپشىلىعى سەزٸلەتٸن, 35 ميلليون حالقى بار ٶزبەكستان جاقىن تۇر. ال قحر شىڭجاڭ-ۇيعىر اۋدانىندا 12 ميلليون ۇيعىر, بٸرنەشە ميلليون قانداس قازاعىمىز بەن قىرعىز جەنە ت.ب. تۇرادى. ەگەر تەۋەلسٸز ۇيعىر مەملەكەتٸن قۇرۋ ٷشٸن تەررورلىق كٷرەس شيەلەنٸسسە, وندا قىتاي ەڭ قاتاڭ شارالاردى قابىلداي الادى جەنە ميلليونداعان بوسقىنداردىڭ اعىنى قازاقستانعا تٶنەدٸ. بٸزدە باسقا دا جاسىرىن قاۋٸپ-قاتەرلەر مەن سىن-قاتەرلەر كٶپ جەنە قازاقستان ٷشٸن, اۋماعى بويىنشا ەلەمدەگٸ توعىزىنشى مەملەكەت ٷشٸن بيلٸكتٸڭ كٷشتٸ «ۆەرتيكالٸ» اۋاداي قاجەت!
تاعى بٸر مەسەلە, بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى دا اشىق ايتقان بولاتىن, بٸز دەپۋتاتتار مەن پارلامەنتتٸڭ جالپى رٶلٸن كٷشەيتۋگە تيٸسپٸز. بٸزگە ەدٸل پرەزيدەنت, قۋاتتى پارلامەنت, كٷشتٸ ٷكٸمەت جەنە تەۋەلسٸز سوتتار قاجەت. مۇنىڭ بەرٸ بٸرتۇتاس پرەزيدەنتتٸك رەسپۋبليكانى ساقتاپ قالۋ ٷشٸن كەرەك. بٸزگە ەزٸرگە باسقا جول جوق. كەم دەگەندە, جاقىن بولاشاقتا وسىلاي بولىپ قالۋعا تيٸس.
- بٸزدٸڭ ەلدە «قارجى ساۋاتتىلىعى» دەگەن نەرسە كەيٸندەپ قالعان. بٸر ايلىقپەن-اق جەكەجاي سالىپ, قىمبات كٶلٸك مٸنەتٸن ساياساتكەرلەردٸڭ نە قۇپيياسى بار? ەلدە ولار «گيپەرساۋاتتى» ما?
- سۇراقتارىڭىز بٸرتٷرلٸ قىزىق ەكەن… سٸز, شىنتۋايتىن ايتساق, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٶكٸلٸ ەمەسسٸز بە! سٸزدەردٸڭ تٸكەلەي مٸندەتٸڭٸز عوي – حالىقتى ەلٸمٸزدٸڭ ٶمٸرٸندەگٸ وسىنداي بارلىق فاكتٸلەر مەن وقيعالار تۋرالى حاباردار ەتۋ. ونىڭ ٸشٸندە, رەسمي تٷردە جالاقى الاتىن, بٸراق ولاردىڭ ناقتى قارجىلىق تابىسى ەلدەقايدا كٶپ تانىمال ساياساتكەرلەر تۋرالى دا. ەگەر سٸز مۇنى دەلەلدەي الساڭىز, اتتارىن اتاڭىز. رەسەيدەگٸ ناۆالنىي سيياقتى ەشكەرەلەڭٸز. تٸپتٸ, بۇل سٸزدٸڭ مٸندەتٸڭٸزگە كٸرەدٸ. ەرينە, سوتقا دەيٸن جەتٸپ جاتسا, جەڭٸلمەيتٸنٸڭٸزگە سەنٸمدٸ بولۋىڭىز كەرەك.
- بۇرىنعى اقپارات مينيسترٸ رەتٸندە, باق قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – جاي عانا سۇراق قويۋ ەمەس, بۇقارا حالىقتىڭ «كٶزٸن اشىپ», شىندىقتى تاباندىلىقپەن ٸزدەۋ دەگٸم كەلەدٸ. دەل 35 جىل بۇرىن كوكپ وك سەۋٸر پلەنۋمىندا م.گورباچەۆ العاش رەت «قايتا قۇرۋ» جەنە «جارييالىلىق» دەگەن سٶزدەردٸ ايتقان بولاتىن. ال سٸز 2020 جىلى سىربازداپ سۇراق قوياسىز, ٶزٸڭٸز جۋرناليستٸك تەرگەۋ جٷرگٸزبەيسٸز, شىندىقتىڭ جٷزٸنە تۋرا قارامايسىز! سوندىقتان مەنٸڭ سٸزدەرگە ايتارىم: اينالايىندار, بەرٸن قايتادان قارايتىن, قايتا قۇراتىن ۋاقىت كەلدٸ, باقانداي 35 جىل ٶتتٸ عوي! بەلسەندٸ, باتىل, جىلدام بولىڭىز. رۋحاني جاڭعىرۋ دەۋٸرٸ عوي ەلٸمٸزدە. بٷگٸنگٸ قوعام سٸزدەن وسىنى كٷتەدٸ. بٷگٸندە بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸز بەن حالقىمىزعا وسىنداي تٶرتٸنشٸ بيلٸك قاجەت.
- ەڭگٸمەڭٸزگە العىس بٸلدٸرەمٸز! قوعام مەن بيلٸك اراسىندا قارىم-قاتىناستىڭ, اشىق ەڭگٸمەنٸڭ بولۋى – جاقسىلىق نىشانى. كٶپكە ٷلگٸ بولىپ قازاق تٸلٸندە سۇحبات بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن, اشىق ەڭگٸمەگە كەلگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت! ەردايىم بيٸكتەن كٶرٸنٸپ جٷرە بەرگەيسٸز!
