اباي قۇنانبايۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ل. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ «اباي اكادەميياسى» سەريياسىن تانىستىردى. جوبا اياسىندا ەلوردادا عالىم, الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي مەن پروفەسسور ەرٸ دەپۋتات نۇرلان دۋلاتبەكوۆتٸڭ كٸتاپتارىنىڭ تۇساۋى كەسٸلدٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
«وتىرار» كٸتاپحاناسىندا كٸتاپتاردىڭ تۇساۋكەسەرٸنە اۆتورلاردىڭ ٶزدەرٸ مەن زييالى قاۋىمنىڭ بٸرقاتار ٶكٸلٸ قاتىستى. جيىندا مودەراتور بولعان ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ اتالمىش جوبا اياسىنداعى جۇمىس تۋرالى ايتىپ ٶتتٸ.
«عۇمىرنامالىق زەرتتەۋلەردٸ, اباي شىعارماشىلىعى تۋرالى مونوگرافييالاردى, دەرەكنامالىق ەڭبەكتەردٸ, جاڭا تەحنولوگييالارعا نەگٸزدەلگەن وقۋ-ەدٸستەمەلٸك جۇمىستاردى تانىمدىق سەريالدىق باسىلىم تٷرٸندە ۇسىنىپ وتىرمىز. باستى ماقسات – ابايتانۋعا قاتىستى جاڭا سيپاتتاعى عاسىرلىق اسپەكتٸدەگٸ عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ عىلىمي قوعامعا, ەسٸرەسە جاستارعا ناسيحاتتاۋ», - دەدٸ ەرلان سىدىقوۆ.
بەلگٸلٸ ابايتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «اباي اكادەميياسى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ارنايى جوباسىمەن شىعارىلعان «بٸلمەي مۇنى جازعان جوق» ەڭبەگٸ اباي ٶلەڭدەرٸ مەتٸندەرٸندەگٸ ايىرماشىلىقتاردى قولجازبالار نەگٸزٸندە سالىستىرۋ ارقىلى تالداپ, سالماقتى قورىتىندى شىعارۋىمەن ماڭىزدى. ەڭبەك ەكٸ ٷلكەن بٶلٸمنەن تٷزٸلگەن.
اباي ٶلەڭدەرٸنٸڭ تٷپنۇسقاسى, دەلدٸگٸ ابايتانۋدىڭ ەلٸ شەشٸمٸن تاپپاي كەلە جاتقان كٷردەلٸ مەسەلەسٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. اۆتورلىق قولجازبا نۇسقاسى ساقتالماعاندىقتان بٸرنەشە نۇسقالى كٶشٸرمەلەر ارقىلى قاعازعا تٷسكەن ٶلەڭ مەتٸندەرٸ ناقتىلاۋدى قاجەت ەتەدٸ. ت.جۇرتباي ەڭبەگٸندە شىعىس تٷركٸستان ايماعىنداعى زييات شەكەرٸمۇلى قولىنداعى ابايدىڭ 1909 جىلعى جيناعى, شەكەرٸمنٸڭ قولجازبا دەپتەرٸمەن سالىستىرىلىپ كٶشٸرٸلگەن شەريازدان مارسەكوۆتىڭ نۇسقاسى, سونداي-اق بٸزگە بەيمەلٸم حاتكەر-كەتٸپتٸڭ 1909 جىلعى كٸتاپتان كٶشٸرگەن قولجازبالارى نەگٸزگە الىنىپ, سالىستىرمالى تالداۋلار جاسالعان.
سونىمەن بٸرگە تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «كەشەگٸ ٶتكەن بي قۇنانباي» ەڭبەگٸ قازاق تاريحىنداعى ٸرٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ, اعا سۇلتان قۇنانباي ٶسكەنبايۇلىنىڭ شىنايى بەينەسٸن تاريحي شىندىق تۇرعىسىنان تانىتۋعا باعىتتالعان. اۆتور ەۋەلٸ كٶركەم بەينە رەتٸندەگٸ قۇنانبايعا تاڭىلعان ەرەكەت پەن تاعىلعان ايىپتاۋلارعا نازار اۋدارىپ, بۇلاي بولۋىنىڭ سەبەپتەرٸن تالداپ كٶرسەتەدٸ. «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنداعى – قۇنانباي مەن اباي – ەكە مەن بالا – بٸر-بٸرٸنە مٷلدە كەرەعار قالىپتا كٶرٸنەدٸ. ەسكٸ مەن جاڭانىڭ بٸتٸسپەس تارتىسى دا وسى ەكٸ تۇلعانىڭ بويىنا جيناقتالادى. قۇنانبايدىڭ كٷردەلٸ بولمىسىن قايشىلىقتى سيپاتتا تانىتا وتىرىپ, ونى قاتىگەز بيلەۋشٸ, ەسكٸنٸڭ قالت ەتپەيتٸن ساق قورعاۋشىسى ەتٸپ بەينەلەۋ سول كەزدەگٸ يدەولوگييانىڭ قاتاڭ تالابىنان تۋىنداعان. اۆتور وسى مەسەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, ٶمٸردەگٸ قۇنانبايدىڭ شىنايى بولمىسىن, بٸر بويىندا ٸرٸلٸك, قايراتكەرلٸك, قاتالدىق توعىسقان دالا شونجارىنىڭ ەرەكشە قاسيەتٸن اشىپ كٶرسەتۋدٸ ماقسات ەتەدٸ.
ال قر ۇعا كوورەسپوندەنت-مٷشەسٸ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور نۇرلان ورىنباسارۇلى دۋلاتبەكوۆتٸڭ «قۇنانباي ٸسٸ» اتتى دەرەكنامالىق زەرتتەۋ ەڭبەگٸ قۇنانباي ٶسكەنبايۇلىنىڭ ٶمٸربايانىنا قاتىستى بارىنشا باي دەرەك كٶزدەرٸ – ارحيۆ قۇجاتتارى. سولاردىڭ ٸشٸندە ومبى وبلىستىق تاريحي ارحيۆٸندە ساقتالعان قۇجاتتاردىڭ ماڭىزى زور. قۇنانباي ٶسكەنبايۇلىنىڭ ٶمٸرٸ مەن قىزمەتٸندەگٸ ەڭ بٸر كٷردەلٸ كەزەڭ – ونىڭ ٷستٸنەن ٸس قوزعالىپ, ۇزاق ۋاقىت تەرگەۋدە بولاتىنى, سونىڭ زاردابىنان ومبى قالاسىنا دەيٸن شاقىرىلىپ, مىرزاقاماقتا وتىراتىنى, ىقتييارسىز تەرگەۋدە استىندا جٷرەتٸنٸ. «قۇنانباي ٶسكەنباەۆ ٸسٸ» وسى كەزەڭدەگٸ وقيعالاردى سۋرەتتەيدٸ. جيناقتا ق.ٶسكەنباەۆ پەن ونىڭ ٸنٸسٸ مايباساردىڭ قىلمىستىق ٸسٸنە قاتىستى مەن-جايلاردى انىقتاپ بەرەتٸن تاريحي دەرەكتەر بٸرٸزگە تٷسٸرٸلٸپ, جٷيەلەنٸپ بەرٸلگەن.
