Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi memlekettik komissiiaǵa material usynyp otyratyn arnaiy ǵylymi-zertteý ortalyǵyn ashý mańyzdy. Bul týraly L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ rektory, QR Tarihshylary ulttyq kongresiniń tóraǵasy Erlan Sydyqov aitty, dep habarlaidy QazAqparat.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Saiasi qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúnine orai jariia etken úndeýi ǵylym salasy mamandarynan, sonyń ishinde tarihshylardan eldik saliqaly tujyrymdama, álemdik tájiribege taban tiregen is-sharalar keshenin kútedi. Al, el Prezidentiniń «Tarihi ádildikti qalpyna keltirý jumysyn aiaqtap, saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý úshin arnaiy memlekettik komissiia qurýdy tapsyrdym. Biz jazyqsyz jazalanǵandardyń árqaisysyn este saqtaý arqyly ǵana kemel keleshekke jol ashamyz. Bolashaqtyń berik negizi Táýelsizdikten bastaý alady» degen ustanymy qurylar komissiianyń mán-maǵynasyn, maqsat-mindetin dál túsindirip berip tur», - deidi ýniversitet rektory.
Erlan Sydyqov eń aldymen naqaq jazalanǵan azamattarymyzdyń bári aqtalyp, ádilettilik saltanat qurýy kerektigin atap ótedi. Ekinshiden, bul komissiia jumysynyń ólshemi de, tujyrymdamasy da – Táýelsizdik qundylyǵy men qaǵidattary bolýǵa tiistigin basa aitady.
«Osy rette tarihshylar men zańgerler, saiasattanýshylar men psihologtar, filosoftar men áleýmettanýshylar, ǵylymnyń basqa da salalarynyń mamandary «Qýǵyn-súrginniń máni, saiasi astary, sebep-saldary, taǵylymy» týraly oi qorytyndylaryn kún tártibine jańa qyrynan qoiyp, adamzat tájiribe-talǵamyna sai obektivti baǵa bergeni jón. Árbir uǵym, árbir túsinik ii qanǵansha tarazylanyp, shegelenip jazylýy kerek. Tarihta kúrdeli máseleler az emes. Máselen, 1956 jyly 30 maýsymda sovettik kompartiia ortalyq komitetiniń tóralqasy «Jeke basqa tabynýshylyq pen onyń zardaptaryn joiý týraly» qaýly jariialap, elde «jylymyq» bastaldy. Biraq sol jyldary myńdaǵan adam túrmeden, aidaýdan kelgenimen, san myń saiasi tutqyndy bosatýǵa álgi qaýlynyń kúshi jetpedi. Bul tek saiasi sebep pe, sýbektivti sebep pe?», -dep saýal tastaidy ǵalym.
Osy oraida Erlan Báttashuly 1990 jyly 13 tamyzda KSRO prezidenti M.Gorbachevtiń «20-50 jyldardaǵy saiasi qýǵyn-súrginniń barlyq qurbandarynyń quqyn qalpyna keltirý týraly» jarlyǵy jariialanǵanyn eske alady.
«Nátijesi qandai boldy? Atalǵan qaraly jyldardy tolyq saraptaý bylai tursyn, 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi syndy ult respýblikalarynda ótken tolqýlardyń qurbandary týraly bir aýyz sóz de aitylmaǵany óz aldyna, «bul jarlyqtyń Ekinshi dúniejúzilik soǵys qurbandaryna qatysy joq» degendei bap jazyldy. Mine, osynyń bári – postkeńestik keńistiktiń júreginde shemen bolyp qatyp qalǵan jaralar. Árine, Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń muryndyq bolýymen qurylatyn «Saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jónindegi memlekettik komissiia» sapaly jáne tolyq jumys isteýi úshin tezdetip oǵan júieli material usynyp otyratyn arnaiy ǵylymi-zertteý ortalyq ashý mańyzdy dep sanaimyz. Mundai tájiribe Polsha, Ýkraina, Baltyq boiy elderinde bar. Sonymen birge osy komissiia qyzmetine otandyq tarih ǵylymi-zertteý instiýttary, ulttyq jáne memlekettik ýniversitetterdiń tarih fakýltetteri men ǵylymi ortalyqtary turaqty analitikalyq jazbalar ázirleýi úshin maqsatty qarjylandyrý kózin tapqanymyz oryndy», - dedi ol.
Ýniversitet rektory álem tarihynda igi bastamalar ideia avtorynyń aty-jónimen bailanystyrylyp ornyǵatyndyǵyn atap ótedi.
«Endeshe, «Toqaev komissiiasy» - tyndyrymdy jáne tiianaqty komissiia bolady dep senemiz. Sondai-aq atalǵan komissiianyń taǵy bir airyqsha missiiasy bar. Ol – ult tarihyndaǵy saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryna, oqiǵalaryna baǵa berip, aqtaityn eń sońǵy komissiia bolýy kerek. Bul – Táýelsizdiktiń jáne eldik-memlekettik jańǵyrýdyń abyroily mindeti ǵana emes, basty sharty dep sanaimyz», - dedi Erlan Sydyqov.
