Resei - elimizdiń strategiialyq ári basty seriktesi. Biraq búginde Kreml óziniń keri reaktsiialarymen, jaýgerlik ritorkasymen, kórshileriniń úreiin týdyrýda. Reseidiń bul baǵytpen júrýi nege aparyp soǵýy múmkin, qansha ýaqyt jalǵasýy yqtimal? Osy saýaldar Qazaqstan úshin óte mańyzdy ekeni anyq. Sondyqtan biz osy suraqtardy Reseidiń saiasi oiy men oiynynyń naq ortasyna ainalǵan Valdai klýbynyń kezekti otyrysyna qatysyp kelgen Erlan Qaringe qoidyq.
- Valdai klýbynyń sońǵy otyrysynda Vladimir Pýtin aitqan basty tezis - iadrolyq soqqy jáne reseilikterdiń jumaqqa baratyny jaily áńgime. Keiin Dmitrii Peskov preventivty soqqy quqyǵynan Reseidiń bas tartatynyn túsindirip, qalǵany – allegoriia degen pikirin aitty. Valdaidan Resei prezidentiniń kózqarasy týraly qandai oimen oraldyńyz?
- Valdai klýby – Vladimir Pýtinniń basqalarǵa qajetti messedjderdi jetkizý úshin ózine minber retinde paidalanatyn alańdarynyń biri.
Klýb qatysýshylary Pýtinniń jái ǵana daiyndalǵan sózdi oqyp, ketip qalý úshin kelmeitinin jaqsy biledi, sondyqtan qarsy reaktsiia kútip, pikirtalastyrýǵa daiyn ekeni seziledi. Menińshe, onyń pikirtalasqa degen nieti ár kezde aqtala bermeitin siiaqty. Onyń ritorikasy jaýgershil boldy deisiz be? Maǵan ol óziniń jáne Reseidiń qatal jaýap berýge daiyn ekendigin kórsetkisi kelgen sekildi kórindi. Al qalǵanynyń bári shynynda da aqparattyń taralýy úshin aitylǵan allegoriia. Biraq, Batyspen teketires taqyrybyna qatysy joq suraqtar ony qyzyqtyrmaǵanyn ózim úshim túrtip aldym.
- Vladimir Pýtinniń Valdaida aitqan sózderi aldyn ala daiyndalǵan qoiylym ba, álde bul Pýtinniń sýyryp salmalyq qasieti me? Siz óz suraǵyńyzdy uiymdastyrýshylarmen nemese Klýb kýratorymen aldyn ala maquldattyńyz ba? Ne degenmen, siz reseilik prezidentke suraqty osy jyly taǵy qoidyńyz ǵoi.
- Valdai klýbynyń ereksheligi sol - Resei saiasatynyń birinshi tulǵalarymen tikelei dialog qura alasyń. Klýb otyrysynyń sońǵy kúninde Vladimir Pýtinmen kezdesý ótedi de, Klýbtyń otyrysy aiaqtalady. Resei prezidentine baǵyttalǵan suraqtar aldyn ala aitylyp, kelistirilmeidi. Suraq qoiý kezekpen júredi, qalaǵandar qoldaryn kóteredi, moderator qajet dep tapsa sen suraǵyńdy qoia alasyń. Suraq qoiamyn degender kóp, kezdesý eki jarym saǵatta ótetininiń ózinde kezekte turaǵannyń kóbisi suraq qoiyp úlgermei jatady. Eger anyqtylyq bar bolsa da, ol kóbine túrli memleketterden kelgen sarapshylar suraqty negizgi taqyryppen jáne óz elderiniń Reseimen aradaǵy taqyrypqa úilestirýge tyrysýlarynda der edim. Otyrysqa qatysqan sarapshylardyń eshqaisysy suraq qoiý arqyly óz aqyl-parasatyn jaiyp salýǵa umtylmaidy. Sarapshylardyń kóbisi osy otyrysta eń bolmaǵanda óz elderiniń aty atalǵanyn nemese óz elderindegi negizgi taqyryptyń atalyp ótkenin qamtamassyz etýge tyrysady.
- Ne sebepti Qazaqstanda Valdai klýby siiaqty pikirtalas alańy joq?
- Bizde sondai pikirtalas alańy damý ústinde, ol "Astanalyq saraptamalyq klýb" dep atalady. Kelesi aida onyń kezekti otyrysy ótedi. Nursultan Nazarbaev ta astanalyq klýb aiasynda turaqty túrde sarapshylarmen kezdesip turady. Jalpy, saraptamalyq klýbtardyń praktikasy kóptegen elderde bar, óitkeni aqyl-oi ortalyqtary belgili bir aqparattardy jetkizýdiń mańyzdy quraly. Bul joly Vladimir Pýtin baiqap aitqan bir sóz: "bizge sizderdiń qandai suraqtar qoiǵandaryńyz ǵana qyzyqty emes, sonymen birge, sizder suraqty qalai tujyrymdaisyzdar, sol da qyzyq". Meniń oiymsha, osyndai kezdesýler bir-birin baiqap kórýdiń amaly: uiymdastyrýshylarǵa sarapshylar ne oilaityny qyzyq bolsa, sarapshylar úshin elde bolyp jatqan protsess jaily, jalpy Resei jaily kózqarasyn keńeitý bolyp tabylatyn siiaqty. Halyqaralyq saiasatpen shuǵyldanatyn sarapshylar úshin aqparatty sheshim qabyldaityn adamdardan estý mańyzdy. Árine, saiasatkerlerdiń málimdemelerin BAQ-tan kórip, oqýǵa bolady, biraq, saiasatkermen birneshe saǵat boiy júzbe-júz otyryp, onyń emotsiiasyn, reaktsiiasyn, mimikasyna qarap dálirek qorytyndy shyǵarýǵa bolady.
- Valdaidan keiin siz Resei nelikten «qorshaýǵa alynǵan qamal» jaǵdaiynda qalyp qoidy degen suraqqa jaýap taba aldyńyz ba?
- Bul másele boiynsha meniń óz teoriiam bar. Ár memlekettiń geosaiasi baǵyt-baǵdaryn zertteýde qoldanylatyn túrli metodologiialyq ádistemeler bar. Klassikalyq teoriiada qabyldanǵandai, ár eldiń geosaiasaty onyń territoriiasymen, geografiialyq ornymen belgilenedi. Basqa teoriiada memlekettiń syrtqy saiasaty onyń klimattyq faktorlarymen anyqtalady degenge negizdelgen. Menińshe, halyqaralyq saiasi júiedegi kez kelgen memlekettiń jaǵdaiy sonymen birge mádeni-mentaldy faktorlarmen de belgili bolady. Ol elitanyń júris-turysynyń belgili bir erejesin aiqyndaidy, al bul óz kezeginde memlekettiń halyqaralyq saiasi júiedegi ustanymyn kórsetedi. Mysaly, qytai mentaliteti antogonizmdi qabyldamaidy. Qytai elitasy tikelei soqtyǵysýdan qashqaqtaidy. Bul bárinde de kórinis tabady – protokolda, ritorikada, qytai saiasatkerleriniń leksikasynda. Máselen, qytai protokolyna saikes delegatsiialar bir-birine betpe-bet qarsy emes, kóbine dóńgelek ústelge otyrǵyzylady. «Sońǵy qytailyq eskertýlerdi» de eske alýǵa bolady. Qytailyqtar «jaý», «qarsylas», «odaqtas» degen sózderdi qoldanýda óte abai bolady. Sondyqtan da jii-jii aýdarý men túsiný turǵysynan qiyndyqtar bolyp jatady.
Reseilik saiasatkerler nemese sarapshylar «Qytai bizdiń odaqtasymyz» degen kezde, qytailyqtardyń ózderi kidirip qalatyn sekildi. Óitkeni «odaqtas» degen uǵym olar úshin bireýmen birge basqa bireýge qarsy birlesý degen úlken maǵynany bildiredi. Olar alians, odaqtardan qashqaqtaidy. Bir qyzyǵy olar ózderiniń jaqyn seriktesterine «dos» - «Qytaidyń úlken dosy», «bizdiń eldiń dosy» siiaqty uǵymdardy paidalanady. Sonymen birge olar emotsiialyq reaktsiialardy qoldanbaýǵa tyrysady, qysastyqqa jaýap retindegi áreketterge kóshýge asyqpaidy. AQSh Qytaiǵa saýda soǵysyn jariialaǵan kezdiń ózinde, Qytai qarsy sharalar qoldanýǵa asyqpady.
Reseilik saiasatkerler men sarapshylar úshin saiasat – konfrontatsiia, teketirespen para-par nárse. Sondyqtan tek Resei prezidenti ǵana emes, búkil reseilik elita tiisti uǵymdyq-kategoriialdy apparatty qoldanady. Olardyń protsessterdi túsinýi teketires prizmasy arqyly júzege asatyn bolsa, al dúnie qabyldaýlary múlde eki ólshemdi: ózimizdiki men bótender, ózimiz ben jaýlar, al «kim bizben birge bolmasa – sol bizge qarsy». Sáikesinshe, osy túsinikti olar ózderiniń odaqtastaryna da qoldanady.
Valdaidyn sońǵy otyrysynda belgili reseilik sarapshy «soǵys bastaldy desek, qoǵamdaǵy kez kelgen narazylyq – satqyndyqpen para-par» degeni este qalypty. Resei basshylyǵynyń ritorikasy, bul jalpy álemdi Resei qalai qabyldaitynynyń kórsetkishi. Bul erekshelikti túsinip, qabyldaý kerek. Sol kezde bári óz ornyna keledi. Eger batystaǵy áriptesterimiz reseilik saiasattyń mádeni-mentaldy negizin túsinetin bolsa, olar antireseilik sanktsiialar nátijesinde Kremldi toqtatpaitynyn, kerisinshe kúsheitetinin biler edi. Reseige qysym kórsetý keri nátijeli ekenin tek osydan túsine berý kerek: teketires jaǵdaiy reseilik saiasatkerlerdiń tabiǵi qalpy. Ókinishtisi sol, osy ritorika nátijesi qoǵamnyń da konfrontatsiialyq dúnietanymy qalyptasyp, mundai ideialarǵa eti úirenip ketýi múmkin. Bul qaýipti protsess.
Baýyrjan Tólegenov
Sayasat.org saitynan qazaq tiline aýdaryldy
