رەسەي - ەلٸمٸزدٸڭ ستراتەگييالىق ەرٸ باستى سەرٸكتەسٸ. بٸراق بٷگٸندە كرەمل ٶزٸنٸڭ كەرٸ رەاكتسييالارىمەن, جاۋگەرلٸك ريتوركاسىمەن, كٶرشٸلەرٸنٸڭ ٷرەيٸن تۋدىرۋدا. رەسەيدٸڭ بۇل باعىتپەن جٷرۋٸ نەگە اپارىپ سوعۋى مٷمكٸن, قانشا ۋاقىت جالعاسۋى ىقتيمال? وسى ساۋالدار قازاقستان ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى ەكەنٸ انىق. سوندىقتان بٸز وسى سۇراقتاردى رەسەيدٸڭ ساياسي ويى مەن ويىنىنىڭ ناق ورتاسىنا اينالعان ۆالداي كلۋبىنىڭ كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىسىپ كەلگەن ەرلان قارينگە قويدىق.
- ۆالداي كلۋبىنىڭ سوڭعى وتىرىسىندا ۆلاديمير پۋتين ايتقان باستى تەزيس - يادرولىق سوققى جەنە رەسەيلٸكتەردٸڭ جۇماققا باراتىنى جايلى ەڭگٸمە. كەيٸن دميتريي پەسكوۆ پرەۆەنتيۆتى سوققى قۇقىعىنان رەسەيدٸڭ باس تارتاتىنىن تٷسٸندٸرٸپ, قالعانى – اللەگورييا دەگەن پٸكٸرٸن ايتتى. ۆالدايدان رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ كٶزقاراسى تۋرالى قانداي ويمەن ورالدىڭىز?
- ۆالداي كلۋبى – ۆلاديمير پۋتيننٸڭ باسقالارعا قاجەتتٸ مەسسەدجدەردٸ جەتكٸزۋ ٷشٸن ٶزٸنە مٸنبەر رەتٸندە پايدالاناتىن الاڭدارىنىڭ بٸرٸ.
كلۋب قاتىسۋشىلارى پۋتيننٸڭ جەي عانا دايىندالعان سٶزدٸ وقىپ, كەتٸپ قالۋ ٷشٸن كەلمەيتٸنٸن جاقسى بٸلەدٸ, سوندىقتان قارسى رەاكتسييا كٷتٸپ, پٸكٸرتالاستىرۋعا دايىن ەكەنٸ سەزٸلەدٸ. مەنٸڭشە, ونىڭ پٸكٸرتالاسقا دەگەن نيەتٸ ەر كەزدە اقتالا بەرمەيتٸن سيياقتى. ونىڭ ريتوريكاسى جاۋگەرشٸل بولدى دەيسٸز بە? ماعان ول ٶزٸنٸڭ جەنە رەسەيدٸڭ قاتال جاۋاپ بەرۋگە دايىن ەكەندٸگٸن كٶرسەتكٸسٸ كەلگەن سەكٸلدٸ كٶرٸندٸ. ال قالعانىنىڭ بەرٸ شىنىندا دا اقپاراتتىڭ تارالۋى ٷشٸن ايتىلعان اللەگورييا. بٸراق, باتىسپەن تەكەتٸرەس تاقىرىبىنا قاتىسى جوق سۇراقتار ونى قىزىقتىرماعانىن ٶزٸم ٷشٸم تٷرتٸپ الدىم.
- ۆلاديمير پۋتيننٸڭ ۆالدايدا ايتقان سٶزدەرٸ الدىن الا دايىندالعان قويىلىم با, ەلدە بۇل پۋتيننٸڭ سۋىرىپ سالمالىق قاسيەتٸ مە? سٸز ٶز سۇراعىڭىزدى ۇيىمداستىرۋشىلارمەن نەمەسە كلۋب كۋراتورىمەن الدىن الا ماقۇلداتتىڭىز با? نە دەگەنمەن, سٸز رەسەيلٸك پرەزيدەنتكە سۇراقتى وسى جىلى تاعى قويدىڭىز عوي.
- ۆالداي كلۋبىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ سول - رەسەي ساياساتىنىڭ بٸرٸنشٸ تۇلعالارىمەن تٸكەلەي ديالوگ قۇرا الاسىڭ. كلۋب وتىرىسىنىڭ سوڭعى كٷنٸندە ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەسۋ ٶتەدٸ دە, كلۋبتىڭ وتىرىسى اياقتالادى. رەسەي پرەزيدەنتٸنە باعىتتالعان سۇراقتار الدىن الا ايتىلىپ, كەلٸستٸرٸلمەيدٸ. سۇراق قويۋ كەزەكپەن جٷرەدٸ, قالاعاندار قولدارىن كٶتەرەدٸ, مودەراتور قاجەت دەپ تاپسا سەن سۇراعىڭدى قويا الاسىڭ. سۇراق قويامىن دەگەندەر كٶپ, كەزدەسۋ ەكٸ جارىم ساعاتتا ٶتەتٸنٸنٸڭ ٶزٸندە كەزەكتە تۇراعاننىڭ كٶبٸسٸ سۇراق قويىپ ٷلگەرمەي جاتادى. ەگەر انىقتىلىق بار بولسا دا, ول كٶبٸنە تٷرلٸ مەملەكەتتەردەن كەلگەن ساراپشىلار سۇراقتى نەگٸزگٸ تاقىرىپپەن جەنە ٶز ەلدەرٸنٸڭ رەسەيمەن اراداعى تاقىرىپقا ٷيلەستٸرۋگە تىرىسۋلارىندا دەر ەدٸم. وتىرىسقا قاتىسقان ساراپشىلاردىڭ ەشقايسىسى سۇراق قويۋ ارقىلى ٶز اقىل-پاراساتىن جايىپ سالۋعا ۇمتىلمايدى. ساراپشىلاردىڭ كٶبٸسٸ وسى وتىرىستا ەڭ بولماعاندا ٶز ەلدەرٸنٸڭ اتى اتالعانىن نەمەسە ٶز ەلدەرٸندەگٸ نەگٸزگٸ تاقىرىپتىڭ اتالىپ ٶتكەنٸن قامتاماسسىز ەتۋگە تىرىسادى.
- نە سەبەپتٸ قازاقستاندا ۆالداي كلۋبى سيياقتى پٸكٸرتالاس الاڭى جوق?
- بٸزدە سونداي پٸكٸرتالاس الاڭى دامۋ ٷستٸندە, ول "استانالىق ساراپتامالىق كلۋب" دەپ اتالادى. كەلەسٸ ايدا ونىڭ كەزەكتٸ وتىرىسى ٶتەدٸ. نۇرسۇلتان نازارباەۆ تا استانالىق كلۋب اياسىندا تۇراقتى تٷردە ساراپشىلارمەن كەزدەسٸپ تۇرادى. جالپى, ساراپتامالىق كلۋبتاردىڭ پراكتيكاسى كٶپتەگەن ەلدەردە بار, ٶيتكەنٸ اقىل-وي ورتالىقتارى بەلگٸلٸ بٸر اقپاراتتاردى جەتكٸزۋدٸڭ ماڭىزدى قۇرالى. بۇل جولى ۆلاديمير پۋتين بايقاپ ايتقان بٸر سٶز: "بٸزگە سٸزدەردٸڭ قانداي سۇراقتار قويعاندارىڭىز عانا قىزىقتى ەمەس, سونىمەن بٸرگە, سٸزدەر سۇراقتى قالاي تۇجىرىمدايسىزدار, سول دا قىزىق". مەنٸڭ ويىمشا, وسىنداي كەزدەسۋلەر بٸر-بٸرٸن بايقاپ كٶرۋدٸڭ امالى: ۇيىمداستىرۋشىلارعا ساراپشىلار نە ويلايتىنى قىزىق بولسا, ساراپشىلار ٷشٸن ەلدە بولىپ جاتقان پروتسەسس جايلى, جالپى رەسەي جايلى كٶزقاراسىن كەڭەيتۋ بولىپ تابىلاتىن سيياقتى. حالىقارالىق ساياساتپەن شۇعىلداناتىن ساراپشىلار ٷشٸن اقپاراتتى شەشٸم قابىلدايتىن ادامداردان ەستۋ ماڭىزدى. ەرينە, ساياساتكەرلەردٸڭ مەلٸمدەمەلەرٸن باق-تان كٶرٸپ, وقۋعا بولادى, بٸراق, ساياساتكەرمەن بٸرنەشە ساعات بويى جٷزبە-جٷز وتىرىپ, ونىڭ ەموتسيياسىن, رەاكتسيياسىن, ميميكاسىنا قاراپ دەلٸرەك قورىتىندى شىعارۋعا بولادى.
- ۆالدايدان كەيٸن سٸز رەسەي نەلٸكتەن «قورشاۋعا الىنعان قامال» جاعدايىندا قالىپ قويدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابا الدىڭىز با?
- بۇل مەسەلە بويىنشا مەنٸڭ ٶز تەورييام بار. ەر مەملەكەتتٸڭ گەوساياسي باعىت-باعدارىن زەرتتەۋدە قولدانىلاتىن تٷرلٸ مەتودولوگييالىق ەدٸستەمەلەر بار. كلاسسيكالىق تەورييادا قابىلدانعانداي, ەر ەلدٸڭ گەوساياساتى ونىڭ تەرريتوريياسىمەن, گەوگرافييالىق ورنىمەن بەلگٸلەنەدٸ. باسقا تەورييادا مەملەكەتتٸڭ سىرتقى ساياساتى ونىڭ كليماتتىق فاكتورلارىمەن انىقتالادى دەگەنگە نەگٸزدەلگەن. مەنٸڭشە, حالىقارالىق ساياسي جٷيەدەگٸ كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ جاعدايى سونىمەن بٸرگە مەدەني-مەنتالدى فاكتورلارمەن دە بەلگٸلٸ بولادى. ول ەليتانىڭ جٷرٸس-تۇرىسىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر ەرەجەسٸن ايقىندايدى, ال بۇل ٶز كەزەگٸندە مەملەكەتتٸڭ حالىقارالىق ساياسي جٷيەدەگٸ ۇستانىمىن كٶرسەتەدٸ. مىسالى, قىتاي مەنتاليتەتٸ انتوگونيزمدٸ قابىلدامايدى. قىتاي ەليتاسى تٸكەلەي سوقتىعىسۋدان قاشقاقتايدى. بۇل بەرٸندە دە كٶرٸنٸس تابادى – پروتوكولدا, ريتوريكادا, قىتاي ساياساتكەرلەرٸنٸڭ لەكسيكاسىندا. مەسەلەن, قىتاي پروتوكولىنا سايكەس دەلەگاتسييالار بٸر-بٸرٸنە بەتپە-بەت قارسى ەمەس, كٶبٸنە دٶڭگەلەك ٷستەلگە وتىرعىزىلادى. «سوڭعى قىتايلىق ەسكەرتۋلەردٸ» دە ەسكە الۋعا بولادى. قىتايلىقتار «جاۋ», «قارسىلاس», «وداقتاس» دەگەن سٶزدەردٸ قولدانۋدا ٶتە اباي بولادى. سوندىقتان دا جيٸ-جيٸ اۋدارۋ مەن تٷسٸنۋ تۇرعىسىنان قيىندىقتار بولىپ جاتادى.
رەسەيلٸك ساياساتكەرلەر نەمەسە ساراپشىلار «قىتاي بٸزدٸڭ وداقتاسىمىز» دەگەن كەزدە, قىتايلىقتاردىڭ ٶزدەرٸ كٸدٸرٸپ قالاتىن سەكٸلدٸ. ٶيتكەنٸ «وداقتاس» دەگەن ۇعىم ولار ٷشٸن بٸرەۋمەن بٸرگە باسقا بٸرەۋگە قارسى بٸرلەسۋ دەگەن ٷلكەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ولار اليانس, وداقتاردان قاشقاقتايدى. بٸر قىزىعى ولار ٶزدەرٸنٸڭ جاقىن سەرٸكتەستەرٸنە «دوس» - «قىتايدىڭ ٷلكەن دوسى», «بٸزدٸڭ ەلدٸڭ دوسى» سيياقتى ۇعىمداردى پايدالانادى. سونىمەن بٸرگە ولار ەموتسييالىق رەاكتسييالاردى قولدانباۋعا تىرىسادى, قىساستىققا جاۋاپ رەتٸندەگٸ ەرەكەتتەرگە كٶشۋگە اسىقپايدى. اقش قىتايعا ساۋدا سوعىسىن جارييالاعان كەزدٸڭ ٶزٸندە, قىتاي قارسى شارالار قولدانۋعا اسىقپادى.
رەسەيلٸك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار ٷشٸن ساياسات – كونفرونتاتسييا, تەكەتٸرەسپەن پارا-پار نەرسە. سوندىقتان تەك رەسەي پرەزيدەنتٸ عانا ەمەس, بٷكٸل رەسەيلٸك ەليتا تيٸستٸ ۇعىمدىق-كاتەگورييالدى اپپاراتتى قولدانادى. ولاردىڭ پروتسەسستەردٸ تٷسٸنۋٸ تەكەتٸرەس پريزماسى ارقىلى جٷزەگە اساتىن بولسا, ال دٷنيە قابىلداۋلارى مٷلدە ەكٸ ٶلشەمدٸ: ٶزٸمٸزدٸكٸ مەن بٶتەندەر, ٶزٸمٸز بەن جاۋلار, ال «كٸم بٸزبەن بٸرگە بولماسا – سول بٸزگە قارسى». سەيكەسٸنشە, وسى تٷسٸنٸكتٸ ولار ٶزدەرٸنٸڭ وداقتاستارىنا دا قولدانادى.
ۆالدايدىن سوڭعى وتىرىسىندا بەلگٸلٸ رەسەيلٸك ساراپشى «سوعىس باستالدى دەسەك, قوعامداعى كەز كەلگەن نارازىلىق – ساتقىندىقپەن پارا-پار» دەگەنٸ ەستە قالىپتى. رەسەي باسشىلىعىنىڭ ريتوريكاسى, بۇل جالپى ەلەمدٸ رەسەي قالاي قابىلدايتىنىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. بۇل ەرەكشەلٸكتٸ تٷسٸنٸپ, قابىلداۋ كەرەك. سول كەزدە بەرٸ ٶز ورنىنا كەلەدٸ. ەگەر باتىستاعى ەرٸپتەستەرٸمٸز رەسەيلٸك ساياساتتىڭ مەدەني-مەنتالدى نەگٸزٸن تٷسٸنەتٸن بولسا, ولار انتيرەسەيلٸك سانكتسييالار نەتيجەسٸندە كرەملدٸ توقتاتپايتىنىن, كەرٸسٸنشە كٷشەيتەتٸنٸن بٸلەر ەدٸ. رەسەيگە قىسىم كٶرسەتۋ كەرٸ نەتيجەلٸ ەكەنٸن تەك وسىدان تٷسٸنە بەرۋ كەرەك: تەكەتٸرەس جاعدايى رەسەيلٸك ساياساتكەرلەردٸڭ تابيعي قالپى. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, وسى ريتوريكا نەتيجەسٸ قوعامنىڭ دا كونفرونتاتسييالىق دٷنيەتانىمى قالىپتاسىپ, مۇنداي يدەيالارعا ەتٸ ٷيرەنٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن. بۇل قاۋٸپتٸ پروتسەسس.
باۋىرجان تٶلەگەنوۆ
Sayasat.org سايتىنان قازاق تٸلٸنە اۋدارىلدى
