ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسيياعا ماتەريال ۇسىنىپ وتىراتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋ ماڭىزدى. بۇل تۋرالى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى, قر تاريحشىلارى ۇلتتىق كونگرەسٸنٸڭ تٶراعاسى ەرلان سىدىقوۆ ايتتى, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن جەنە اشارشىلىق قۇرباندارىن ەسكە الۋ كٷنٸنە وراي جارييا ەتكەن ٷندەۋٸ عىلىم سالاسى ماماندارىنان, سونىڭ ٸشٸندە تاريحشىلاردان ەلدٸك ساليقالى تۇجىرىمداما, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە تابان تٸرەگەن ٸس-شارالار كەشەنٸن كٷتەدٸ. ال, ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ «تاريحي ەدٸلدٸكتٸ قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسىن اياقتاپ, ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ ٷشٸن ارنايى مەملەكەتتٸك كوميسسييا قۇرۋدى تاپسىردىم. بٸز جازىقسىز جازالانعانداردىڭ ەرقايسىسىن ەستە ساقتاۋ ارقىلى عانا كەمەل كەلەشەككە جول اشامىز. بولاشاقتىڭ بەرٸك نەگٸزٸ تەۋەلسٸزدٸكتەن باستاۋ الادى» دەگەن ۇستانىمى قۇرىلار كوميسسييانىڭ مەن-ماعىناسىن, ماقسات-مٸندەتٸن دەل تٷسٸندٸرٸپ بەرٸپ تۇر», - دەيدٸ ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى.
ەرلان سىدىقوۆ ەڭ الدىمەن ناقاق جازالانعان ازاماتتارىمىزدىڭ بەرٸ اقتالىپ, ەدٸلەتتٸلٸك سالتانات قۇرۋى كەرەكتٸگٸن اتاپ ٶتەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بۇل كوميسسييا جۇمىسىنىڭ ٶلشەمٸ دە, تۇجىرىمداماسى دا – تەۋەلسٸزدٸك قۇندىلىعى مەن قاعيداتتارى بولۋعا تيٸستٸگٸن باسا ايتادى.
«وسى رەتتە تاريحشىلار مەن زاڭگەرلەر, ساياساتتانۋشىلار مەن پسيحولوگتار, فيلوسوفتار مەن ەلەۋمەتتانۋشىلار, عىلىمنىڭ باسقا دا سالالارىنىڭ ماماندارى «قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ مەنٸ, ساياسي استارى, سەبەپ-سالدارى, تاعىلىمى» تۋرالى وي قورىتىندىلارىن كٷن تەرتٸبٸنە جاڭا قىرىنان قويىپ, ادامزات تەجٸريبە-تالعامىنا ساي وبەكتيۆتٸ باعا بەرگەنٸ جٶن. ەربٸر ۇعىم, ەربٸر تٷسٸنٸك يٸ قانعانشا تارازىلانىپ, شەگەلەنٸپ جازىلۋى كەرەك. تاريحتا كٷردەلٸ مەسەلەلەر از ەمەس. مەسەلەن, 1956 جىلى 30 ماۋسىمدا سوۆەتتٸك كومپارتييا ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ تٶرالقاسى «جەكە باسقا تابىنۋشىلىق پەن ونىڭ زارداپتارىن جويۋ تۋرالى» قاۋلى جارييالاپ, ەلدە «جىلىمىق» باستالدى. بٸراق سول جىلدارى مىڭداعان ادام تٷرمەدەن, ايداۋدان كەلگەنٸمەن, سان مىڭ ساياسي تۇتقىندى بوساتۋعا ەلگٸ قاۋلىنىڭ كٷشٸ جەتپەدٸ. بۇل تەك ساياسي سەبەپ پە, سۋبەكتيۆتٸ سەبەپ پە?», -دەپ ساۋال تاستايدى عالىم.
وسى ورايدا ەرلان بەتتاشۇلى 1990 جىلى 13 تامىزدا كسرو پرەزيدەنتٸ م.گورباچەۆتٸڭ «20-50 جىلدارداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸننٸڭ بارلىق قۇرباندارىنىڭ قۇقىن قالپىنا كەلتٸرۋ تۋرالى» جارلىعى جارييالانعانىن ەسكە الادى.
«نەتيجەسٸ قانداي بولدى? اتالعان قارالى جىلداردى تولىق ساراپتاۋ بىلاي تۇرسىن, 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ سىندى ۇلت رەسپۋبليكالارىندا ٶتكەن تولقۋلاردىڭ قۇرباندارى تۋرالى بٸر اۋىز سٶز دە ايتىلماعانى ٶز الدىنا, «بۇل جارلىقتىڭ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس قۇرباندارىنا قاتىسى جوق» دەگەندەي باپ جازىلدى. مٸنە, وسىنىڭ بەرٸ – پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتٸڭ جٷرەگٸندە شەمەن بولىپ قاتىپ قالعان جارالار. ەرينە, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن قۇرىلاتىن «ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك كوميسسييا» ساپالى جەنە تولىق جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن تەزدەتٸپ وعان جٷيەلٸ ماتەريال ۇسىنىپ وتىراتىن ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىق اشۋ ماڭىزدى دەپ سانايمىز. مۇنداي تەجٸريبە پولشا, ۋكراينا, بالتىق بويى ەلدەرٸندە بار. سونىمەن بٸرگە وسى كوميسسييا قىزمەتٸنە وتاندىق تاريح عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيۋتتارى, ۇلتتىق جەنە مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ تاريح فاكۋلتەتتەرٸ مەن عىلىمي ورتالىقتارى تۇراقتى اناليتيكالىق جازبالار ەزٸرلەۋٸ ٷشٸن ماقساتتى قارجىلاندىرۋ كٶزٸن تاپقانىمىز ورىندى», - دەدٸ ول.
ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەلەم تاريحىندا يگٸ باستامالار يدەيا اۆتورىنىڭ اتى-جٶنٸمەن بايلانىستىرىلىپ ورنىعاتىندىعىن اتاپ ٶتەدٸ.
«ەندەشە, «توقاەۆ كوميسسيياسى» - تىندىرىمدى جەنە تيياناقتى كوميسسييا بولادى دەپ سەنەمٸز. سونداي-اق اتالعان كوميسسييانىڭ تاعى بٸر ايرىقشا ميسسيياسى بار. ول – ۇلت تاريحىنداعى ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنا, وقيعالارىنا باعا بەرٸپ, اقتايتىن ەڭ سوڭعى كوميسسييا بولۋى كەرەك. بۇل – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جەنە ەلدٸك-مەملەكەتتٸك جاڭعىرۋدىڭ ابىرويلى مٸندەتٸ عانا ەمەس, باستى شارتى دەپ سانايمىز», - دەدٸ ەرلان سىدىقوۆ.
